ГЪАЛБАЦІГИ, БАЦІГИ, ЦЕРГИ ГъалбацӀилги, БацӀилги, Царалги гьудул-гьалмагълъи, божа-рокьи ккун букӀанила. Гьезул гьеб гьудул-гьалмагълъи гӀемер гъварилъун букӀинчӀила. Жеги лълъикӀго цоцазул хӀал лъалароанила. Цо-цо рохьор-къватӀир данделъараб меххалълъ, хъваш-баш гьабун, гара-чІвари гьабун, ратӀалъулаанила. Цоцахъ урхъун, гьадин рукӀинчӀого, цадахъ рукӏун лълъикӀ гуродай абураб масъала гьоркьобе рехханила ГъалбацӀицца. СихӀираб Цер дагьаб кӀкІвен-кӏкІвелеб букӀанила. Цидулгун квине лълъикӀаб гуреб гени, ГъалбацІалълъулгун квани, киндай букӀинаян букӀкІ-букӀкӀахъданила. Бацӏил цӀакъ гъира бахъун, ПачахӀассул рагӀи ритӀухъ гьабунила. Чара къосараб Цер тӀад рекъечӀого гӀечӀила, - квеш-лълъикӏ, киналго разилъун, къайицадахълъи гьабунила. Цо заманалда гьезухъе лълъикӀго чан щванила, дур-дир гьабичӀого, тӀибитӀун кваназе жоги букӀунаанила. Дагьаб чан къанагӀалъанила. Цинги гьезда гьоркьоб щвараб жо бикьулеб къагӀида бакканила. Гьаб къагӀидаялълъ нилӏ ракъун ххутӀизехъин ругин, жакъа кир речІчӀунги, цӀцӏикІкӀун жо балагьичӀого чара гьечӀилан, ПачахIасс гьезде амру гьабунила. Эххере рортанила, эххеде рортанила, гьезухъе гьеб къоялълъ цо хӀамаги, цо цІцІеги, цо бурутІги щванила. Чан бикьизе ирга Бацӏида букӀанила. Гьелълъ чан гьадин бикьанила: ПачахӀассе хӏама кьунила, жиндиего цӏцІе танила, Царае бурутӏ кьунила. Пачахӏ жиндасса цӀакъ рази батилеб гӀадин, БацІ ГъалбацІалде бадибе балагьанила, ПачахӀассулни гъолда цӀакъ ццим бахъун букӀанила. Цойидассан бараб квачӀалълъ БацӀил бер бахъун рехханила. Кколеб хӀалалълъ гьаб чан дуцца бикьеян, ГъалбацӀицца Царада амру гьабунила. Гьеб рекъезабизе дида цӀакъ лъалилан, Цер кӀанцӀун тӀаде бахъанила. Царацца чан гьадин бикьанила: радал мачӀикьаго хханассе бурутІ гьечӀого гӀоларила, къадеялдеги пачахlaсce хӀама гьечӀого рес гьечӀила, нилӏедасса кӀудиябги бугелълъул, къуватабги бугелълъул, къассиялдеги цІцІегӀаги гьечӀони бегьиларила... ЦӀакъ разилъун, ПачахӀасс гьикъанила: Унго гьедигӀан берцинго гьеб бикьизе дуда кин лъараб? - ан. Бихьун-бихьун гурищ жо лъалеб, гьагъале гьагъалълъ малълъана, - ян Царацца БацӀил бер бихьизабунила. Galbavgi, bavgi, cergi Galbavilgi, bavilgi, caralgi hudul-halmaG;i, boDa-ropi Kun bujanila. heRul heb hudul-halmaG;i femer Gwari;un bujinzila. Degi 'ijgo cocaRul \al ;alaroanila. co-co roFor-qwaTir dande;arab me{a', ]wa/-ba/ habun, gara-zwari habun, raTa;ulaanila. coca] ur]un, hadin rujinzogo, cada] rujun 'ij guroday aburab mas~ala horpobe re{anila GalbaviCa. si\irab cer dahab Jwen-Jweleb bujanila. cidulgun kwine 'ijab gureb geni, Galbava'ulgun kwani, kinday bujinayan buJ-buJa]danila. bavil vaq Gira ba]un, <axa\aSul rafi riTu] habunila. xara qosarab cer Tad reqezogo fezila, - kwe/-'ij, kinalgo raRi;un, qayicada];i habunila. co Ramanalda heRu]e 'ijgo xan ?wanila, dur-dir habizogo, TibiTun kwanaRe Dogi bujunaanila. dahab xan qanafa;anila. cingi heRda horpob ?warab Do bipuleb qafida baKanila. hab qafidaya' ni` raqun {uTiRe]in rugin, Daqa kir reZungi, ViJun Do balahizogo xara hezilan, <axa\aS heRde amru habunila. e{ere rortanila, e{ede rortanila, heRu]e heb qoya' co \amagi, co Vegi, co buruTgi ?wanila. xan bipiRe irga bavida bujanila. he' xan hadin bipanila. <axa\aSe \ama punila, Dindiyego Ve tanila, caraye buruT punila. <axa\ DindaSa vaq raRi batileb fadin, bav Galbavalde badibe balahanila, <axa\aSulni Golda vaq Cim ba]un bujanila. coyidaSan barab kwaza' bavil ber ba]un re{anila. Koleb \ala' hab xan duCa bipeyan, GalbaviCa carada amru habunila. heb reqeRabiRe dida vaq ;alilan, cer janvun Tade ba]anila. caraCa xan hadin bipanila. radal mazipago {anaSe buruT hezogo folarila, qadeyaldegi <axa\aSe \ama hezogo res hezila, ni`edaSa judiyabgi buge'ul, quwatabgi buge'ul, qaSiyaldegi Vefagi hezoni behilarila... vaq raRi;un, <axa\aS hiqanila ungo hedifan bercingo heb bipiRe duda kin ;arab& - an. biFun-biFun guri? Do ;aleb, haGale haGa' ma'ana, - yan caraCa bavil ber biFiRabunila.

