ЩИВ БЕРГЬАРАВ? Цо росулӀ гаргадизе маххщел вугев, цоцалълъ къаццандун вукӀунарев кӀиго чи вукӀанила. Цо нухалълъ цоясс цогидав, гаргадун къезавизе къассдалда, рокъове ахӀанила. ЦӀакъ бухӀараб чурпаги ццебе лъун, кванаян абунила. Босанила гьесс чурпа кӀалдибе, бухӀиялълъул кутакал бадиб магӀуги ккун, мокърукье валагьанила. - Валагьизе щибго гьечӀин, гьаб рукъ росу бахъун бараб бугин, - илан абунила рукъалълъул бетӀергьанасс. - Росу бахъун биххизеги ккаги, - ян абун, гьевги тӀаде вахъанила. ?iw berharaw& co rosu` gargadiRe ma{?el wugew, coca' qaCandun wujunarew jigo xi wujanila. co nuha' coyaS cogidaw, gargadun qeRawiRe qaSdalda, roqowe a\anila. vaq bu\arab xur<agi Cebe ;un, kwanayan abunila. bosanila heS xur<a jaldibe, bu\iya'ul kutakal badib mafugi Kun, moqrupe walahanila. - walahiRe ?ibgo hezin, hab ruq rosu ba]un barab bugin, - ilan abunila ruqa'ul beTerhanaS. - rosu ba]un bi{iRegi Kagi, - yan abun, hewgi Tade wa]anila.

ЩУДУКІАЙ ЙикӀанила, йикӀинчӀила, ЩудукӀалълъул щуго яс йикӀанила. Цо къоялълъ ЩудукӀалълъ ясазе карщ гьабунила. Гьеб чӀчӏикӀизе гъудал ратичӀила. Пайда гьечӀилан, ЩудукӀай гъудазе цӀул къотӀизе рохьое анила. Рохьое унаго, гьелда данде кканила цо БацІ. БацІицца гьикъанила: - Кие мун уней йигей? - ан. - Дунали рохьое уней йиго. Верехха, дуцца гьадал дир лъимал квине гурин! Рахан нуцӀцӏагин таралин дицца гьел, - анги абун, ЩудукӀай рохьое ялагьун анила. Гьеб рагӀаги дир гӀиндаян, БацІ, боххиялълъ, лъабцӀцӏул кӀанцӀун, ЩудукӀалълъул рагьде щванила. - ЩудукӀалълъул щуго яс, нуцӀцӏа ричӀе, эбелхвадал! - ан ахӀанила. - Рагьиларо, мун нижер эбел гуро, нижер эбел баргъичазул килщал цӀурай, курхьабазул гъажал цӀурай йикӀана, - ян абунила ясаз. Цинги БацӀицца, рохьобеги ун, пенкьелодул курхьаби гьарунила, макъаридул баргъичал гьарунила. ТӀадбуссун лъималазул кӀалтӀе щванила. НуцӀцӏил картӀиниссан баргъичалги, курхьабиги рихьун тун ххадуб, ясаз БацІ жанибе биччан танила. Жанибе борчӀарабго, БацӀицца цо яс мокърукь яххчанила, цо яс ссанкӀида нахъа къазаюнила, цояй рохъдолӏ къазаюнила, кӀиго яс кванила. ЩудукӀалълъул гьацӀцӏул, нахул, хьодол хъуби рукӀанила, гьелги чӀчӏикӀанила. ТӀири течӀого карщги чӀчӏикӀанила, кутакалда чехьги цӀун, БацІ цо бакӀалда бегизе анила. Гьениб рахӀаталда кьижанила. ЩудукӀай рокъое юссанила: цониги яс гьечӀила. - ЩудукӀалълъул щуго яс, кир ругел, эбелхвадал! - ан ахІданила. Дун гьаний йигоян цояй ссанкӀида нахъассан ахІданила. Дун гьаний йигилан цояй мокърукьан, цояй рохъдолӏан ахІданила. КӀигояй тӀагӀун ятанила. ГӀоданила, йортанила, чӀичӀиданила, хъвагӀданила, хъерщеданила, тӀирщаданила. Карщалде йортани, карщ гьечӀила, нахуде, гьоцӀцӏоялде якканила - гьебги гьечIила. Чараги бухӀун, чуриги бухӀун ххутӀанила. БацӀие гьабизе кӀолеб щибниги жо бугебани, ясалго кІваричӀоанилан, ЩудукӀай кьвагьулей, юхӀулей йикӀанила. Щудукӏалде асскӀобе зигара гьабун Цер бачӀанила. Гьелълъ ЩудукӀалда абунила, Бацӏие хӀила жинцца гьабилин, жиндие тӀатӀулӏ ххинкӀалги гьаруни, квасул бусенги тӀамунийилан. ЩудукӀайги гьелда рекъанила. Къассаде ЩудукӀалълъ ясазеги жиндиегоги тӀатӀулӏ ххинкӀал гьарунила, Царае тӀорччол ххинкӀал гьарунила. ХхинкӀал кунеб меххалълъ, Цер ххинкӀазул лълъахь-лълъахьи бугилан зигарданила, гьеб дурго ца-кӀалалълъул чӀахӀалъиялълъул жо бугилан, ЩудукӀалълъги абунила. Регизе мехх щванила. Яхъун ЩудукӀалълъ Царае зазил бусен тӀамунила. Ясазеги жиндиегоги квас-квасул бусен тӀамунила. Цер, бусен хӀенчолеб бугилан, зигарданила. ЩудукӀалълъ гьеб дурго ракьа-гьаналълъул чӀахӀалъиялълъ бугеб жо бугилан абунила. Абухъего, гьеб гьедин батизе бегьулилан, зигара тун, Цер кьижанила. Радал Цер къватӀибе бахъанила, БацӀида ххадуб лӏугьанила. Рохьоб добе баккун, гьанибе баккун, Бацӏ балагьанила. АсскӀобе билълъун, гара-чІваранила. Гьадин-гьадинан гьоркьоб гьудул-гьалмагълъи ккезабунила, цо хъещтӀезе ун лълъикӀ гуродаян тӀаделъанила. БацІ цӀакъ букӀкӀуркӀахъданила. Чехьги цӀун букӀаго, хъещтӀезего щай абун зигарданила. Жибго бегун букӀун, Царал ххабар-кӀалалълъухъ гӀенеккун чӀчӏезе бокьун букӏанила БацӀие. Цер кинго тӀасса бичӀичӀила, хъещтӀезе бачанила. Цин рахъун чӀчӏун хъещтӀанила, гьанже гӀодор чӀчӏун хъещтӀон лълъикӀин, гьанже «мукӀусгъей» гьабун лълъикӀилан, Царацца батӀи-батӀиял къагӀидаби малълъанила. Бищун ссанагӀатаб куц ккарабго, Цер БацӀида гъоркье кӀущанила. Бацӏ цӀцӏералда рекӀун ххутӀанила. Гьебмеххалълъ Цер, - махил росе, миккил росеян ахІданила. Щудукӏай тӀилалгун, гӀурдулгун тӀаделъанила. БацӀида гӀадалӏ цо тӀил банила, магӀарзухъан цояй яс къватӀие кӀанцӀун ячӀанила, цоги банила - цоги кӀанцӀун ячӀанила. Гьагъадин балаго, хьодол, нахул, гьацӀцӏул хъуби, карщ турхьиялда къватӀире ралел рукӀанила. Ццим буссунарого, ЩудукӀай кьабулейго-кьабулей йикӀанила. БацӀиде цӀакъго хӀал кканила. Бахъун туркӀанила, цӀцӏороде кӀудияб тӀомги бахъун бачӀанила, БацІги борчӀанила. БацІ борчӀарабго, Цер лӏутанила - БацІ ххадуб бортанила. Цер цо картӀинибе борчӀун унеб букӀанила, БацӀихъе рачӏчӏ кквезе щванила гьелълъул. Царацца гьебмеххалълъ БацӀиде ахӀанила: - Дир рачІчӏ кквезе щвечӀеб жо! КӀалдиб тӀурччи ккураб жо! - ян. - Вагь! Дир кӀалдибе ккараб жо рачІчӏ гуреб, тӀурччидай, - ан, БацӀицца кӀал гьакӀкӀанила. Цер тӀубан картӀинибе борчӀанила. Квараб щинабги магӀарзухъан бачӀун, Церги кодосса борчӀун ххутӀанила БацІ. Нахъе балагьалдасса цӀунагиян, ясалги данде рачун, ЩудукӀайги танила. ?udujay yijanila, yijinzila, ?uduja'ul ?ugo yas yijanila. co qoya' ?uduja' yasaRe kar? habunila. heb ZijiRe Gudal ratizila. <ayda hezilan, ?udujay GudaRe vul qoTiRe roFoye anila. roFoye unago, helda dande Kanila co bav. baviCa hiqanila - kiye mun uney yigey& - an. - dunali roFoye uney yigo. were{a, duCa hadal dir ;imal kwine gurin! ra[an nuVagin taralin diCa hel, - angi abun, ?udujay roFoye yalahun anila. heb rafagi dir findayan, bav, bo{iya', ;abVul janvun, ?uduja'ul rahde ?wanila. - ?uduja'ul ?ugo yas, nuVa rize, ebel[wadal! - an a\anila. - rahilaro, mun niDer ebel guro, niDer ebel barGixaRul kil?al vuray, kurFabaRul GaDal vuray yijana, - yan abunila yasaR. cingi baviCa, roFobegi un, <enpelodul kurFabi harunila, maqaridul barGixal harunila. TadbuSun ;imalaRul jalTe ?wanila. nuVil karTiniSan barGixalgi, kurFabigi riFun tun {adub, yasaR bav Danibe biXan tanila. Danibe borzarabgo, baviCa co yas moqrup ya{xanila, co yas Sanjida na]a qaRayunila, coyay ro]do` qaRayunila, jigo yas kwanila. ?uduja'ul haVul, na[ul, Fodol ]ubi rujanila, helgi Zijanila. Tiri tezogo kar?gi Zijanila, kutakalda xeFgi vun, bav co bajalda begiRe anila. henib ra\atalda piDanila. ?udujay roqoye yuSanila, conigi yas hezila. - ?uduja'ul ?ugo yas, kir rugel, ebel[wadal! - an a\danila. Dun haniy yigoyan coyay Sanjida na]aSan a\danila. dun haniy yigilan coyay moqrupan, coyay ro]do`an a\danila. jigoyay Tafun yatanila. fodanila, yortanila, zizidanila, ]wafdanila, ]er?edanila, Tir?adanila. kar?alde yortani, kar? hezila, na[ude, hoVoyalde yaKanila - hebgi hezila. xaragi bu\un, xurigi bu\un {uTanila. baviye habiRe joleb ?ibnigi Do bugebani, yasalgo jwarizoanilan, ?udujay pwahuley, yu\uley yijanila. ?udujalde aSjobe Rigara habun cer bazanila. he' ?udujalda abunila, baviye \ila DinCa habilin, Dindiye TaTu` {injalgi haruni, kwasul busengi Tamuniyilan. ?udujaygi helda reqanila. qaSade ?uduja' yasaRegi Dindiyegogi TaTu` {injal harunila, caraye TorXol {injal harunila. {injal kuneb me{a', cer {injaRul 'aF-'aFi bugilan Rigardanila, heb durgo ca-jala'ul za\a;iya'ul Do bugilan, ?uduja'gi abunila. regiRe me{ ?wanila. ya]un ?uduja' caraye RaRil busen Tamunila. yasaRegi Dindiyegogi kwas-kwasul busen Tamunila. cer, busen \enxoleb bugilan, Rigardanila. ?uduja' heb durgo rapa-hana'ul za\a;iya' bugeb Do bugilan abunila. abu]ego, heb hedin batiRe behulilan, Rigara tun, cer piDanila. radal cer qwaTibe ba]anila, bavida {adub `uhanila. roFob dobe baKun, hanibe baKun, bav balahanila. aSjobe bi'un, gara-zwaranila. hadin-hadinan horpob hudul-halmaG;i KeRabunila, co ]e?TeRe un 'ij gurodayan Tade;anila. bav vaq buJurja]danila. xeFgi vun bujago, ]e?TeRego ?ay abun Rigardanila. Dibgo begun bujun, caral {abar-jala'u] feneKun ZeRe bopun bujanila baviye. cer kingo TaSa bizizila, ]e?TeRe baxanila. cin ra]un Zun ]e?Tanila, hanDe fodor Zun ]e?Ton 'ijin, hanDe «mujusGey» habun 'ijilan, caraCa baTi-baTiyal qafidabi ma'anila. bi?un Sanafatab kuc Karabgo, cer bavida Gorpe ju?anila. bav Veralda rejun {uTanila. рebme{a' cer, - ma[il rose, miKil roseyan a\danila. ?udujay Tilalgun, furdulgun Tade;anila. bavida fada` co Til banila, mafarRu]an coyay yas qwaTiye janvun yazanila, cogi banila - cogi janvun yazanila. haGadin balago, Fodol, na[ul, haVul ]ubi, kar? turFiyalda qwaTire ralel rujanila. Cim buSunarogo, ?udujay pabuleygo-pabuley yijanila. bavide vaqgo \al Kanila. ba]un turjanila, Vorode judiyab Tomgi ba]un bazanila, bavgi borzanila. bav borzarabgo, cer `utanila - bav {adub bortanila. cer co karTinibe borzun uneb bujanila, bavi]e raZ KweRe ?wanila he'ul. caraCa hebme{a' bavide a\anila - dir raZ KweRe ?wezeb Do! jaldib TurXi Kurab Do! - yan. - wa\! dir jaldibe Karab Do raZ gureb, TurXiday, - an, baviCa jal haJanila. cer Tuban karTinibe borzanila. kwarab ?inabgi mafarRu]an bazun, cergi kodoSa borzun {uTanila bav. na]e balahaldaSa vunagiyan, yasalgi dande raxun, ?udujaygi tanila.

Хъазги къверкъги Цо къоялълъ Хъаз хӏорихъе бачӏун буго. Жидер гьанибе Хъаз бачӏин Къоркъое рекӏее гӏун гьечӏо. Кӏиялго бицардизе, цоцада рогьо базе лӏугьун руго. Хъаз чӏухӏун кӏалъан буго: Мун рогьо базе нечоларищ, дун лъаларищ дуда, мун щиб жо, лълъадалӏ гурого гьунар гьечӏеб. Дида лълъадалӏ лълъедезе лъала, ракъдадассан билълъине лъала, гьаваялдассан боржине лъала, - ян. Къоркъоцца абун буго: Дуда, чан жо лъаниги, цоцин тӏубанго лълъикӏ лъаларо. Гӏемераб жо квешго лъазегӏан, цо жо лълъикӏ лъазе ккола, - ян. ]aRgi qwerqgi co qoya' ]aR \ori]e bazun bugo. Dider hanibe ]aR bazin qorqoye rejeye fun hezo. jiyalgo bicardiRe, cocada roho baRe `uhun rugo. ]aR zu\un ja;an bugo mun roho baRe nexolari?, dun ;alari? duda, mun ?ib Do, 'ada` gurogo hunar hezeb. dida 'ada` 'edeRe ;ala, raqdadaSan bi'ine ;ala, hawayaldaSan borDine ;ala, - yan. qorqoCa abun bugo duda, xan Do ;anigi, cocin Tubango 'ij ;alaro. femerab Do kwe/go ;aRefan, co Do 'ij ;aRe Kola, - yan.

МАЛИ БИЧУЛЕВ Мала Нассрудинил мадугьалассул букӀун буго лълъикӀаб пихъил ах, пайдани щиб, гьев цӀакъ бараххщарав чи вукӀун вуго, ахида ссверун борххатаб къедги букӀун буго. Мадугьал рокъов гьечӀеб гӀадаб заманги балагьун, Мала Нассрудиницца хӀукму гьабун буго пихъ квине гьессул ахикье лӏугьине. Жиндирго мали чІван, цин гъоркье ахикье лӏугьун вуго гьев, цинги ххадуб малиги цо борххатаб гъотӀода базабун, гьеб гъотӀодасса пихъ кунев вукӀун вуго. ТӀаде вачӀун вуго ахил бетӀергьан. Гьесс абун буго: - Мадугьал, дуцца гьаниб гьабулеб щиб? - ан. - Беццавги гьечӀелълъул, бихьуларогойищ бугеб дуда! - ян ахІданила Мала Нассрудин. - Дун гьаниве мали бичизе вачӀун вукӀана. - Малал ричулеб бакӀищ гьаб дуе бугеб? – ан кӏалъанила ахихъан. - Босулев чи вугони, бокьараб бакӀалда бегьула мали бичизе, - ян абунила Мала Нассрудиницца. mali bixulew mala naSrudinil maduhalaSul bujun bugo 'ijab <i]il a[, <aydani ?ib, hew vaq bara{?araw xi wujun wugo, a[ida Swerun bor{atab qedgi bujun bugo. maduhal roqow hezeb fadab Ramangi balahun, mala naSrudiniCa \ukmu habun bugo <i] kwine heSul a[ipe `uhine. Dindirgo mali zwan, cin Gorpe a[ipe `uhun wugo hew, cingi {adub maligi co bor{atab GoToda baRabun, heb GoTodaSa <i] kunew wujun wugo. Tade wazun wugo a[il beTerhan. heS abun bugo - maduhal, duCa hanib habuleb ?ib& - an. - beCawgi heze'ul, biFularogoyi? bugeb duda! - yan a\danila mala naSrudin. - dun haniwe mali bixiRe wazun wujana. - malal rixuleb baji? hab duye bugeb& – an ja;anila a[i]an. - bosulew xi wugoni, boparab bajalda behula mali bixiRe, - yan abunila mala naSrudiniCa.

КІАЛ ТАРИГУН, ТАРГЬА ККВЕ Киве кканиги, батӀи-батӀиял маххссараби гьарун, щиб-щибниги ххабар бицун, Мала Нассрудиницца кидаго гӀадамал релъанхъизарулаанила. Цо нухалда гьев вугев росулӏ цо бечедав чи хванила. Мала Нассрудинил ххассиятги лъан, росдал дибирасс гьессда абунила: - Мала Нассрудин, нилӏер росдал ххан хун вуго, маххссара-ххочӏ гьабун, ххалкъ белъанхъизабизе бегьуларо дуцца. Жакъа ххан хвараб бакӀалде вачӀун, дуцца ххабар бицунге. Мун рокъов вукӀа. Дуцца гьеб дицца малълъараб гьабуни, дицца росдал агьлуялдасса бакӀарун, дуе рукъ рикӏкӀун ссахІ тӀорщалил кьела, - ян. - ЛълъикӀ буго, хханассул азбаралда инссул бетӀерищ дир ххутӀун бугеб, кивениги къватӀивеги вахъинаро, дуцца малълъарабги гьабун, рокъов вукӀина, - ян абунила Мала Нассрудиницца дибирассда. Цо дагьабго заман араб меххалълъ, Мала Нассрудинида ракӀалде кканила, дибир-будунзабиги бицараб рагӀи батулел чагӀи рукӀунарин, дие кьелин абураб жо босизе, кватӀизегӀан чӀчӏечӀого, ун лълъикӀилан. Азбаралда букӀараб цо хераб хӀамаги ццебе къотӀун, гьелда тӀад ххулжалги лъун, Мала Нассрудин вилълъанила хварав хханассул азбаралде дибирасс жиндие кьелин абураб тӀорщел босизе. БитӀун хвел букъизе ине азбаралдасса ххалкъ къватӏибе лӏугьиналде, «XIa, xla!» - ян хIaмаги ццебе къотӀун, кавудухъа жаниве лӏугьун вачӀанила Мала Нассрудин. Гьессда берчІвайгун, ххалкъалда релъи кквезе кІвечӀила. - Мала Нассрудин, дицца дуда гьаниве жакъа вачӀунгеян гурищ абун букӀараб? Мун киве гьаниве, хераб хӀамаги ццебе къотӀун? - ан ахІданила дибир гьессде. - КӀал таригун, таргьа кквеян гурищ абулеб, гьалдасса жакъа чи гӀемераб бакӀги букӀинарин, диего кколеб тӀорщел босун телин духъайин вилълъун вукӀана, гьедигӀан дур ццин бахъине ккараб жо щиб бугеб? - ан абунила Мала Нассрудиницца. jal tarigun, tarha Kwe kiwe Kanigi, baTi-baTiyal ma{Sarabi harun, ?ib-?ibnigi {abar bicun, mala naSrudiniCa kidago fadamal re;an]iRarulaanila. co nu[alda hew wugew rosu` co bexedaw xi [wanila. mala naSrudinil {aSiyatgi ;an, rosdal dibiraS heSda abunila - mala naSrudin, ni`er rosdal {an [un wugo, ma{Sara-{oz habun, {alq be;an]iRabiRe behularo duCa. Daqa {an [warab bajalde wazun, duCa {abar bicunge. mun roqow wuja. duCa heb diCa ma'arab habuni, diCa rosdal ahluyaldaSa bajarun, duye ruq riJun Sa\ Tor?alil pela, - yan. - 'ij bugo, {anaSul aRbaralda inSul beTeri? dir {uTun bugeb, kiwenigi qwaTiwegi wa]inaro, duCa ma'arabgi habun, roqow wujina, - yan abunila mala naSrudiniCa dibiraSda. co dahabgo Raman arab me{a', mala naSrudinida rajalde Kanila, dibir-budunRabigi bicarab rafi batulel xafi rujunarin, diye pelin aburab Do bosiRe, kwaTiRefan Zezogo, un 'ijilan. aRbaralda bujarab co [erab \amagi Cebe qoTun, helda Tad {ulDalgi ;un, mala naSrudin wi'anila [waraw {anaSul aRbaralde dibiraS Dindiye pelin aburab Tor?el bosiRe. biTun [wel buqiRe ine aRbaraldaSa {alq qwaTibe `uhinalde, «\a, \a!» - yan \amagi Cebe qoTun, kawudu]a Daniwe `uhun wazanila mala naSrudin. heSda berzwaygun, {alqalda re;i KweRe jwezila. - mala naSrudin, diCa duda haniwe Daqa wazungeyan guri? abun bujarab& mun kiwe haniwe, [erab \amagi Cebe qoTun& - an a\danila dibir heSde. - jal tarigun, tarha Kweyan guri? abuleb, haldaSa Daqa xi femerab bajgi bujinarin, diyego Koleb Tor?el bosun telin du]ayin wi'un wujana, hedifan dur Cin ba]ine Karab Do ?ib bugeb& - an abunila mala naSrudiniCa.