Церги бакьучги Церги бакьучги рукIанила кIудиял гьалмагъзаби. Гьал цо сордоялълъ чанаре анила, гьазухъе щванила цо моххмоххги. Гьаз хIукму гьабунила гьаб бищун ракъараб заманалде нахъе тезе. Гьедин гьабги нахъе тун рукIаго, цо заманалдассан царацца абунила: – РачIа гьадаб моххмохх бищун цIакъаб макьу бихьаразе кьезе, – ян. Реганила кьижизе, бакьучалълъ бачIинахъего, кьижун биччан танила. Гьаб кьижарабго бахъун царацца моххмохх кванила. Бакъараб бакьучида гIемер меххалълъ кьижизе кIвечIила. Гьалълъ, тункун церги бахъине гьабун, абунила: – Гьа, бице дуда бихьараб макьу. Царацца абунила: – Цин дуцца бице. – Дида хханассул васассе чIчӏужу ячунеб бертин бихьана, гьениб гIемер кепалда гьекъолел, кваналел рукIана, кьолеб батIи-батIияб кунеб жоги букIана, – ян бицанила бакьучицца. Царацца абунила: – Гьеле гьедин берталълъ мун букIинги лъан, дицца мун кьижараб меххалълъ моххмохх кун букIана. Мискин бакьучалълъ гьелде данде абунила: – Бихъагихха дур чехь, дуцца макьил бицараб меххалълъго щаклъун букIараб дун, цощинаб хIила гьабизехъинцин батичIонийинхха гьаб болъоницца, – ян. Макьилӏ кванараб квеналдалъун бакьучалълъул чехь гIорцIцӏичIила, гьаб гъарин, бакъуцца хвезе дагьалълъ ххутIанила. Ххадубги бакьучицца царада абунила: – Гьалмагъзабазда гьоркьоб гуребги жидерго эбел-инссуда гьоркьобцин царацца хIила гьабулилан рагIун букIана, гьанже дир гьелда ракIчIчӏана. Жакъа къоялдасса нахъе тIокIаб дун дуда бихьизе гьечIо, дида мун бихьулареб гIадин, тIокIаб нилӏеда гьоркьоб гьудуллъиги гьечIо, дургун гьудуллъи гьабизегIан гьойдулгун гьудуллъи гьаби гIезегIан лълъикI. Гьанже цер гIодизе, ахIдезе лӏугьанила, мун гIадинаб лълъикIаб гьудулги батIалъун дида дунялалда букIине кIоларилан. Гьелдасса ххадуб гьалълъ гьедун рагIи кьунила жакъа къоялдасса нахъе жинцца бакьуч бакъун теларин, жибго бакъун букIанигийилан. Царае гьалълъулгун гьудуллъи тIезе бокьун букIинчIила, щайгурелълъул гьеб цадахъ гьечIого жиндиего гIураб квен батизе гьалда кIолеб букIинчIила. ГIабдал бакьучги гьалълъул рагIуда божанила, гьанжессаги гьалълъулгун гьудуллъиялда чIчӏанила. Гьелдасса ххадуб анлӏго-анкьго къоялълъ нахъасса къотIичIого квине жо балагьулелги рукIун, гьазда цо гьанал кесек батанила, кутакалда ссвакарал гьал цо нохъода кьижанила. Макьилӏ бакьуч цо рахIат хун лӏугьанила, гьаб, рагьун бергун, балагьанила, бугила царацца гьеб гьанал кесекги кун, гIорцIцӏичIеб меххалълъ босун бакьучил чахьалда каратIги бахъун, гьалълъул бакьал ххарцIунел. КIанцIун тIаде бахъанила бакьуч. – Дуцца гьабулеб жо щиб?! – ан ахIанила. – ГьанжелълъагIан дуцца гьабураб жо гьадингояб жо букIана, гьанже дие гьабураб жоялда данде ккун! Гьанже дицца мун кибе кIанцIаниги тезе гьечIо! Ццебе цер тIуранила, ххадуб бакьуч бортанила, гьедин унел гьал цо кьурул рагIалде щванила. Царацца рачӏчI ццебеххун хьвагIанила, рачIчӏалда ххадуб хапулаго бакьуч кьурулӏа гъоркье реххун анила, гIодобги речIчIун, бетIер бихъанила. TIacсa гьоркьеги балагьун, царацца абунила: – Гьанже балагьилин, – абун. Гьадинги абун, цер ахIулаго кечIгун, анила.

Хӏамаги бацӏги Ххасало гьирал раччун, гьодги ччукӏун, хьалбаздасса расги хӏулун, цо хераб Хӏама ихдал гӏурччин ххарда кваналеб букӏанила. Хуриб ххер кун, лъарахъ лълъим гьекъон, бакъ бухӏидал, рохьобе лӏугьун, гьогьомидал, сагаялда кванан, бокьараб хӏалалда букӏанила. Гьанже дидасса лълъикӏаб хӏалалда дунялалда щибго гьечӏилан, ракӏалдаги букӏанила гьелда. Цо къоялълъ Хӏама лълъим гьекъезе лъарахъе бачӏанила. Маргъал гӏадаб чабххидассан, таххта гӏадин кӏургӏун чваххулеб лълъадал каркариялълъулги, сасараб гьороцца гьулчулеб ралъад гӏадин, цояб рахъалде чваххун унеб рохьил ващиялълъулги гьайбатаб бакъан букӏанила. Лълъим гьекъолеб Хӏамида тӏадеххуниссан цо чвархъи рагӏанила, эххеде борхханила. Тӏасса гъоркье цо Бацӏ бачӏунеб бихьанила. Хӏамил нусабго лага букӏкӏанила, ругелниги расал рахъун чӏчӏанила. Берал чӏваркьанила, гьекъолеб букӏараб лълъим кӏалдиб кковухъе ххутӏанила, тӏуртӏудулаго, Бацӏихъ балагьанила. Бацӏицца мун гьаб бакӏалда щиб гьабулебан, гӏассияб гьаракь гьабунила. Дун гьаниб къойилго букӏуна, бетӏергьанасс ниж кидаго гьанире гъола, - ян Хӏама хӏелхӏедизе лӏугьанила. Кидагояли гьаниб ццерекъад дицца чӏвараб хӏамаги букӏун буго, ццебего лъарабани дида гьанир хӏамул рукӏунеллъи, - абун Бацӏ тӏаде-тӏаде къанила. Рухӏ мукъулукъиде бахъараблъи бичӏчӏун, хераб Хӏамицца Бацӏие батӏияб наку бачанила. Гуккун, батӏа гьабун гурони, жиндир богӏолабазукьа Бацӏ хӏинкъулареблъи лъарабго, гьелълъ гьадинал жал рицанила: Гьай пакъир, Бацӏ, цӏакъ бакъун батила мун. Чохӏоцца хвараб, баккизе би гуреб, чӏурхӏараб къехь гӏадаб дир гьодал хъарссунилан, мун гӏорцӏцӏиларо. Хераб гвадаралдасса дуе гьан гьуинал, рахь рекӏарал кӏуртул лълъикӏ. Дир рокъор ругел кӏуртул кванай. Гьел ункъго руго дир. Гьезул цоялда цӏцӏар Гӏебсса, цогиялда цӏцӏар Ххаласса, лъабабилеб Лъараб, ункъабилеб цӏцӏар Лъачӏеб буго. Дун чӏчӏолеб бакӏ гӏемер рикӏкӏад гьечӏо. Гьадале, гьадаб бакӏалда буго. Къасси бачӏа, къан ккун дуего бокьараб кьела, - ян гаргаданила Хӏама. Бацӏида ракӏалде кканила: абухъего, рахь рекӏараб кӏертги щолаго, дие цӏцӏацӏцӏазе аб хераб болъонго щай къваригӏараб абун. Лълъикӏаб жоялде ургъанин мунилан абун, Хӏамие баркалаги кьун, Бацӏ цо рахъалдеххун балагьун анила. Хӏама квана-гьекъон, параххат букӏанила. Бацӏги, кидадай къасси мехх щвела, сордо бачӏинаян, кӏартиде бугеб ххиялалълъ хьуликъвачӏа бихъулеб хӏалалда букӏанила. Роол къо анила, бакъанил гӏуж щванила. Хӏама, рокъобеги билълъун, щула гьабун, рахан нуцӏцӏагун, парахханила. Къасси, чи кьижараб, гӏадамассул чӏинхъи гьечӏеб гӏужалълъ, Хӏамил кӏалтӏеги бачӏун, цо жо тенкезе лӏугьанила. Хӏамида лъанила Бацӏ бачӏун бугеблъи. Лъаниги, кӏалъачӏого чӏчӏанила. Аб жегиги рокъобего бачӏинчӏого бугоян, Бацӏицца “Гӏебсса!” абун ахӏанила. Хӏамицца, гӏебсса хӏосс бан бугилан абунила. Бацӏицца “Ххаласса!” абун ахӏанила. Хӏамицца, ххаласса къоно тӏамун бугилан абунила. Бацӏицца “Лъараб!” абун ахӏанила. Хӏамицца, лъарабани, лъарахъго чӏвалаанилан абунила. Бацӏицца “Лъачӏеб” абун ахӏанила. Хӏамиццаги, лъачӏелълъул гурищхха, рокъобеги борчӏун, Хӏама параххат бугебилан жаваб кьунила. Бацӏ, гьабилеб жоги тӏагӏун, цӏакъ-цӏакъ тенкезе, нуцӏцӏа гъуризе лӏугьанила. Хӏама гьагӏданила, чӏичӏиданила, рахъун бетӏергьабаз Бацӏ гьородухъ босизабун анила. {asalo hiral raXun, hodgi Xujun, FalbaRdaSa rasgi \ulun, co [erab \ama i[dal furXin {arda kwanaleb bujanila. [urib {er kun, ;ara] 'im heqon, baq bu\idal, roFobe `uhun, hohomidal, sagayalda kwanan, boparab \alalda bujanila. hanDe didaSa 'ijab \alalda dunyalalda ?ibgo hezilan, rajaldagi bujanila helda. co koya' \ama 'im heqeRe ;ara]e bazanila. marGal fadab xab{idaSan, ta{ta fadin jurfun xwa{uleb 'adal karkariya'ulgi, sasarab horoCa hulxuleb ra'ad fadin, coyab ra]alde xwa{un uneb roFil wa?iya'ulgi haybatab baqan bujanila. 'im heqoleb \amida Tade{uniSan co xwar]i rafanila, e{ede bor{anila. TaSa Gorpe co bav bazuneb biFanila. \amil nusabgo laga buJanila, rugelnigi rasal ra]un Zanila. beral zwarpanila, heqoleb bujarab 'im jaldib Kowu]e {uTanila, TurTudulago, bavi] balahanila. baviCa mun hab bajalda ?ib habuleban, faSiyab harap habunila. - dun hanib qoyilgo bujuna, beTerhanaS niD kidago hanire Gola, - yan \ama \el\ediRe `uhanila. - kidagoyali hanib Cereqad diCa zwarab \amagi bujun bugo, Cebego ;arabani dida hanir \amul rujunel;i, - abun bav Tade-Tade qanila. ru\ muquluqide ba]arab;i biZun, [erab \amiCa baviye baTiyab naku baxanila. guKun, baTa habun guroni, Dindir bofolabaRupa bav \inqulareb;i ;arabgo, he' hadinal Dal ricanila - - hay <aqir, bav, vaq baqun batila mun. xo\oCa [warab, baKiRe bi gureb, zur\arab qeF fadab dir hodal ]arSunilan, mun forVilaro. [erab gwadaraldaSa duye han huinal, raF rejaral jurtul 'ij. dir roqor rugel jurtul kwanay. hel unqgo rugo dir. heRul coyalda Var febSa, cogiyalda Var {alaSa, ;ab~abileb ;arab, unq~abileb Var ;azeb bugo. dun Zoleb baj femer riJad hezo. hadale, hadab bajalda bugo. KaSi baza, qan Kun duyego boparab pela, - yan gargadanila \ama. bavida rajalde Kanila, abu]ego, raF rejarab jertgi ?olago, diye VaVaRe ab [erab bo;ongo ?ay qwarifarab abun. 'ijab Doyalde urGanin munilan abun, \amiye barkalagi pun, bav co ra]alde{un balahun anila. \ama kwana-heqon, <ara{at bujanila. bavgi, kidaday qaSi me{ ?wela, sordo bazinayan, jartide bugeb {iyala' Fuliqwaza bi]uleb \alalda bujanila. rool qo anila, baqanil fuD ?wanila. \ama, roqobegi bi'un, ?ula habun, ra[an nuVagun, <ara{anila. qaSi, xi piDarab, fadamaSul zin]i hezeb fuDa', \amil jalTegi bazun, co Do tenkeRe `uhanila. \amida ;anila bav bazun bugeb;i. ;anigi, ja;azogo Zanila. ab Degigi roqobego bazinzogo bugoyan, baviCa “febSa!” abun a\anila. \amiCa, febSa \oS ban bugilan abunila. baviCa “{alaSa!” abun a\anila. \amiCa, {alaSa qono Tamun bugilan abunila. baviCa “;arab!” abun a\anila. \amiCa, ;arabani, ;ara]go zwalaanilan abunila. baviCa “;azeb” abun a\anila. \amiCagi, ;aze'ul guri?{a, roqobegi borzun, \ama <ara{at bugebilan Dawab punila. bav, habileb Dogi Tafun, vaq-vaq tenkeRe, nuVa GuriRe `uhanila. \ama hafdanila, zizidanila, ra]un beTerhabaR bav horodu] bosiRabun anila.