БИЛАРАБ ГАМУЩ РикӀкӀаде сапаралълъ унев вукӀанила лъабго вацц. Унаго, кӀудияв вацц дагьалълъ лъалхъанила, цинги гьесс абунила гьаниссан гамущ ун бугилан. КӀиабилев ваццасс тӀаде жубанила: валлагь, гьелълъул квегӀаб бохх рекъараб букӀун бугилан. Гьеб гъарималълъул квегӀаб берги беццаб букӀун бугилан лъабабилессги абунила. Цо заманалдассан гӀедегӀун вачӀунев херав чи ххадув гъунила гьазда. - ГӀолохъаби, цо гамущго бихьичӀищ нужеда? - Ян гьикъанила гьесс. - КвегӀаб боххги рекъаб, квегӀаб берги беццаб гамущ гурищ гьеб букӀараб? - ан гьикъанила ваццаз гьессда. - Валлагь, гьеб нужецца бицунеб гамущ букӀана. Киб нужеда гьеб бихьараб? - Нижеда бихьичӀохха гьеб, - ан жаваб кьунила гӀолохъабаз. - Кин гьеб нужеда бихьулареб, нужеда дир ганщил киналго гӀаламатал лъалел ругел? Нужецца тӀагӀинабун батизе буго гьеб, гуреб батани, араб бакІгІаги щайхха бицунареб? - ан тӀаделъанила кӀудияв чи. БихьичӀин, лъаларин гӀолохъабиги лӏугьанила, бихьун бугин, нужеццаги тӀагӀинабун бугин гьебилан кӀудияв чиги лӏугьанила. ЛълъикӀ дагӀбаданила гьел. Аххирги асскӀоб бугеб росулӏе цо гӀакъилав чияссда асскӀоре рилълъанила хӀукму къотӀизе. Иш ккараб куцги баян гьабун, жиндир гамущ тӀагӀинабурал гьал цӀцӏогьазе тамихІ гьабизе кколилан чӀчӏанила кӀудияв чи. - Кинхха, гӀолохъаби, бихьичӀеб ганщил киналго гӀаламатал нужеда лъалел? - абун гьикъанила гӀакълучиясс. - Кин гурелълъул, - ан бицанила цоясс, - ганщицца ххер хӀанчӀун бугоан, гӀедегӀиялълъ гьоркьо-гьоркьоб лълъикІго бакІги тун. Гьединлъидал гьеб лӏутун унеб букӀине ккола. - КвегӀаб бохх рекъаб букӀин лъана дида, - ян абунила цогиясс, гьелълъул квегӀаб щинкӀилалълъул лъалкІ цӀакъго дагь гурони лъалеб букӀинчӀо. - КвегӀаб бер беццаб букӀин лъана дида, - ян лъабабилессги абунила, гьелълъ ххер хӀанчӀун бугоан, кӀиябго рахъалде гьелълъул кӀал гӀунтӀулеб къваридаб нух бугониги, цохӀого кваранаб рахъалдассан. - Мун дурго гамущ балагьизе а, гьазда гӀайиб гьечӀо, - ян абунила гӀакълучиясс ганщил бетӀергьанассда. bilarab gamu? riJade sapara' unew wujanila ;abgo waC. unago, judiyaw waC daha' ;al]anila, cingi heS abunila haniSan gamu? un bugilan. jiabilew waCaS Tade Dubanila, walah, he'ul kwefab bo{ reqarab bujun bugilan. heb Garima'ul kwefab bergi beCab bujun bugilan ;ab~abileSgi abunila. co RamanaldaSan fedefun wazunew [eraw xi {aduw Gunila haRda. - folo]abi, co gamu?go biFizi? nuDeda& - yan hiqanila heS. - kwefab bo{gi reqab, kwefab bergi beCab gamu? guri? heb bujarab& - an hiqanila waCaR heSda. - walah, heb nuDeCa bicuneb gamu? bujana. kib nuDeda heb biFarab& - niDeda biFizo{a heb, - an Davab punila folo]abaR. - kin heb nuDeda biFulareb, nuDeda dir gan?il kinalgo falamatal ;alel rugel& nuDeCa Tafinabun batiRe bugo heb, gureb batani, arab bajfagi ?ay{a bicunareb& - an Tade`anila judiyaw xi. biFizin, ;alarin folo]abigi `uhanila, biFun bugin, nuDeCagi Tafinabun bugin hebilan judiyaw xigi `uhanila. 'ij dafbadanila hel. a{irgi aSjob bugeb rosu`e co faqilaw xiyaSda aSjore ri'anila \ukmu qoTiRe. i/ Karab kucgi bayan habun, Dindir gamu? Tafinabural hal VohaRe tami\ habiRe Kolilan Zanila judiyaw xi. - kin{a, folo]abi, biFizeb gan?il kinalgo falamatal nuDeda ;alel& - abun hiqanila faqluxiyaS. - kin gure'ul, - an bicanila coyaS, - gan?iCa {er \anzun bugoan, fedefiya' horpo-horpob 'ijgo bajgi tun. hedin;idal heb `utun uneb bujine Kola. - kwefab bo{ reqab bujin ;ana dida, - yan abunila cogiyaS, he'ul kwefab ?injila'ul ;alj vaqgo dah guroni ;aleb bujinzo. - kwefab ber beCab bujin ;ana dida, - yan ;ab~abileSgi abunila, he' {er \anzun bugoan, jiyabgo ra]alde he'ul jal funTuleb qwaridab nu[ bugonigi, co\ogo kwaranab ra]aldaSan. - mun durgo gamu? balahiRe a, haRda fayib hezo, - yan abunila faqluxiyaS gan?il bejerhanaSda.

БАЗАРГАНГИ МАЛА НАССРУДИНГИ Жиндирго гӀумруялда Мала Нассрудиницца батӀи-батӀияб хъулухъ гьабун буго. Цо заманалда гьев хӀамалавлъун хӀалтӀулев вукӀанила. Цо къоялълъ мугъзада хӀамалассул кьилигун Мала Нассрудин анила базаралде. Гьенир гьессда дандчІванила батӀиял улкабаздасса босараб багьа ххирияб гӀемераб цӀцӏоролги, чинидулги къайигун вачӀунев цо бечедав базарган. Гьессие жиндирго багьа ххирияб гьеб цӀарагІ рокъобе баччизабизе хӀамалав хӀажат вугоанила, асскӀовени щвара-щварав хӀамалав тӀадвуссун вачӀунев вукӀанила. Гьабго щибдаян, Мала Нассрудинги вилълъанила асскӀове. Базарганасс абунила Мала Нассрудинида гьаб жиндир къайи рокъобе босиларищан. Мала Нассрудиницца босизе рагӀи кьунила. Базарганасс абунила: - Дицца гьаб къайи баччаралълъухъ гӀарац гурохха кьолеб дуе, - ян. - Щибхха дуцца дие кьелеб аб баччаралълъухъ? - ЛълъикӀаб лъабго гӀакълу малълъизе буго дуда, абунила базарганасс. - ТӀоццебессеб гӀакълу дицца малълъила, дуцца гьир мугъзаде бахинабурабго, кӀиабилеб гӀакълуги малълъила, бащдаб нух тарабго, лъабабилебин абуни рокъове щваравго. Рукъги дир гьедигӀан рикӏкӀад гьечӀо базаралдасса. Гьесс кьолеб кӀиго-лъабго гъуршидасса гӀакълуго лълъикӀилан, Мала Нассрудин разилъанила базарганассул къайи баччун рокъобе щвезабизе. Баччун къайигун нухда рахъаралго, Мала Нассрудиницца абунила: - Нилӏер къотӀи букӀана, мугъзаде къайи бахинабурабго, тӀоццебессеб гӀакълу бицине. КъотӀи хвезе тезе бегьуларо. Базарганасс абунила: - ЛълъикӀ буго. ГьабсагӀат бицина. Воре, мун киданиги божуге рекӀуналдасса лъелго лълъикӀилан абулев чияссда. Гъоб гьересси буго. Гьеле дуе тӀоццебессеб гӀакълу, - ян. Мала Нассрудинида бичӀчӀанила жив маххссараде кквезе гьессул къассд букӀин. Цин гьесанила гьев, гьеб бакӀалдаго къайиги реххун тун, ине. Нахъеги хӀукму гьабунила, гьев базарганги тӀад велъизавун, нахъе инарин. Дицца бихьилин аххиралдаги гьессие гьабулеб жоян, баччун гьиргун, вилълъанила. Унел-унел рукӀун, цо заманалдассан Мала Нассрудиницца абунила базарганассда: - Доб дуцца бицараб цо гӀакълу цӀакъ дир рекӀелӏ рекъана, гьанже нух бащалъуде щун ратилин, кӀиабилебги бицине бегьиларищ? - ан. ЦӀакъ бегьила, гьале дуе кӀиабилеб гӀакълуги: воре, мун божуге гӀорцӀцӏуналдасса вакъун лълъикӀ букӀунин абулев чияссда. Гьеб гьересси буго, ян абунила базарганасс. ГӀемераб заманго балелде, щванила базарганассул азбаралде. ТӀасса рукъзабахъе рахунеб болъодул бетӀералде щвараб меххалълъ, Мала Нассрудиницца абунила: Гьале дур рокъоре щвана, гьанже мугъзадасса гьир гӀодоб лъелалде лъабабилебги бицине ккелахха гъоб гӀакълу, - ян. Базарганасс абунила: - Лъабабилеб гӀакълуги дуе гьаб буго: жакъа базаралда рукӀарал тӀолго хӀамалазда гьоркьов дудасса гӀадалав хӀамалав вугин абуни, мун божуге, - ян. Лъабабилеб гӀакълу базарганасс бицун лӏугӀилалде, болъодул бетӀералдаги чӀчӏун, азбар бакьулӏ речӀчӀанила Мала Нассрудиницца ххирияб цӀцӏоролги чинидулги цӀураб къандалъо, гьадинги абулаго: - Воре, мунги божуге базарганассул гьагъаб гьирида жаниб цониги бекичӀеб жо ххутӀун бугин абураб рагӀуда. Гьересси буго гьеб, - ан. Унго-унгоги цониги бекичӀеб жо гьениб букӀинчӀила. АхІделев, чӀичӀидилев ххадув базарганги тун, лӏути бахъинабунила Мала Нассрудиницца. baRargangi mala naSrudingi Dindirgo fumruyalda mala naSrudiniCa baTi-baTiyab ]ulu] habun bugo. co Ramanalda hew \amalaw;un \alTulew wujanila. co qoya' muGRada \amalaSul piligun mala naSrudin anila baRaralde. henir heSda dandzwanila baTiyal ulkabaRdaSa bosarab baha {iriyab femerab Vorolgi, xinidulgi qayigun wazunew co bexedaw baRargan. heSiye Dindirgo baha {iriyab heb varaf roqobe baXiRabiRe \amalaw \aDat wugoanila, aSjoweni ?wara-?waraw \amalaw TadwuSun