КЪАЙИЦАДАХЪАЛ РукӀанила, рукӀинчӀила цо Церги, Циги, БацІги. Къайицадахъаллъун рукӀун, гьезул бекьаризе цо гамушги букӀанила. Кутнада гьадаб гамушги бан, МукӀучихханассул ракьалда рекьарулел рукӀанила ихдал гьел. Рекьи лӏугӀараб меххалълъ квинеян абун, гьез цо хъаба нахулги, цо хъаба гьацӀцӏулги, цо хъаба урбадулги танила рохьоб жидерго къавуда баххчун. Рокъор ругел цӏцӏорорагӏаз рахӀат хвезабун букӀанила Царал. Гьабизе хӀила ургъулаго, кӀиго-лъабгониги къо банила гьалълъ. Цо къоялълъ, тӀадран рекьарулаго, гьезда асскӀоссан цо чи унев вукӀанила, ахӀулаго кечІгун, гьазухъги валагьулаго. Цицца гьикъанила: - Ялъачи, гьадав чиго щибизе ахІдолев, - ан. Дун инагури цӀеххезе гьабсагӀатанги абун, бортун анила Цер. Ццевесса чиги тӀерхьанила, ххадуб Церги тӀагӀанила. Цо заманалдассан баккун бачӀанила Цер, бигьа гьабун, цӀакъ ургъелги ккун. - Щиб лӏугьараб, щай ургъел чІвараб? - ан гьикъанила Цицца. - Лӏугьараб жони нилӏ киналго роххизе гӀадинаб буго, диде тӀадени ккараб намус буго кӀудияб, - ан жаваб гьабунила Царацца. - ВахІ, нилӏ киналго роххулеб, мун пашманлъулеб жо щиб гьеб, - ан абунила БацӀицца. - Нилӏер гьав Мукучихханассе вас гьавун вугин абун, роххел бицине витIун вукӀун вуго гьадав чи, гьев васассда цӀцӏар лъезе дунги ахӀулеб буго. Гьанже, гьессда лъезе цӀцӏар батуларого, дир яхӀ хун буго. Лъаларо, инего инчӀогойищ чӀчӏелебали, - ян жаваб кьунила гьелълъ. - Воре, воре, инчӀого бегьиларо; гъоссул ракьги бекьун, цӀцӏар лъезе ахӀараб меххалълъ, инчӀого бегьулеб жо гуро, - ян абунила БацӀиццаги Циццаги. Хьвархьвалаго анила Цер гьезда бихьулебгӀан бакӀалдассан. ГохІги бегун, хъархъазулӏе ккейгун, кӀваралълъ бекеранила гьеб. Рокъобе щварабго, Цер лӏугьанила, рагьун хъубигун, гьоцӀцӏо-нах чӏчӏикӀизе. ЛълъикӀ лъабалдаго тӀассаги чӀчӏикӀун, нахъеги щула гьарун кӀалтӀа бегун, гьелги тун, билълъанила нахъбуссун, ахӀулаго кечІгун. Гьеб тӀаде щварабго, цӀехханила Циццаги БацӀиццаги цӀцӏар щибин лъурабилан. - КӀалтӀубахъ абун лъуна, ян абунила Царацца, щибниги нечечӀого. ЦӀакъ лълъикӀаб цӀцӏар лъун бугин абун, хващтӀан рекьаризе лӏугьанила. Нахъияб къоялълъ балагьулеб букӀанила Цер рахъ-рахъалде. Вихьанила гьелда цІакъго рикӏкӀадассан унев цо чи. Валлагь, гьадав чиги дида ххадув вачӀунев чи вугоянги абун, бекеранила Цер, Циги БацІги ххадур ралагьунги тун. ГохІда нахъаги тирун, нахъбуссун бачӀанила Цер. МукӀучихханассе цоги вас гьавун рагӀула, гьессдаги цӀцӏар лъезе кколеб буго диццаян ххабар бачӀун буго хханассдассан абун, цӀакъ ине бокьуларого гӀадин, зигардизе лӏугьанила Цер. ИнчӀого бегьилароян абун, Циццаги БацӀиццаги балагьизабунила Цер. Бурбудулаго анила Цер, бокьулареб ххвелги гьабун, гохӀде нахъени щварабго, ххазабунила гьелълъ. Рокъобе щвейгун, рагьанила гьелълъ лъабабго хъабаялълъул кӀал, лӏугьанила чӀчӏикӀаризе. Танкан бакьулӏалдассаги эххе ккезарунила хъуби. АхӀулаго кечӀгун, билълъанила гьеб бигьа гьабун къайцадахъазде асскӀобе. ТӀаде щвейгун, гьез цӀехханила гьелда цӀцӏар щибин лъурабилан. - Бакьхен абун лъуна, - ян жаваб гьабунила гьелълъ. Лъабабилеб нухалълъ анила Цер, гьадавго МукӀучихханассул васассул багьанаги бачун. Лъабабилеб нухалълъ Царацца лъабабго хъаба бацІцӀад гьабун гӀодоб лъунила. Нахъбуссун бачӀун, къайцадахъаз щиб цӀцӏар лъурабилан, цӀеххараб меххалълъ, абунила гьелълъ хханассул васассда цӀцӏар ТӀагӀен абун лъунин. Рекьиги лӏугӀун, паракъалъун, рилълъанила гьел рокъоре. Цидаги БацӀидаги ракӀалда бугила, гӀодобе биччан ракӀгин, гьоцІцӏо-нах, урба чӀчӏикӀизе, киндай гьеб хӀилаялдасса чӀвачӀого борчӀилебан, Царада ракӀалдаги бугила. Щванила рокъоре, росанила ццере хъуби, ругила чӀан-чӀорого! Квалквадулел гъол рукӀаго, Царацца тӀурун биччан танила. Ххадур ралагьун къайцадахъалги ххутӀанила. qayicada]al rujanila, rujinzila co cergi, cigi, bavgi. qayicada]al;un rujun, heRul bepariRe co gamu/gi bujanila. kutnada hadab gamu/gi ban, mujuxi{anaSul rapalda reparulel rujanila i[dal hel. reji `ufarab me{a' kwineyan abun, heR co ]aba nahulgi, co ]aba haVulgi, co ]aba urbadulgi tanila roFob Didergo qawuda ba{xun. roqor rugel VororafaR ra\at [weRabun bujanila caral. habiRe \ila urGulago, jigo-;abgonigi qo banila ha'. co qoya', Tadran reparulago, heRda aSjoSan co xi unew wujanila, a\ulago kezgun, haRu]gi walahulago. ciCa hiqanila - ya;axi, hadaw xigo ?ibiRe a\dolew, - an. dun inaguri ve{eRe habsafatangi abun, bortun anila cer. CeweSa xigi TerFanila, {adub cergi Tafanila. co RamanaldaSan baKun bazanila cer, biha habun, vaq urGelgi Kun. - ?ib `uharab, ?ay urGel zwarab& - an hiqanila ciCa. - `uharab Doni ni` kinalgo ro{iRe fadinab bugo, dide Tadeni Karab namus bugo judiyab, - an Dawab habunila caraCa. - wa\, ni` kinalgo ro{uleb, mun <a/man;uleb Do ?ib heb, - an abunila baviCa. - ni`er haw mukuxi{anaSe was hawun wugin abun, ro{el bicine wiTun wujun wugo hadaw xi, hew wasaSda Var ;eRe dungi a\uleb bugo. hanDe, heSda ;eRe Var batularogo, dir ya\ [un bugo. ;alaro, inego inzogoyi? Zelebali, - yan Dawab punila he'. - wore, wore, inzogo behilaro, GoSul rapgi bepun, Var ;eRe a\arab me{a', inzogo behuleb Do guro, - yan abunila baviCagi ciCagi. FwarFwalago anila cer heRda biFulebfan bajaldaSan. go\gi begun, ]ar]aRu`e Keygun, jwara' bekeranila heb. roqobe ?warabgo, cer `uhanila, rahun ]ubigun, hoVo-na[ ZijiRe. 'ij ;abaldago TaSagi Zijun, na]egi ?ula harun jalTa begun, helgi tun, bi'anila na]buSun, a\ulago kezgun. heb Tade ?warabgo, ve{anila ciCagi baviCagi Var ?ibin ;urabilan. - jalTuba] abun ;una, yan abunila caraCa, ?ibnigi nexezogo. vaq 'ijab Var ;un bugin abun, [wa?Tan repariRe `uhanila. na]iyab qoya' balahuleb bujanila cer ra]-ra]alde. wiFanila helda vaqgo riJadaSan unew co xi. walah, hadaw xigi dida {aduw wazunew xi wugoyangi abun, bekeranila cer, cigi bavgi {adur ralahungi tun. go\da na]agi tirun, na]buSun bazanila cer. mujuxi{anaSe cogi was hawun rafula, heSdagi Var ;eRe Koleb bugo diCayan {abar bazun bugo {anaSdaSan abun, vaq ine bopularogo fadin, RigardiRe `uhanila cer. inzogo behilaroyan abun, ciCagi baviCagi balahiRabunila cer. burbudulago anila cer, bopulareb {welgi habun, go\de na]eni ?warabgo, {aRabunila he'. roqobe ?weygun, rafanila he' ;ababgo ]abaya'ul jal, `uhanila ZijariRe. tankan bapu`aldaSagi e{e KeRarunila ]ubi. a\ulago kezgun, bi'anila heb biha habun qayicada]aRde aSjobe. Tade ?weygun, heR ve{anila helda Var ?ibin ;urabilan. - baphen abun ;una, - yan Dawab habunila he'. ;ab~abileb nu[a' anila cer, hadawgo mujuxi{anaSul wasaSul bahanagi baxun. ;ab~abileb nu[a' caraCa ;ababgo ]aba baVad habun fodob ;unila. na]buSun bazun, qayicada]aR ?ib Var ;urabilan, ve{arab me{a', abunila he' {anaSul wasaSda Var Tafen abun ;unin. repigi `ufun, <araqa;un, ri'anila hel roqore. cidagi bavidagi rajalda bugila, fodobe biXan rajgin, hoVo-na[, urba ZijiRe, kinday heb \ilayaldaSa zwazogo borzileban, carada rajaldagi bugila. ?wanila roqore, rosanila Cere ]ubi, rugila zan-zorogo! kwalkwadulel Gol rujago, caraCa Turun biXan tanila. {adur ralahun qayicada]algi {uTanila.

РАЛЪДАЛ ЧУ ВукӀанила, вукӀинчӀила цо пачахІ, пачахӀассул лъабго васги вукӀанила. Щибаб къоялълъ радал гьел инссухъе тӀаде унаанила, щибдай гьесс абила, щибдай гьесс малълъилаян лъазе. Цо къоялълъ тӀаде аралълъур, гьезда эмен ватанила накІкӏул парча тӀад бигъарав гӀадин, цӀакъ пашманго. «Дуе лӏугьараб щиб, рагӀараб квешаб ххабарищ, тӀаде гӀунтӀараб кIудияб балагьищ, щай мун къварилъун вугев?» - ян гьикъанила гьез гьессда. РагӀараб квешаб ххабарги гурин, тӀаде гӀунтӀараб кӀудияб балагьги гьечӀин, дун ургъалилӏе реххараб жо бугин араб къасси дида бихьараб макьуян абунила инссуцца. БитӀун ралъдалӏа къватӀибе бакъ баккулеб гӀужалълъ, бакъалда ххадуб ралъад рагӀалде цо гӀазухъахӀаб чу кӀанцӀанин, бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дунялги ссверун, гьеб нахъеги ралъдалӏе тӀерхьун анин, гьелда ххадуб ралъдал тӀиналде бортун араб гӀадин, дир ракІги лӏугьанин. Гьаб дир улкаялдасса, тӏолго дунялалдасса дир ракӀ анин, гьеб макьу бихьаралдасса нахъеян макьуги бицун, гӀенеккун чӀчӏанила пачахІ. Гьеб чода ххадур ниж ина, я эб батун, я хун, кӀиялълъулго цояб лӏугьинчӀого ниж нахъруссинарин, рекӀанила лъабавго вас чода, цо-цо чу ххадуб цӀцӏанги бачанила, квине гьуинаб, босизе тӀутӀаб (бигьаяб) щинаб жоги тӀадкъан, кьабунила гьанже гьез. Лъабабилеб къоялълъул къалъул гӀужалда гьел щванила нух лъабиде бикьулеб бакӀалде. Нухбикьуда чІван зани бугила, зонода хъван бугила: «Кваранаб нухалълъги, квегӏаб нухалълъги арассе щибго хӀинкъи гьечӀо, гьоркьохъеб нухалълъ арав я хвела, я, талихІ кьун, нахъвуссина», - ян. КӀудияв вацц кваранаб нухалълъ валагьанила, гьоркьохъев квегӀалълъ валагьанила, гьитӀинасс битӀухъе бацӏанила. Киве мун, хвел-рахъин лъалареб нухалълъ унев, нижер цояссда ххадув вилълъаян, ахІданила гьессде ваццал. КІваричӀин, Бичасс хъвараб букӀине батилин, талихӏги гьорол къоялълъ хӀелкил рачІчӏ гӀадаб жойин, щиб лъалеб дидеххун хъвалебниги, а нужго, Бичассул цӀцӏобгун дун вуссинчӀони, лӏугьа-бахъараб инссудаги бицеян, жаваб кьунила гьитӀинасс. ГӀемераб дагӀба-къецц ваццазги гьабичӀила, кьабун бухъизабун, гьевги анила. Вилълъанила гьев, вилълъанила, гӀемерав вилълъанила, дагьав вилълъанила, къасси вилълъанила, къад вилълъанила, нилӏер мегӀер цо танила, чияр