wazunew wujanila. habgo ?ibdayan, mala naSrudingi wi'anila aSjowe. baRarganaS abunila mala naSrudinida hab Dindir qayi roqobe bosilari?an. mala naSrudiniCa bosiRe rafi punila. baRarganaS abunila - diCa hab qayi baXara'u] farac guro{a poleb duye, - yan. - ?ib{a duCa diye peleb ab baXara'u]& - 'ijab ;abgo faqlu ma'iRe bugo duda, abunila baRarganaS. - ToCebeSeb faqlu diCa ma'ila, duCa hir muGRade ba[inaburabgo, jiabileb faqlugi ma'ila, ba?dab nu[ tarabgo, ;ab~abilebin abuni roqowe ?warawgo. ruqgi dir hedifan riJad hezo bazaraldaSa. heS poleb jigo-;abgo Gur?idaSa faqlugo 'ijilan, mala naSrudin raRi;anila baRarganaSul qayi baXun roqobe ?weRabiRe. baXun qayigun nu[da ra]aralgo, mala naSrudiniCa abunila - ni`er qoTi bujana, muGRade qayi ba[inaburabgo, ToCebeSeb faqlu bicine. qoTi [weRe teRe behularo. baRarganaS abunila - 'ij bugo. habsafat bicina. wore, mun kidanigi boDuge rejunaldaSa ;elgo 'ijilan abulew xiyaSda. Gob hereSi bugo. hele duye ToCebeSeb faqlu, - yan. mala naSrudinida biZanila Diw ma{Sarade KweRe heSul qaSd bujin. cin hesanila hew, heb bajaldago qayigi re{un tun, ine. na]egi \ukmu habunila, hew baRargangi Tad we;iRawun, na]e inarin. diCa biFilin a{iraldagi heSiye habuleb Doyan, baXun hirgun, wi'anila. unel-unel rujun, co RamanaldaSan mala naSrudiniCa abunila baRarganaSda - dob duCa bicarab co faqlu vaq dir reje` reqana, hanDe nu[ ba?a;ude ?un ratilin, jiabilebgi bicine behilari?& - an. vaq behila, hale duye jiabileb faqlugi, wore, mun boDuge forVunaldaSa waqun 'ij bujunin abulew xiyaSda. heb hereSi bugo, yan abunila baRarganaS. femerab Ramango balelde, ?wanila baRarganaSul aRbaralde. TaSa ruqRaba]e ra[uneb bo;odul beTeralde ?warab me{a', mala naSrudiniCa abunila hale dur roqore ?wana, hanDe muGRadaSa hir fodob ;elalde ;ab~abilebgi bicine Kela{a Gob faqlu, - yan. baRarganaS abunila - ;ab~abileb faqlugi duye hab bugo, Daqa baRaralda rujaral Tolgo \amalaRda horpow dudaSa fadalaw \amalaw wugin abuni, mun boDuge, - yan. ;ab~abileb faqlu baRarganaS bicun `ufilalde, bo;odul beTeraldagi Zun, aRbar bapu` reZanila mala naSrudiniCa {iriyab Vorolgi xinidulgi vurab qanda;o, hadingi abulago - wore, mungi boDuge baRarganaSul haGab hirida Danib conigi bekizeb Do {uTun bugin aburab rafuda. hereSi bugo heb, - an. ungo-ungogi conigi bekizeb Do henib bujinzila. a\delew, zizidilew {aduw baRargangi tun, `uti ba]inabunila mala naSrudiniCa.

КЕТУГИ ЦЕРГИ Цо чияссул букӀарабила Кету. Гьесс гьеб, рохьобеги бачун, гьениб реххун тун буго. Гьессда чӀалгӀун букӀун буго гъоб Кету, гӀемер цӀцӏогьодун. Рохьоб, хӀал лъалареб бакӀалда, хӀинкъадго хьвада-чІвадулеб букӀараб Катида данделъун буго цо Цер. Кету бихьараб меххалълъ, Цер цӀакъ тамашалъун ххутӀун буго: кигӀан меххалълъ рохьоб хьваданиги, дида гьадинаб рухІчӀаголъи бихьун букӀинчӀилан, гӀажаиблъи гьабун буго. - Мун щиб, цӀцӏар щиб дуда? - ян гьикъанила Царацца. Михъалги кьурун, Катицца абунила: - Дун буго рохьил ххан КетугӀали, - ян. - Дир добе гьоболлъухъ билълъа мун, - ан абунила Царацца. Гьелда разилъун, Кету Царахъе гьоболлъухъ анила. Гьелдасса ххадур гьел кӀиялго цадахъ гӀумру гьабизе лӏугьанила. Цо къоялълъ Цер чанабе анила, Кетуги рокъоб тун. Царада рохьоб цо БацІ данделъанила. - Мун киб букӀараб, Цер? - ан гьикъанила БацӀицца. - Гьанже дун россассе ун йиго, — ян абунила Царацца. - Щив, гъарин, гьев дур росс? - ан гьикъанила БацӀицца. - КетугӀали абун буго цо рохьазул ххан, - ан бицанила Царацца. - Цо гьелълъухъ балагьизе бегьуларищ дун? – ан гьикъанила БацӀицца. - Валлагь, бегьула, щай бегьулареб. ЦӀакъ ццидалаб жони бугохха эб, дир бетӀергьанчи. Цощинаб ццим бахъун, гьелълъ мун кун тезеги бегьула, - ян абунила Царацца. - БачӀунеб батани гьеб бихьизе, гьелълъие цо лълъикӀаб сайигъатги босунгӀаги бачӀахха. Гьелдасса ххадуб рохьоб Царада данделъун буго Ци. - Мун киб букӀараб, Цер? - ан гьикъанила Цицца. - Гьанже дун россассе ун йиго. - Лълъие мун россассе арай, Цер? - КетугӀали абулев рохьалълъул хханассе ун йиго дун россассе. - Гьелълъухъ балагьизе бегьуларищ, гъарин, Цер? - Бегьула, щай бегьулареб, цӀакъ ццидалаб жони буго гьеб. Гьелълъие цо сайигъат босунгӀаги бачӀине ккелахха, гурони, гьелълъ мун ццидакье кун тезеги бегьула, ян абунила Царацца. БацӀицца сайигъаталълъе цо куй бачун бачӀанила. Цицца цадахъго цо оц бачӀанила. Гьеб сайигъат-саламгун рачӀун, Циги БацІги кӀалтӀа чӀчӏун рукӀанила, Царадаги Катидаги тӀаде лӏугьине изну тӀалаб гьабун. Гьебмеххалълъ цо ГӀанкІкӏ букӀанила хъархъида гъорлӏ баххчун, цинги гьеб лахІзаталда гьенисса тӀурун биччан танила. Гьелда ххадуб Ци ахІдон буго: - Царадаги Катидаги абе, гьанир гьалбал ругин балагьун чӀчӏун, изну тӀалаб гьабулел, - ан. Циццаги БацӀиццаги, цо хьвараб бакӀалде лӏугьун, чӀчӏезе къассд гьабунила. Ци цо гъотӀодеги бахун чӀчӏанила, БацІ Цида гьарданила жибги баххчизе цо гӀамал гьабеян абун. Цицца абунила, гъоб хъархъилълъе жанибе лӏугъун, баххчун чӀчӏахха мунгиян. Гъоркьеги лӏугъун, Цицца гьеб Бацӏ баххчараб хъархъиде тӀаде цо дагъал тӀанхал рехханила, жибгоги нахъеги гъотӀоде бахун чӀчӏанила. Гьезул бараб ругьел ГӀанкӏкӏицца Царадеги Катидеги щвезабунила, гьалбал рачӀун ругилан бицанила. Гьалбадериде данде Церги Кетуги къватӀире рачӀанила. Цида бищун ццере рихьанила гьел къватӀире рачӀунел. «Вабабай, Царал россассул гьитӀинлъи», ян абунила БацӀида гьелълъ. КъватӀибе бачӀарабго Кету, оцода тӀад речІчӀанила, мигӀав, мигӀав, мигӀав абун, гьеб тӀутӀузе лӏугьанила. Вабабай, ункъго циялълъе гӀолеб оц цо Катие гӀезехъин гьечӏо, кигӀан чехь хъантӀараб жо аб бугебан ракӀалде кканила Цида. Гьебмеххалълъ БацӀиеги бокьанила гьеб Катицца гьабулеб жоялълъухъ балагьизе. ТӀамахги багъа-бакаризе гьабун, бигьа гьабун, гӀундулги гъуцӀизарун, бакканила БацІ. Тӏамах багъарарабго, гӀункӏкІ бугилан ккун, Кету кӀанцӀун анила БацӀиде тӀаде. БацІ тӀурун биччан танила. БацӀидасса хӀинкъун, Кету гъотӀоде тӀаде ххарун анила. ГъотӀода букӀараб Ци, хӀинкъун, Кету жинде тӀаде бачӀунеб бугилан ккун, хъатамасан гъоркье кӀанцӀанила. Гьеб куцалда гьоболлъухъ рачӀарал БацІги Циги лӏутун анила. - Вере, ккве, вере ккве, Ци, - ян ахІдолеб Церги букӀанила. Гьелдасса нахъе рохьоб букӀараб щинаб рухІчӀаголъи Царадассаги Катидассаги хӀинкъулаанила. Ал кӀиялго абуни, сайигъаталълъе бачӀараб куйги оцги кун, кепалда рукӀанила. ketugi cergi co xiyaSul bujarabila ketu. heS heb, roFobegi baxun, henib re{un tun bugo. heSda zalfun bujun bugo Gob ketu, femer Vohodun. roFob, \al ;alareb bajalda, \inqadgo Fwada-zwaduleb bujarab katida dande;un bugo co cer. ketu biFarab me{a', cer vaq tama/a;un {uTun bugo, kifan me{a' roFob Fwadanigi, dida hadinab ru\zago;i biFun bujinzilan, faDaib;i habun bugo. - mun ?ib, Var ?ib duda& - yan hiqanila caraCa. mi]algi purun, katiCa abunila - dun bugo roFil {an ketufali, - yan. - dir dobe hobol;u] bi'a mun, - an abunila caraCa. helda raRi;un, ketu cara]e hobol;u] anila. heldaSa {adur hel jiyalgo cada] fumru habiRe `uhanila. co qoya' cer xanabe anila, ketugi roqob tun. carada roFob co bav dande;anila. - mun kib bujarab, cer& - an hiqanila baviCa. - hanDe dun roSaSe un yigo, — yan abunila caraCa. - ?iw, Garin, hew dur roS& - an hiqanila baviCa. - ketufali abun bugo co roFaRul {an, - an bicanila caraCa. - co he'u] balahiRe behulari? dun& – an hiqanila baviCa. - walah, behula, ?ay behulareb. vaq Cidalab Doni bugo{a eb, dir beTerhanxi. co?inab Cim ba]un, he' mun kun teRegi behula, - yan abunila caraCa. - bazuneb batani heb biFiRe, he'iye co 'ijab sayiGatgi bosunfagi baza{a. heldaSa {adub roFob carada dande;un bugo ci. - mun kib bujarab, cer& - an hiqanila ciCa. - hanDe dun roSaSe un yigo. - 'iye mun roSaSe aray, cer& - ketufali abulew roFa'ul {anaSe un yigo dun roSaSe. - he'u] balahiRe behulari?, Garin, cer& - behula, ?ay behulareb, vaq Cidalab Doni bugo heb. he'iye co sayiGat bosunfagi bazine Kela{a, guroni, he' mun Cidape kun teRegi behula, yan abunila caraCa. baviCa sayiGata'e co kuy baxun bazanila. ciCa cada]go co oc bazanila. heb sayiGat-salamgun razun, cigi bavgi jalTa Zun rujanila, caradagi katidagi Tade `uhine iRnu Talab habun. hebme{a' co fanJ bujanila ]ar]ida Gor` ba{xun, cingi heb la\Ratalda heniSa Turun biXan tanila. helda {adub ci a\don bugo - caradagi katidagi abe, hanir halbal rugin balahun Zun, iRnu Talab habulel, - an. ciCagi baviCagi, co Fwarab bajalde `uhun, ZeRe qaSd habunila. ci co GoTodegi bahun Zanila, bav cida hardanila Dibgi ba{xiRe co famal habeyan abun. ciCa abunila, Gob ]ar]i'e Danibe `uhun, ba{xun Za{a mungiyan. Gorpegi `uhun, ciCa heb bav ba{xarab ]ar]ide Tade co dahal Tan[al re{anila, Dibgogi na]egi GoTode ba[un Zanila. heRul barab ruhel fanJiCa caradegi katidegi ?weRabunila, halbal razun rugilan bicanila. halbaderide dande cergi ketugi qwaTire razanila. cida bi?un Cere riFanila hel qwaTire razunel. «wababay, caral roSaSul hiTin;i», - yan abunila bavida he'. qwaTibe bazarabgo ketu, ocoda Tad reZanila, mifaw, mifaw, mifaw abun, heb TuTuRe `uhanila. wababay, unqgo ciya'e foleb oc co katiye feRe]in hezo, kifan xeF ]anTarab Do ab bugeban rajalde Kanila cida. hebme{a' baviyegi bopanila heb katiCa habuleb Doya'u] balahiRe. Tama[gi baGa-bakariRe habun, biha habun, fundulgi GuviRarun, baKanila bav. Tama[ baGararabgo, funJ bugilan Kun, ketu janvun anila bavide Tade. bav Turun biXan tanila. bavidaSa \inqun, ketu GoTode Tade {arun anila. GoToda bujarab ci, \inqun, ketu Dinde Tade bazuneb bugilan Kun, ]atamasan Gorpe janvanila. heb kucalda hobol;u] razaral bavgi cigi `utun anila. - were, Kwe, were Kwe, ci, - yan a\doleb cergi bujanila. heldaSa na]e roFob bujarab ?inab ru\zago;i caradaSagi katidaSagi \inqulaanila. al jiyalgo abuni, sayiGata'e bazarab kuygi ocgi kun, ke<alda rujanila.

ПАЧАГИ КЪЕБЕДАССУЛ ЯСГИ Цо нухалда пачаясс маххул къебедассда тӀадкъан буго жиндие къолден гьабеян. Къебедасс гьабизеги гьабун, къолден пачаяссухъе щвезабунила. Пачаясс гьелълъул хӀалбихьизе, гӀодобги лъун, гьелда ххвалчен кьабунила, гьеб кӀихӀи къотӀанила. Гьедин бигьаго къотӀулеб къолден жиндие гьабидал, пачаяссул ццин бахъанила, цинги гьесс ахӀизеги ахӀун, къебедассда абунила: Доб дуцца дие гьабураб къолден цӀакъ тамахаб, бигьаго ххвалчацца къотӀулеб батана, цоги гьабе дуцца къолден, цинги додинабго тамахаб гьебги батани, дицца дур бетӀер къотӀизе буго, - ян. ЦӀакъ ургъелги ккун вачӀун, инссуцца ясалда бицун буго пачаяссул амру. Ясалълъ абун буго дуда щибго ургъел ккогейин, дуцца цоги къолден гьабейин, цогидаб жо жинцца тӀубалин. Инссуцца къолден гьабун буго, тӀад гьебги ретӀун, ясги йилълъун йиго пачаяссухъе. Пачаяссда ццееги чӀчӏун, гьелълъ абунила: - Гьалехха дуе дир инссуцца гьабураб къолден. Гьалълъул хӀалбихьизе дуего бокьани, кьабун бихьехха ххвалчен, - ан. Гьей ясалълъул бахӀарчилъиялдаги цӀцӏодорлъиялдаги баххиллъарав пачаясс, къолденалълъухъ гӀезегӀанго гӀарацги кьун, яс нахъе йитӀун йиго. <axagi qebedaSul yasgi co nu[alda <axayaS ma{ul qebedaSda Tadqan bugo Dindiye qolden habeyan. qebedaS habiRegi habun, qolden <axayaSu]e ?weRabunila. <axayaS he'ul \albiFiRe, fodobgi ;un, helda {walxen pabunila, heb ji\i qoTanila. hedin bihago qoTuleb qolden Dindiye habidal, <axayaSul Cin ba]anila, cingi heS a\iRegi a\un, qebedaSda abunila. dob duCa diye haburab qolden vaq tama[ab, bihago {walxaCa qoTuleb batana, cogi habe duCa qolden, cingi dodinabgo tama[ab hebgi batani, diCa dur beTer qoTiRe bugo, - yan. vaq urGelgi Kun wazun, inSuCa yasalda bicun bugo <axayaSul amru. yasa' abun bugo duda ?ibgo urGel Kogeyin, duCa cogi qolden habeyin, cogidab Do DinCa Tubalin. inSuCa qolden pabun bugo, Tad hebgi reTun, yasgi yi'un yigo <axayaSu]e. <axayaSda Ceyegi Zun, he' abunila - hale{a duye dir inSuCa haburab qolden. ha'ul \albiFiRe duyego bopani, pabun biFe{a {walxen, - an. hey yasa'ul ba\arxi;iyaldagi Vodor;iyaldagi ba{il;araw <axayaS, qoldena'u] feRefango faracgi pun, yas na]e yiTun yigo.

Борхьилги царалги къисса Борохьги церги кӏудиял гьудулзаби рукӏанила. Царацца абунила: - Гьаб бакӏ лълъикӏаб бакӏ гьечӏо, гьаниб кваназе жоги тӏагӏун буго, рачӏа гӏор бахун дореххун ине. - Дида гӏор бахине кӏоларо гури, - ян абунила борхьицца. - Бачӏа, мун дир горбода жемде, дицца баччила мун, - ан абунила цинги царацца. Горбода жемун борохьгун, цер лӏугьанила гӏурулӏе. Гьеб борхьил ракӏквешлъи букӏанила царадеххун. Гӏурул бакьулӏе щвейгун, борхьицца габурги дандекъан цер гъанкъизабизе къассд гьабунила. Гьеб меххалълъ царацца абунила: - Гьадигӏан лълъикӏал гьудулзаби, цоязда цоязул гьумерги бихьичӏого холел ругохха. Борхьицца жиндирго бетӏер ццебе баккизе гьабунила. Царацца абунила бихьулеб гьечӏилан. Борихьицца бетӏер дагьабги цӏцӏикӏкӏун ццебе баккизе гьабунила. Царацца хапун кӏалалълъ ккун, чӏамунила борхьил бетӏер. Гӏурул доб рахъалда салуда тӏад борохьги лъун, гъоркье квачӏ бегьун битӏизеги гьабун, абунила: - Гьадин битӏараб бокьула дие гьудул.

ГЪАЗИГЪУМЕКИССА ХХАНАССЕ ХХУНЗДЕРИЛ ХХАНАССУЛ ЖАВАБ Гъазигъумекисса хханасс ххунздерил хханассухъе бачӀанила кагъат. Гьеб кагътида гьадинаб гьари бугоанила: «ХӀурматияв ххан, дир цӀакъ кӀудияб гьари буго дуде, дие цо чӀчӏегӀерабги гуреб, хъахӀабги гуреб, чарабги гуреб, багӀарабги гуреб, тӀулакьерабги гуреб, цӀцӏахӀилабги гуреб чу битӀеян. Дун цӀакъ квеш вуго, рекӀине чу гьечӀого, дида дуцца гьабураб гӀаданлъи кӀочон теларо», - ян. Ххунздерил хханассухъе кагъат щванила, гьесс гьеб цӀцӏаланила. Цинги гьеб, хханасс реххссечӀеб кьералълъул чу батизе кинго кӀвечӀого, тату хварав ххунздерил хханасс, жаваб хъван буго: «ХӀурматияв ххан, дихъе дур кагъат щвана, Мурад бичӏчӀана. Дур гьари дицца тӀубазабулеб буго. ГӀемер кватӀичӀого, чуги бачун, дир чапар дуде тӀаде щвезе вуго. Гьев духъе вачӀина итниги гуреб, талатги гуреб, арбагІги гуреб, ххамизги гуреб, рузманги гуреб, шаматги гуреб, гьатӀанги гуреб къоялълъ», - ан. Ххунзахъа хханассул кагъат цІцӏалидал, Гъазигъумекисса хханасс абунила: «Валлагь, ххунздерил хханги гӀантав вихьуларо», - ян. GaRikumekiSa {anaSe {unRderil {anaSul Dawab GaRiGumekiSa {anaS {unRderil {anaSu]e bazanila kaGat. heb kaGtida hadinab hari bugoanila - «\urmatiyaw {an, dir vaq judiyab hari bugo dude, diye co Zeferabgi gureb, ]a\abgi gureb, xarabgi gureb, bafarabgi gureb, Tulaperabgi gureb, Va\ilabgi gureb xu biTeyan. dun vaq kwe/ wugo, rejine xu hezogo, dida duCa haburab fadan;i joxon telaro», - yan. {unRderil {anaSu]e kaGat ?wanila, heS heb Valanila. cingi heb, {anaS re{Sezeb pera'ul xu batiRe kingo jwezogo, tatu [waraw {unRderil {anaS, Dawab ]wan bugo - «\urmatiyaw {an, di]e dur kaGat ?wana, murad biZana. dur hari diCa TubaRabuleb bugo. femer kwaTizogo, xugi baxun, dir xa<ar dude Tade ?weRe wugo. hew du]e wazina itnigi gureb, talatgi gureb, arbafgi gureb, {amiRgi gureb, ruRmangi gureb, /amatgi gureb, haTangi gureb qoya'», - an. {unRa]a {anaSul kaGat Validal, GaRiGumekiSa {anaS abunila - «walah, {unRderil {angi fantaw viFularo», - yan.