мегӀер кӀиго танила, гванзал рохьал къотӀанила, гъваридал кӀкӀалал тиранила, щванила гьев цо заманалдассан цӀакъ ризаб, гъамилараб, кидаго гӀощтӀол гьаракь рагӀичӀеб цо рохьове. Ссверданила гьев гьенив, анкьицца ссверданила, моцӀцӏицца ссверданила, кӀиго, лъабго, ункъо моцӀцӏицца ссверданила, я гӀадамассул лъалкӀ гурила, я гӀадамассул рукӀел гурила, я рохьосса къватӀибе нух гурила. Вакъанила гьев, къечанила, тӏад ретӏараб ретӀел хохонила, гъоркь рекӏараб чу хванила, яргъида кьаву чІванила, рухІалдасса хьул къотӀанила. Гьеб хӀалалда вукӀаго, цо къоялълъ гьессда гӀадамассул цо лъалкӏ батанила. Натӏ гӀеблъуда бугила гьелълъул, лъабго натӀ ххалалъуда бугила, натӀиццаниги ракьулӏе унги бугила. «Хвани - хвезеги, вахъани вахъинеги», - ян абун, вилълъанила гьев лъалкӀда ххадув. РохьтӀагӀалиде щванила, балагьанила: цӀцӏанбитӀараб авлахъ бугила, авлахъ бакьулӏ зобалазде араб анкьго хъала бугила, хъулби ссверун маххул хьопалълъ хьухьараб чармил гарас (гӏер) бугила, гарас рикӀкӀун тӀад къазабун гӀадамассул бетӀерги бугила. Щванила гьев рагьтӀе. Жаниве лӏугьанила: йигила гъассда гӀодойикӀун цо залимай, мокърукь тункулей гӀадай чӀчӏужугӀадан. Вортун ун, гьесс гьелълъул керен кӀалдиб чІванила. - Мун дир васлъана гьанже, дун дур эбеллъана, гуревани, дицца гьадин гьавилаан, - инги абун, кӀихӀи тӀезеги тӀун, рохъдолӏги ччуччун, кӀкӀун биччан танила гьелълъ гъассда букӀараб кету. Цинги гьелълъ васассда гьикъанила: - Мун щиб мухъалълъул чи, кисса вачӀарав, къваригӀел щиб? - ан. Жиндирго къваригӀел букӀа, нухда лӏугьа-бахъараб букӀа - кинабго жо бацІцІад гьабун бицанила асс. - Анкьго вас вугев дир, анкьавгоги нартав, щибаб къоялълъ чанаре хьвадула гьел, жакъаги ун руго, нахъруссине меххги щун буго гьезие. Мун гьаб цогъронивниги ваххчун вукӀа, гурони, вихьун ххадув гьез мун теларо, дур мурадлъун бугеб жо дицца гьезда гьикъила, цояссданиги лъачIого ххутӀилареб батилин гьеб, - илан абунила хъартицца. Цогъронив васги ваххчанила, рагьтӀа руруй бахъанила. РачӀанила нартал. Щивассул гъажалда лъун чинаридул гъветІ бугила, щибаб гъотӀода цо-цо чанаоцги бугила. РагьтӀе щвараб меххалълъ, гӀодор кьабун, тӀахьтӀи гӀадин, гъутӏби гъуранила гьез, хьаг лъеян эбелалдеги ахІданила. Гьаби гӀадин, ссентӀолаго, лӏугьанила анкьавго вас жаниве: «Гӏадамассул махІ буго, гӀадамассул махІ буго», - ян абулаго. - Нуж тӀурунищ, гьаглъунищ, - ан семанила гьезде эбел, - кисса букӀунеб гьаниб гӀадамассул махІ, кир-кирниги ссвердулаго, нужедего бахун батила эб. Белъун гьанги лъунила эбелалълъ гьазда ццебе, асскӀобго цо рукъ гӀанаб чӀагӀдал рагІги чӀчӏезабунила. Кванан, гьекъон рахъараб меххалълъ, эбелалълъ гьезда гьикъанила: - Ралъдалӏан къватӀибе бачӀунеб, бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дунял ссверулеб чу бугищ? - ан. Анлӏавго кӀудияв нартав кӀалъачӀого чӀчӏанила. Бищун гьитӀинасс абунила: - Бугеб, эбел, гьединаб чу, гьелълъул бетӀергьанчиги ралъдал тӀиналда вугев ралъдал пачахІ. Щибаб къоялълъ, ралъдалӏан бакъ баккулеб гӀужалълъ ракъдаде кӀанцӀула гьеб чу. Бер къанщизегӀан сагӀаталълъ лъабцӀцӏул дунялги ссверула гьелълъ, ралъад рагӀалда бугеб цо рахьдал хӀоринибги чвердон, салуда тӀад гебегахъдизеги гебегахъдула. Зобалазде гӀаркьалаби риччараб цо чинари бугеб, гьелда тӏогьиб гьеб чода лъолеб меседил кьилиги, гьелда балеб гӀарцул чолорхъоги бугеб, - ан. - Гӏелин гьанже, кьижа, ссваканги ратилин, - ан абунила эбелалълъ васазда. Веганила, кьижанила анкьавго нартав. Гьелълъ гъов вас цогъронисса къватӀиве вачанила, ретӀине ретӀелги кьунила гьессие, рекӀине чуги кьунила, базе ярагъги кьунила, къваригӀараб щинаб жоги кьун, ралъдахъе нухги бихьизабун, анила валагьизавун. Эбелалда гьитӀинав нартасс доб чол ххабар бицунаго, кинабго жо гьессда рагӀун букӀанила. Гьанже вилълъанила гьев, кьабанила, щванила ралъдал рагӀалде. РагӀалда цо гвенд бухъанила гьесс, гьениве лӏугьун, бер къанщичӀого, сордоги борчӀанила. Рогьалил хъахІлъиги банила, ралъдалӏан къватӀибе бакъ баккулеб букӀанила, бакъалда ххадубго цун, ралъад рагӀалде чуги кӀанцӀанила. Бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дуниялги ссверун, рахьдал хӀоринибги чвердон, ралъдал рагӀалда салуда тӀад гебегахъдизе лӏугьанила гьеб. Тирщун тӀадеги вахъун, борохь гӀадин жеманила вас гьелълъул горбода, лъабцӀцӏул хъахӀилаб зобалда тункуледухъ, эххеде кӀанцӀанила чу, лъабцӀцӏул гӀодоб речӀчӀун, чІчӏегІераб ракь ссородизабунила, кинго биччачӀила васасс ккураб габур. - Бергьана мун дидасса, гьанже дун дурлъана, дида кьилиги лъе, чӀолохъжоги бай, тӀад мунгоги рекӀа, - ян абунила чоцца. ГъотӀодасса босун кьилиги лъунила гьелда гьесс, чӀолохъжоги