ГЬАБИГЬАНАССУЛ ЛЪИМАЛ ВукӀанила, вукӀинчӀила, цо херав гьабигьан вукӏанила. Гьессул лъабго васги вукӀанила. Цо заманалдассан гьабигьан хванила. Эмен вукъун ххадуб, гьессул нахъе ххутӀараб ирс сабаблъун, лъималазда гьоркьоб дагӀба кканила. ХӀурул цӀезабун мегежгун, жиндие гьобо хӀажат гьечӀиланги абун, кӀудияв ваццасс жиндиего гьабихъе лълъим бачунеб рахъ тӀасса бищанила. - Валлагь, дидаги ракӀалдасса унаро кидаго хӀурул цӀураб ретӀел-хьитгун, михъ-мегежгун вукӀунев вукӏарав эмен. Диеги гьабидассаги гьелълъул тӀохго бокьила, - ян абунила гьоркьохъев ваццассги. - ЦӀуни, дир цӀун рукӀа абе михъалги ретӀелги хӀурул, - анги абун, бищун гьитӀинав ваццасс инссул ххутӀараб гьобо хӀалтӀизабизе байбихьанила. КӀудияв вацц вукӀунаанила лълъадал рахъда асскӏов гӀурччинххарда вегун, гьоркьохъев вукӀунаанила гьабил тӀохда бакъалда вегун, бищун гьитӀинавин абуни, хӀурул цӀезабун ретӀелгун, рачӀа-рачӀаразул тӀорщел ххунев вукӀунаанила. Гьабихъе вачӀарав щинасс гьессие магъалоги кьолаанила. Цо заманалдассан кӀудияв ваццассда бичӏчӀанила жинцца гӀантаб жо гьабураблъи, гьабил рахъ жиндиего боси, гьелдасса нечон, росу тун ине къватӀиве вахъанила. Унев, унев вукӀун, гьев цо бецӀцӏаб кӀкӀалахъе кканила. Гьеб кӏкӏалал гъварилъуда иццда асскӀоб бегун бугила цо кӀудияб Аздагьо. - Салам гӀалайкум, гьава рекъараб, лълъим цӀцӏорораб батаги, - ян абунила Аздагьоялдасса цӀакъго хӀинкъарав гьабигьанассул васасс. - Дур гьел лълъикӀал рагӀабазе гӀоло гуревани, гьабсагӀат кІкІвинаан дицца мун, - ан абунила Аздагьоялълъ. - Гьелълъухъги баркала дуе, - ян абунила гьесс. - ГӀенеккея, гӀолохъанчи, дуда кечӀ ахӀизе яги маргьа бицине лъаларищ? - ан гьикъанила Аздагьоялълъ. - Лъаларо, - ян абунила гьесс. АхӀизе кечІги лъаларев, бицине маргьаги лъаларев чияссе дицца гьадин гьабулиланги абун, хапун восун къулчӏчӏун виччан танила Аздагьоялълъ гьев. Гьабигьанассул гьоркьохъев васассдаги чӀалгӀанила гьабил тӀохда вегун. Жинццаго гьабураб гӀантаб жоги лъан, гьевги вахъанила росулӏа къватӀиве. КӀудияв ваццго гӀадин, гьевги кканила добго Аздагьоялълъул чохьониве. Жиндасса кӀудияв кӀиявго ваццассул араб бакӀ лъачӀого ххабар тӀагӀиндал, гьитӀинав вацц къватӀиве вахъанила гьел ралагьизе. Унев, унев вукӀун, гьевги кканила дов кӀиявго кӀудияв вацц ккараб кӀкӀалахъе. Гьениб батараб иццда тӀассан кӀанцӀулев вукӀарав чи гьев Аздагьодул мугъзада тӀаде кканила. - Салам гӀалайкум, лълъим цӀцӏорораб, гьава рекъараб батаги, Аздагьо, — ян абунила гьесс, щибго виххичӀого. - Дур гьел лълъикӀал рагӀабазе гӀоло гуревани, гьабсагӀат кІкІвинаан дицца мун. АхӀизе кечӀниги бицине маргьаниги лъаларебищ дуда, гӀолохъанчи? - ян абунила Аздагьоялълъ. - Валлагь, лъалебхха. Бокьани кечӏ ахӀила, бокьани маргьа бицина, дуе бокьараб тӀасса бище, - ян абунила васасс. - Маргьаянги абун, унго-унго лӏугьараб жо бицинехъин ватилахха мун. - РачӀа гьадинаб къотӀи гьабизин: дицца унго-унго лӏугьараб жо бицунеб бугони, дуцца дун кӀкІвине бегьула, диццани маргьа бицунеб меххалълъ, мун гьоркьоб кӀалъани, дицца дур гьаб мугъзадасса квер чІван чӀоло бахъила, рачел гьабизе. - ЛълъикӀ буго. Рице дурго гьерссал, кигӀан кӀудиял рокьаниги, къотӀиялда дун разияб буго. Цин ццебеккун дицца дуе бицинин, Аздагьо, дун гьаниве дуда асскӀове ккараб куцан, абунила васасс. - Дун гьаниве ккана дирго гӀулби сабаблъун. Цо соналда дун вукӀана гьел хьихьун. Гьеб сон букӀана кутакалда ракъдалаб, гьезие квине ххерги, гьекъезе лълъимги букӀинчӀо. Дицца гӀулби гӀурухъе рачана лълъим гьекъезе. Балагьана гури кисса-кибего - тӀад цӀцӏерги чІван, гӀулбузе лълъим гьекъезе бакӀ гьечӀо. Босун гӀащтӀигун, гъурун цӀцӏергун, лълъадалӏе цо каратІ гьабуна. Балагьана - лълъим цӀакъго гӀодобегӀан буго, гӀулбузул кӀал гӀунтӀулеб гьечӀо лълъеде. Гьебмеххалда дицца дирго бетӀер черххалдасса батӀа гьабуна, жаниб букӀараб гӀадалнахги нахъе реххун, лълъадал цӀезабун гьебгун, гӀулби гьекъезаруна. Гьаниб аххадегӀан, гьадигӀан цӀцӏорон бугеб гьаб лълъим тӀарада, баккун бачӀунеб бакӀалда, киндай бугоян ракӀалде ккана дида. Ун гӀурул бетӀералдегун, цо заз-хъарахъги бакӀарун, гӀурул бетӀералда цӀа гъуна. Дицца бакараб цӀаялдассан гӀуруда цӀа рекӀана, гьелълъул рагӀаллъабиги чӀурхӀа-кӀутӀун реххана. Гьеб цӀаялдасса хӀинкъарал дир гӀулби тӀура-риххун ана. Гьебмеххалда дицца гӀащтӀи кодобе босана, балагьана гури - гӀоркь ххутӀун буго, гӀащтӀийин абуни, бухӀун, биун тӀагӀун буго. Цо заманалда дида ракӀалде щвана дирго бетӀер, гьеб босизе гъол гӀулби гьекъезарураб бакӀалде вилълъана. Гьениб дир ботӏрол гвангвара буго, жаниб наяз цӀун. Гьанже гӀулбиги рилун, гӀадада вукӀине бегьуларилан диццаго дидагоги абун, наязул цӀураб дирго гвангвара дицца дирго кӀигъуждузда лъуна. ЛълъикӀаб кӀиго ритӀучІги ккуна. Хъун гьелгун, гьан диццаги квана, тӀомал гъотӀода рана, гъветӀги гӀощтӀол гӀоркьалълъ къотӀун, диего гьоко гьабуна. Дир гвангвараялда жанир ругел наязда гьоркьосса кӀиго най буго цоцалълъ къаццандулеб, ахӀи-хӀуралда. Гьезул щибалълъ абулеб буго дудасса дицца гӀемер гьабулин гьоцӀцӏоян. Дицца гьезда абуна гьеб къецц рагъичӀого тӀубазе кӀолин, нужерго гьоцӀцӏо гьабизе лӏугьайин, балагьилин кинал бергьунаяли. Гьебмеххалда кӀиябго найицца байбихьана гьоцӀцӏо гьабизе. РитӀучӀазул тӀомалги цӀун, тӀассангицин чваххизе лӏугьана. Гьел гьацӀцӏул цӀурал тӀомалги гьакида лъун, гьакида гьеб кӀиябго найги бан, дицца ххазабуна. Цо заманалда цояб най чӀчӏана, гьокоги кьурдасса гъоркье ине дагьаб ххутӀана. Гьабго щай чӀчӏарабилан найида кьабизе цІцӏал борххулев вукӀана, ракьуда гьебги тункун, цІцӏалагӀоркьалълъ дун хъахІнакІкӀалӏе реххун ана. Гьениб цо хапуралълъухъе накӏкӀул кесек кквезе щвана дихъе. Гьебги ккун, ракьалде далдалун ххутӀана дун. Дицца ккураб накІкІ буго боржун унеб, гъоркье балагьана, гьениб лълъим бихьула. Биччан тун накІкІгун, кӀанцӀун виччан тана лълъелӏе ккезеян, битӀахъе дур мугъзада тӀаде ккана. - Гьебни гьересси буго дур, - ан абунила Аздагьоялълъ. - Гьа, гьоркьоб кӀалъани, квер чІван дур мугъзадасса чӀоло бахъизе къотӀи букӀана. Бихьея ххеххго мугъ гьанибе. Аздагьоялда бичӀчӀанила дагӀбадун жо