банила, тӀад живгоги рекӀанила. - Дуцца щиб малълъилеб гьанже, дицца щиб гьабилеб? - ян гьикъанила чоцца васассда. - Ваче дун дир инссул улкаялде, - ян абунила васасс. Боржунеб жоялълъул гӀадаб рилълъин бачанила чоцца. Рилълъанила гьел, рилълъанила, тӀерхьун бакъги анила, рукӀкӀанила, бецІцӏлъанила, лахІчӀчӏегІераб сордолъанила. ГьебсагӀаталълъ нахъеги гвангъун анила зоб-ракь. Абго щиб, гӀаламат абун, ццеве валагьанила вас: цӀцӏанбитӀараб, балагьани, бер ссвакалеб авлахъ бугила, бакьулӏ кунчӀулеб цо жо бугила, жибго бакъуцца гӀадин гьел канлъи биччалеб бугила. Щванила гьел гьелде тӀаде, бугила меседил хӀули. - Босилищ дицца гьаб, босиларищ? - ан гьикъанила васасс чода. - Босаниги, рекӀекълъизе вуго мун, босичӀониги ракӏ бухӀизе буго дур, - ан абунила чоцца. БосичӀониги, рекӀекълъулеб, босаниги ракӀ бухӀулеб гьеб босунго лълъикӀин абун, тӀогърода хӀулиги къазабун, вилълъанила гьев. Щванила цо шагьаралде. Шагьар ссверун галан бугила, каваби къан ругила, жаниве лӏугьине дунялалда бакӀ гурила. Шагьаралълъул рагӀалда цо ицц батун, гьенив рещтӀанила вас. Чоцца гьессда абунила: - Дуцца гьанже дун ххарда кваназе биччай. КъваригӀараб меххалълъ, гьаракь гьабе дуцца, анкьго мегӀер бегун добеххун бугониги, бер къанщизегӀан, дун дуда ццебе чӀчӏезе буго, - ян. Биччанила гьесс чу. Гъоркь тӀенкги тӀамун, къаданиб кьилиги лъун, тӀад буртинаги бан, тӀогъродасса бахъун, меседил хӀулиги кисиниб лъун, кьижанила гьев, гӀемераб меххалълъ кьижичӀев чи гӀадин. Къад гӀадин, сордо гвангъун бихьидал, доб шагьаралълъул ххалкъ цӀакъ хӀинкъанила, пачахӀассухъе кӀанцӀанила, гьаб щиб гӀаламат абун. Гьездассаги цӀакъ живго пачахІги хӀинкъанила. Гьесс ссверун хъаравуллъи тӀамунила, рогьинегӀан кьижичӀила. Рогьараб меххалълъ, нусго чи витӀанила, рекӀа-рорчун, шагьар тун къватӀире. Жеги ворчӀичӀого ватанила гьезда гьев вас. Тунка-гӀусун вахъинавунила, пачахӀассухъе вачанила. - Мун щив, дур росу-ракь, кисса щварав, кинав чи мун? - ан гьикъанила пачахӀасс. - Дидагоцин лъаларо дун киссаяли, гьадинго чӀалгӀаде дунял ссверулев чи вуго дун, ан абунила васасс. - Гьаб араб сордоялълъ дунял гьададин гвангъиялълъе гӀила щибали лъалищ дуда, мун къватӀивги вукӀанин? - илан гьикъанила пачахӀасс. - Гьелълъул гӀаламат гьаб буго, - ян абун, кисинисса бахъун, меседил хӀули кьунила гьесс пачахIассухъе. ГӀадамасс бицун бажарулареб, дунял бижаралдасса кидаго гӀадамассул ккечӀеб гӀассияб рокьи кканила пачахӀассул доб хӀули тӀасса бортараб рухІчӀаголъиялълъухъ. - Кисса балагьунги, гьаб хӀули тӀасса бортараб рухІчӀаголъи щвезабе дуцца дихъе, гурони, дицца дур бетӀер къотӀун реххила, - ян абунила пачахӀасс. Жиндие гьерессилъиларедухъ, эбелалълъул рахь хӀарам гьабун, гьедизеги гьавунила пачахӀасс гьев. ГӀодобе бетӀерги къулизабун, вилълъанила вас. Шагьар тун къватӀиве щвараб меххалълъ, цо гӀассияб гьаракь гьабунила гьесс. Кисса бачӏарабали лъачӏого, ццебе чӀчӏанила хъахӀаб чу. - Дур пашманлъи щиб, къваралъи щиб? - ан гьикъанила чоцца васассда. Гьессги бицанила пачахӀассулгун лӏугьа-бахъараб жо. - Расги къварилъуге мун, гьелдасса бигьаяб нилӏее щиб букӀунеб. Гъоб дун жаниб чвердараб хӀор лъалищ дуда? Ралъдал пачахӀассул лъабго яс йиго, щибаб къоялълъ къалъуде бакъ бахараб гӀужалълъ, маккаллъун рахъун рачун, рагӀалда жидерго макказул тӀомалги тӀасса рахъун, гъоб хӀоринир чвердола гъол. Бищун гьитӀиналдасса бортараб хӀули буго гъоб нилӏеда батараб хӀули. ХӀор ссверун ругел хъархъазулӏ ваххчун вукӀа мун, жанире дол лӏугьараб меххалълъ, кӀутӀун босун, лъороб лъе дуцца бищун гьитӀиналълъул тӀом. Лълъедон рагӀалдеги ячӀун, гьелълъ дуда гьарила тӀом нахъе кьеян. КигӀан гьараниги, дуцца гьеб кьоге, мун гьелълъухъ гӀенеккуге. Цинги дуцца абураб гьабичӀого, дуда ххадуй йилълъинчӀого, гьелълъул чара букӀине гьечӀо, - ян абунила чоцца. РекӀанила вас, цин кӀанцӀаралълъ чоцца хӀорихъе щвезавунила. Хъархъазда гьоркьов ваххчанила гьев. Къалъул гӀужалда ссурссуриялда бачӀун, хӀорил рагӀалда лъабго микки рещтӀанила. ТӀасса макказул тӀомалги рахъун, нур гӀадал мусудул лӏугьун, рукъун гьел хӀоринире анила. КӀанцӀун вахъун, лъороб къазабунила васасс бищун гьитӀиналълъул тӀом. Лълъедон рагӀалдеги ячӀун, гьитӀинай яс гьарданила гьессда тӀом нахъе кьеян. КигӀан гьараниги, гӀенеккичӀила гьев, балагьичӀила. Жиде-жидер тӀомалги ретӀун, йоржун анила кӀияйго кӀудияй яцц. Гьезда ххадуй ахІданила гьитӀинай: - Нужедасса ятӀалъулей йиго, дун гьанже гьаний ххутӀулей йиго. Дир къайи лъураб гъамассгӀаги нужецца гьанибе щвезабе, - ян. ЛъабцӀцӏул чу кӀанцӀизегӀан нахъруссунги рачӀун, хӀорил рагӀалда зар гӀанассеб маржаналълъул гъамассги лъун, йоржун хъахӀилаб