кколареблъи. Гьелълъ гьев васассда ццебе мугъ ккунила. Босун рекӀараб нусгун, Аздагьоялълъул горбодасса бахъараб рачӀчӏалде щвезегӀан тӀон ччукӀанила гьабигьанассул васасс. Гьелълъул ургьив, хвечӀого, чӀаго жиндирго кӀиявго ваццги ватун, гьелги ххвассар гьарунила гьесс, чІван Аздагьоги рехханила. Рачун ваццалгун, рокъове вилълъанила. Гьелдасса нахъе лъабавго вацц цоцалълъ рекъон, цадахъ гӀумру гьабизе лӏугьанила. habihanaSul ;imal wujanila, wujinzila, co [eraw habihan wujanila. heSul ;abgo wasgi wujanila. co RamanaldaSan habihan [wanila. emen wuqun {adub, heSul na]e {uTarab irs sabab;un, ;imalaRda horpob dafba Kanila. \urul veRabun megeDgun, Dindiye hobo \aDat hezilangi abun, judiyaw waCaS Dindiyego habi]e 'im baxuneb ra] TaSa bi?anila. - walah, didagi rajaldaSa unaro kidago \urul vurab reTel-Fitgun, mi]-megeDgun wujunew wujaraw emen. diyegi habidaSagi he'ul To[go bopila, - yan abunila horpo]ew waCaSgi. - vuni, dir vun ruja abe mi]algi reTelgi \urul, - angi abun, bi?un hiTinaw waCaS inSul {uTarab hobo \alTiRabiRe baybiFanila. judiyaw waC wujunaanila 'adal ra]da aSjow furXin{arda wegun, horpo]ew wujunaanila habil To[da baqalda wegun, bi?un hiTinawin abuni, \urul veRabun reTelgun, raza-razaraRul Tor?el {unew wujunaanila. habi]e wazaraw ?inaS heSiye maGalogi polaanila. co RamanaldaSan judiyaw waCaSda biZanila DinCa fantab Do haburab;i, habil ra] Dindiyego bosi, heldaSa nexon, rosu tun ine qwaTiwe wa]anila. unew, unew wujun, hew co beVab Jala]e Kkanila. heb Jalal Gwari;uda iCda aSjob begun bugila co judiyab aRdaho. - salam falaykum, hawa reqarab, 'im Vororab batagi, - yan abunila aRdahoyaldaSa vaqgo \inqaraw habihanaSul wasaS. - dur hel 'ijal rafabaRe folo gurewani, habsafat Jwinaan diCa mun, - an abunila aRdahoya'. - he'u]gi barkala duye, - yan abunila heS. - feneKeya, folo]anxi, duda kez a\iRe yagi marha bicine ;alari?& - an hiqanila aRdahoya'. - ;alaro, - yan abunila heS. a\iRe kezgi ;alarew, bicine marhagi ;alarew xiyaSe diCa hadin habulilangi abun, [a<un wosun qulZun wiXan tanila aRdahoya' hew. habihanaSul horpo]ew wasaSdagi zalfanila habil To[da wegun. DinCago haburab fantab Dogi ;an, hewgi wa]anila rosu`a qwaTiwe. judiyaw waCgo fadin, hewgi Kanila dobgo aRdahoya'ul xoFoniwe. DindaSa judiyaw jiyawgo waCaSul arab baj ;azogo {abar Tafindal, hiTinaw waC qwaTiwe wa]anila hel ralahiRe. unew, unew wujun, hewgi Kanila dow jiyawgo judiyaw waC Karab Jala]e. henib batarab iCda TaSan janvulew wujaraw xi hew aRdahodul muGRada Tade Kanila. - salam falaykum, 'im Vororab, hawa reqarab batagi, aRdaho, — yan abunila heS, ?ibgo wi{izogo. - dur hel 'ijal rafabaRe folo gurewani, habsafat Jwinaan diCa mun. a\iRe keznigi bicine marhanigi ;alarebi? duda, folo]anxi& - yan abunila aRdahoya'. - walah, ;aleb{a. bopani kez a\ila, bopani marha bicina, duye boparab TaSa bi?e, - yan abunila wasaS. - marhayangi abun, ungo-ungo `uharab Do bicine]in watila{a mun. - raza hadinab qoTi habiRin, diCa ungo-ungo `uharab Do bicuneb bugoni, duCa dun Jwine behula, diCani marha bicuneb me{a', mun horpob ja;ani, diCa dur hab muGRadaSa kwer zwan zolo ba]ila, raxel habiRe. - 'ij bugo. rice durgo herSal, kifan judiyal ropanigi, qoTiyalda dun raRiyab bugo. cin CebeKun diCa duye bicinin, aRdaho, dun haniwe duda aSjowe Karab kucan, abunila wasaS. - dun haniwe Kana dirgo fulbi sabab;un. co sonalda dun wujana hel FiFun. heb son bujana kutakalda raqdalab, heRiye kwine {ergi, heqeRe 'imgi bujinzo. diCa fulbi furu]e raxana 'im heqeRe. balahana guri kiSa-kibego - Tad Vergi zwan, fulbuRe 'im heqeRe baj hezo. bosun fa?Tigun, Gurun Vergun, 'ada`e co karaT habuna. balahana - 'im vaqgo fodobefan bugo, fulbuRul jal funTuleb hezo 'ede. hebme{alda diCa dirgo beTer xer{aldaSa baTa habuna, Danib bujarab fadalna[gi na]e re{un, 'adal veRabun hebgun, fulbi heqeRaruna. hanib a{adefan, hadifan Voron bugeb hab 'im Tarada, baKun bazuneb bajalda, kinday bugoyan rajalde Kana dida. un furul beTeraldegun, co RaR-]ara]gi bajarun, furul beTeralda va Guna. diCa bakarab vayaldaSan furuda va rejana, he'ul rafal;abigi zur\a-juTun re{ana. heb vayaldaSa \inqaral dir fulbi Tura-ri{un ana. hebme{alda diCa fa?Ti kodobe bosana, balahana guri - forp {uTun bugo, fa?Tiyin abuni, bu\un, biun Tafun bugo. co Ramanalda dida rajalde ?wana dirgo beTer, heb bosiRe Gol fulbi heqeRarurab bajalde wi'ana. henib dir boTrol gwangwara bugo, Danib nayaR vun. hanDe fulbigi rilun, fadada wujine behularilan diCago didagogi abun, nayaRul vurab dirgo gwangwara diCa dirgo jiGuDduRda ;una. 'ijab jigo riTuzgi Kuna. ]un helgun, han diCagi kwana, Tomal GoToda rana, GweTgi fo?Tol forpa' qoTun, diyego hoko habuna. dir gwangwarayalda Danir rugel nayaRda horpoSa jigo nay bugo coca' qaCanduleb, a\i-\uralda. heRul ?iba' abuleb bugo dudaSa diCa femer habulin hoVoyan. diCa heRda abuna heb qeC raGizogo TubaRe jolin, nuDergo hoVo habiRe `uhayin, balahilin kinal berhunayali. hebme{alda jiyabgo nayiCa baybiFana hoVo habiRe. riTuzaRul Tomalgi vun, TaSangicin xwa{iRe `uhana. hel haVul vural Tomalgi hakida ;un, hakida heb jiyabgo naygi ban, diCa {aRabuna. co Ramanalda coyab nay Zana, hokogi purdaSa Gorpe ine dahab {uTana. habgo ?ay Zarabilan nayida pabiRe Val bor{ulew wujana, rapuda hebgi tunkun, Valaforpa' dun ]a\naJa`e re{un ana. henib co [a<ura'u]e naJul kesek KweRe ?wana di]e. hebgi Kun, rapalde daldalun {uTana dun. diCa Kurab naJ bugo borDun uneb, Gorpe balahana, henib 'im biFula. biXan tun naJgun, janvun wiXan tana 'e`e KeReyan, biTa]e dur muGRada Tade Kana. - hebni hereSi bugo dur, - an abunila aRdahoya'. - ha, horpob ja;ani, kwer zwan dur muGRadaSa zolo ba]iRe qoTi bujana. biFeya {e{go muG hanibe. aRdahoyalda biZanila dafbadun Do Kolareb;i. he' hew wasaSda Cebe muG Kunila. bosun rejarab nusgun, aRdahoya'ul gorbodaSa ba]arab raZalde ?weRefan Ton Xujanila habihanaSul wasaS. he'ul urhiw, [wezogo, zago Dindirgo jiyawgo waCgi watun, helgi {waSar harunila heS, zwan aRdahogi re{anila. raxun waCalgun, roqowe wi'anila. heldaSa na]e ;abawgo waC coca' reqon, cada] fumru habiRe `uhanila.

РОССАССДА БАТАРАБ ХХАЗИНА PукӀанила, рукӀинчӀила россги чӀчӏужуги. Цо къоялълъ росс жиндирго биххараб рукъалълъул кьучӏчӏ буххулев вукӀанила. Гьениб гьессда месед-гӀарцул кьабун цӀураб щагӀил хъаба батанила. Гьесс гьеб лълъадухъе цӀунизе кьунила. Гьеб хъабаги чи щаклъулареб гӀадаб бакӀалда баххчун, хъаба букӀараб бакӀалдасса ганчӀалги нахъе ран, чӀчӏужуялълъ гьениб цо чанго ччугӀа баххчанила. Цинги нахъеги гьебго бакӀ бухъейин, цоги щиб бугониги батизе бегьулин россассда гьаранила. ЧӀчӏужуялълъ абухъего, гьениб чанго ччугӀаги батанила россассда. Нахъияб къоялълъ хъахӀлъи балеб заманалълъ яхъун, чӀчӏужуялълъ тӀохдасса гӀебеде бек-бекун бан, бахъухъ щущазабунила, ворчӀизеги гьавун, россассдаги лъазабунила: Ххеххго тӀаде вахъа! Нолӏ бахъухъалълъул цӀцӏад бан буго. ГӀедегӀил гьабе нахъе бакӀаризе! - ян. ГӀажаиблъарав россасс, чӀчӏужугун цадахъ лӏугьун, бакӀарун бахъухъ рокъобе босанила. Цо нухалълъ россасс ракӀалдаго гьечӀого жинда батараб месед-гӀарцул цӀураб хъабил хӀакъалълъулӏ годекӀаниб бицен гьабунила. Гьеб ххабар ххеххго хханассухъе щванила. Хханасс, жиндихъегоги ахӀун, гьессие гӀазаб кьезе байбихьанила ххазина батанищали бицеян. Аххирги гьеб батиялълъе мукӀурлъизе кканила гьев. ЧӀчӏужуялълъин абуни, жинда лъалеб жо гурин гьебилан, тӀубанго инкар гьабунила, россассул анищал ругин, гьединаб ххазинаги батун, бечелъизе ххиял бугин гьессулан. Ххассго гьаб аххираб заманалда гьединал жалазул гӀемерал ххиялал гьарун, бетӀер ссверун гӀадинцин вуго гьев, - ан абунила гьелълъ. КӀиялго, росс-лълъади асскӀореги рачун, цӀехх-рехх гьабураб меххалъги, росс тӀуванго мукӀурлъанила, цинги ххазина хханассухъе кьеян лълъадудаги лъазабунила. ЧӀчӏужуялълъин абуни, жинда бихьараб-рагӀараб жоцин гурин, букӀараб батани, кинаб гьеб букӀараб, кида дихъе гьеб баххчизе кьун букӀарабали жаваб кьеян, тӀалаб гьабунила россассдасса. Россасс гьелда ракӀалде щвезабунила, доб ххазина батараб къоялълъ ганчӀазда гьоркьоб меседил чанго ччугӀаги батанин, цинги нахъияб къоялълъ бахъухъалълъул цӀцӏадги банин. Россассул гьел рагӀабаздасса ххадув ххан рекӀеда ватанила жинцца гӀабдалзабазулгун гара-чІвари гьабулеб букӀиналда, цинги гьездаги паракъат рокъоре аян лъазабунила. Гьедин гукканила мискинчияссул чӀчӏужуялълъ ххан. roSaSda batarab {aRina rujanila, rujinzila roSgi ZuDugi. co qoya' roS Dindirgo bi{arab ruqa'ul puZ bu{ulew wujanila. henib heSda mesed-farcul pabun vurab ?afil ]aba batanila. heS heb 'adu]e vuniRe punila. heb ]abagi xi ?ak;ulareb fadab bajalda ba{chun, ]aba bujarab bajaldaSa ganzalgi na]e ran, ZuDuya' henib co xango Xufa ba{xanila. cingi na]egi hebgo baj bu]ejin, cogi ?ib bugonigi batiRe behulin roSaSda haranila. ZuDuya' abu]ego, henib xango Xufagi batanila roSaSda. na]iyab qoya' ]a\;i baleb Ramana' ya]un, ZuDuya' TohdaSa febede bek-bekun ban, ba]u] ?u?aRabunila, worziRegi hawun, roSaSdagi ;aRabunila {e{go Tade wa]a! no` ba]u]a'ul Vad ban bugo. fedefil habe na]e bajariRe! - yan. faDaib;araw roSaS, ZuDugun cada] `uhun, bajarun ba]u] roqobe bosanila. co nuha' roSaS rajaldago hezogo Dinda batarab mesed-farcul vurab ]abil \aqa'u` godejanib bicen habunila. heb {abar {e{go {anaSu]e ?wanila. {anaS, Dindi]egogi a\un, heSiye faRab peRe baybiFanila {aRina batani?ali biceyan. a{irgi heb batiya'e mujur;iRe Kanila hew. ZuDuya'in abuni, Dinda ;aleb Do gurin hebilan, Tubango inkar habunila, roSaSul ani?al rugin, hedinab {aRinagi batun, bexe;iRe {iyal bugin heSulan. {aSgo hab a{irab Ramanalda hedinal DalaRul femeral {iyalal harun, beTer Swerun fadincin wugo hew, - an abunila he'. jiyalgo, roS-'adi aSjoregi raxun, ve{-re{ haburab me{a'gi, roS Tuwango mujur;anila, cingi {aRina {anaSu]e peyan 'adudagi ;aRabunila. ZuDuya'in abuni, Dinda biFarab-rafarab Docin gurin, bujarab batani, kinab heb bujarab, kida di]e heb ba{xiRe pun bujarabali Dawab peyan, Talab habunila roSaSdaSa. roSaS helda rajalde ?weRabunila, dob {aRina batarab qoya' ganzaRda horpob mesedil xango Xufagi batanin, cingi na]iyab qoya' ba]u]a'ul Vadgi banin. roSaSul hel rafabaRdaSa {aduw {an rejeda watanila DinCa fabdalRabaRulgun gara-zwari habuleb bujinalda, cingi heRdagi <araqat roqore ayan ;aRabunila. hedin guKanila miskinxiyaSul ZuDuya' {an.

Гъадил тӏинчӏ Гъадил цо тӏинчӏ букӏун букӏун буго гӏемерго ххирияб. Гъадицца абун буго элда, воре мун, гамачӏ босизе гӏадан гӏодове къуларавго, боржа, дудаго речӏчӏизе гурилан. Тӏанчӏицца абун буго: Гӏадан вихьарабго, боржина, - ян. Гьай цӏцӏодорил цӏцӏодор абун, разилъун, боххун, гозо кӏутӏанила эбелалълъ. Кӏутӏараб гозо квешго ккун, тӏинчӏ хун буго. Gadil Tinz Gadil co Tinz bujun bugo femergo {iriyab. GadiCa abun bugo elda, wore mun, gamaz bosiRe fadan fodowe qularawgo, borDa, dudago reZiRe gurilan. TanziCa abun bugo fadan wiFarabgo, borDina, - yan. hay Vodoril Vodor abun, raRi;un, bo{un, goRo juTanila ebela'. juTarab goRo kwe/go Kun, Tinz [un bugo.

БацIги, церги, циги БукIанила букIинчIила цо бацIги букIанила, цо церги букIанила, цо циги букIанила. Гьал лъабалго цадахъ хIалтIулел, цадахъ кваналел, цадахъ цо рукъор регулел гьалмагъзаби рукIанила. Гьазул цо гьацIцӏул, цо нахул, цо хьодол лъабго хъабаги букIанила. Цо къоялълъ гьал лъабалго хурир лъилъарулел рукIанила. ЦIакъ бакъ бухIараб къо букIанила. Цер, хIалтIиги чIалгIун, щиб гьабилебали лъаларого букIанила. – Ия, ия! – ян ахIтIанила цойидассан цер. – Щиб, мун хваяб, цер, дуе? – ян гьикъанила бацIиццаги циццаги. – Валлагь, хханассе вас гьавун вуго, цIцӏар лъезе дун ахIулеб буго, – ян абунила царацца – Гьедин батани, а, – ян азги биччан тун бугила. Цер битIухъе рокъобе анила. Цин гьоцIцӏо чIчӏикIун, цинги нах чIчӏикIун, ххадуб хьон чIчӏикIун лъабабго кIалукье ккезабунила. БацIцIун кIал-бергун, бигьа гьабун цер хIалтIизе бачIанила. – Щиб цIцӏар лъураб, мун хваяб, цер? – абун гьикъанила аз царада. – «КIалукье» лъуна, – янги абун, цер лъилъаризе лӏугьанила. Гара-чIварун лъилъарулел рукIаго, нахъеги цер ахIтIанила. – Ия, ия! – ян. БацIиццаги циццаги гьикъанила: – Щиб, мун хваяб цер, дуе, дуда рагIулеб щиб? – абун. – Хханассе цоги вас гьавун вуго, цIцӏар лъезе ахIулеб буго, – ян рачIчI лъунила царацца. – Ахха, щиб гьабилеб, – ан абун азги балагьизабунила. Царацца рокъобе ххазабунила. ГьацIцӏулги, нахулги, хьодолги хъуби битIун бащалъуде ккезарунила. БацIцIа-бакун кIал-бергун, цер, гьалмагъзабазде асскIобе бачIанила. – Щиб цIцӏар лъураб, мун хваяб, цер? – абун гьикъанила. – Гьанжесса «БащдакIо» лъуна, – иланги абун, цер гьалмагъзабазда цадахъ квалквалдизе лӏугьанила. – Ия, ия! – абун, цIакъго хIалакарал гьаркьал гьарунила дагьаб меххалдассан царацца. – Жакъа гьаб нажасалде бачIараб балагьго щиб, – илан, бацIги циги царахъ ралагьанила. – Валлагь гьанжеги мукъулукъ турадие вас гьавун вуго, цIцӏар лъезе инчIого гIолеб гьечIо, – илан абун, царацца ине ххиял гьабунила. – А, мун хваяб, цер, а. Къоялълъ ниж хIалтIулел, мун цIцӏарал лъолеб, – абун, азги биччан танила. – Хханасс ахIараб бакIалде инчIого, рес щибхха, – ян церги анила. Цер лъабабизеги рокъобе анила. Лъабабго хъаба лазаталда бацIцIад гьабунила. ЧIчӏикIулаго кIал-бергун, бугеб магIишаталълъул ххабаралълъе жоги течIого, гьалмагъзабазде асскIобе щванила. – Щиб цIцӏар лъураб, хваяб цер? – абун гьикъанила. – Щибхха лъелеб бетIеркъотIадида, – «БацIцIа-бак» лъун тана, – илан бицанила. ХIалтIанила, хIалтIанила, бакъани мехх щванила, цIакъ алги ссваканила, ал къогогIан ссвакараб ххвелги гьабун, церги букIанила. Дагьаб меххалълъ гIодорги чIчӏун, гара-чIварун рокъоре анила. Къассаде квание ургъулаго, къавулӏ щибго жо ххутIун гьечIеблъи лъанила. Гьоркьоб кIудияб гъалмагъир ккезе бахъанила. Дуцца кун батилилан цоял, гурила дуцца кун батилилан цоял, цоцалълъ тенколел рукIанила. Гьоркьоссаго цер масслихIаталълъе лӏугьанила. Царацца гьадинаб гIакълу кьунила: – ГьацIцӏулги, нахулги, хьодолги хъаба, цоги, кIигоги чохьониб хIебтIизе ккани, дагьаб жо гуро, киназ гьеб кун батаниги, бусада гьеб рахIатго ххутIиларо, къассаде нилӏ регун лълъикI, ххиянат киназул бугебали радал жибго лъалила. БацIидаги цидаги гьеб гIакълу битIараблъун бихьанила. Гьел лъабалго реганила. Ссвакан, тату хвараб бацIги циги кьижанила, «рачIукь жо бугеб цер» борчIун чIчӏанила. Царада квараб жо ургьиб хIехьезе кIвечIила. Бахъун тIадегун, царацца кинабго хъублъи бацIидаги цидаги баханила, жибгоги чура-ххуланила. Сордо борчIараб цер кьижун букIанила. Радалго тIадеги рахъун, дуцца кун букIун бугилан, цояб, валлагь гурин, дуцца кун букIун бугилан цояб, бацIги циги рагъулел рукIанила. Азул хъуй-хъай, гьаракь-сасалъухъе борчIизеги борчIун, царацца абунила: – Бихьулищ дицца ххиянатаб къватIиб чIвазабулеб куц, хханассул васассда цIцӏар лъезе дун араб меххалълъ нуж балъго кваналелищ рукIарал? – абун. БацIиццаги циццаги цоцазда гIемерал ругънал лъунила, тату хун, гIодор кканила. Азул хIажат хвейгун, царацца бахъун тIадегун: – БацIги циги багъана, царацца биги чIчӏикIана, – янги ахIун, лӏутун биччантанила.