зодое тӀерхьун анила кӀияйго яцц. Дицца ретӀел ретӀинегӀан, довеххун вуссаян абунила ясалълъ васассда. Гьабан абизе лъалареб, гвангъараб цо тамашаяб ретӀелги ретӀун, чӀчӏанила гьей гьессда ццее. Нахъа ясги лъун, рекӀанила вас чода. - Кие дуцца дун ячуней йигей? - ан гьикъанила ясалълъ. - Гьаб нилӏеда ццебе бугеб шагьар бихьулищ дуда, гьаб шагьаралълъул пачахlaсce кьезе ячуней йиго дицца мун, - ан абунила гьасс. - Гьессие кьечӀого, дуццаго кин ячунарей дун, - ан абунила ясалълъги. Васасс жиндиргоги пачахӀассулги лӏугьа-бахъараб къисса бицанила. Гьелълъул бицунаго, гьел шагьаралълъул рагӀалде щванила. Гьенибе чуги биччан, ячун ясгун, пачахӀассухъе анила гьев. Ясалда бер чІварабго, зар-заргӀанассеб гӀунила пачахӀассул кӀиябго бер, мегеж тӀуртӀуданила, цаби цоцазда кьабунила, щибго рагӀи нахъе тӀамичӀого, яс ячине къассд гьабунила гьесс. - Мун гӀадав херассе дун ячӀунаро, къого сон барав гӀолохъанлъун вахъа мун, гьебмеххалълъ ячӀина дун дуе, - ян абунила ясалълъ. - Араб гӀумру дицца кин нахъбуссинабулеб? - абунила пачахIасс. - Шагьаралълъул рагӀалда кӀикъоялда анцІго натӏ гъварилъуда бугеб гвенд бухъизабе дуцца. Гьеб гвенд рацІцІадал багӀарал гӀачиязул рахьдал цӀезабун, гьелда жанив чвердани, къого сон барав гӀолохъанчилъун вахъина мун, - ан абунила ясалълъ. - Дир улкаялдаго ратиларо гьеб гвенд рахьдал цӀезабизегӀан гӀемерал багӀарал гӀачи, - ян абунила пачахӀасс. - Ма гьаб, - ан абун, ясалълъ, кисинисса бахъун, цо гьитӀинаб квербацІцІ кьунила пачахӀассухъе. - Гьабги босун, цо чи витӀе дуцца гьаб нилӏеда ццебе бугеб магӀарде. ТӀогьиве вахараб меххалълъ, гьеб хьвагӀеян абе дуцца гьессда, гьаб мухъго цӀелебин багӀарал гӀачиязул. ТӀолго шагьар гвенд бухъизе тӀамунила пачахIасс. Цо чи, квербацІцІги кьун, магӀарде витӀанила. ТӀогьиве вахараб меххалълъ, хьвагӀанила гьесс квербацӏцӏ - рохьаздасса, мугӀруздасса - азарго батӀи-батӀияб бакӏалдасса, гӀергӀедулаго, кӀанцІанила багӀарал гӀачи шагьаралълъул рагӀалде. РечӏчӀанила ясалълъ гьел, цӀунила гвенд. Цинги хӀинкъанила пачахІ, кІвечӀила жаниве лӏугьине. - Раче гьанире цо бищун херал росс-лълъади, - ян абунила ясалълъ. Вачун вачӀанила нусго сон барав гӀадав, къуларав, беразда канлъи бихьуларев цо чиги эхӀединайго чӀчӏужуги. Рукъизарунила ясалълъ гьел гвандинир къого сон барав гӀолохъанчилъун херав вахъанила, анцӀила щуго сон барай яс-гӀаданлъун херайги яхъанила. Тӏокӏав дове-гъовего балагьичIого, кӀанцӀун виччан танила пачахӏ гвандиниве - тӀухьи гӀадин, тӀиналдеги ун, гьабсагӀатги вугила гьенив. Лълъикӏ букӀаян доб шагьаралълъул агьлуялдаги абун, вахун чодеги, нахъа ясги рекӀинаюн, тӀуризабунила васасс хъахӀаб чу. Щванила цо шагьаралде. Базаралде вилълъанила гьев, къваригӀараб-тараб жо босизе. Ватанила жиндирго кӀудияв вацц: хохораб, магъкьаххараб ретӀелги ретӀун, бадисса кьерги ун, бетӀербахъиялълъе чед бичулев вугила. Рохханила, къочаранила цоцазда гьел, бицанила цоцазда жиде-жидер лӏугьа-бахъараб иш. РетӀине ретӀел босанила гьесс ваццассе, рекӀине чу кьунила, базе ярагъ букӀинабунила, цадахъ вачанила. Цо заманалдассан, унаго, щванила гьел цо росулӏе. Анила гьел базаралде - ватанила гьоркьохъев ваццги: дунялалда дарманги къосун, къасабчияссда ццеве хъазахълъун чӀчӏун, гьан бичулев ватанила гьессда гьев. Босанила гьессиеги къваригӀан щинаб жо. Цадахъ гьевги вачун, вилълъанила гьанже лъабавго вацц, цадахъ ясги йигила гьезда. Чӏор битӀун, инссул улкаялде балагьун рачӀунел ругила гьел. КӀудиял ваццазул гьанже жахІда кканила гьитӀинассдеххун. «Нилӏ дунялалдаго кин рукӀунел, инссуда кин рихьулел, руччабазда кин рихьулел, я нилӏго хвезе ккун руго рокъоре щвезегӀан, ялъуни гьав тӀагӀинавизе ккун вуго нилӏецца», - ян гаргаданила гьел. Гьоркьохъев ваццасс абунила: - Нилӏеда ццебе лъабкъого натӀ гъварилъуда бугеб, жаниб лълъимги бакъвараб цо гвенд буго, гьелда тӀаде щолаго, нилӏецца ваццассда абун лълъикӏ, рачӏа чуял тӀамизеян. ТӀамун унаго, гьоркьовеги ккезавун, витӀун гвендалде тӀаде вачина нилӏецца гьев, чуги живгоги гьениве жаниве реххун ина, - ян. КӀиявго вацц гьелда рекъанила. Гвендалде тӀаде щолаго, гьессда ваццаз абунила: - РачӀа чуял тӀамизин, - илан. Велъанхъулаго, гьесс абунила: - Бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дунял ссверулеб дир чугун нужер чуял кин рекерулел? - ан. КІваричӀин, дур чол бекеригӀаги бихьилеб батила нижедаян абун, гьез лъабассго чуял тӀамунила. Гьоркьовеги ккезавун, битӀун гвендалде тӀаде вачанила гьез гьев. ТӀаде щвараб меххалълъ, чІвараб магӀ гӀадин хъахӀаб чуги чӀчӏанила, дегӀенасса жаниве реххун васги анила. Гьанже гьессул чу кквезе рортанила кӀудиял ваццал квер бегьулаго, берзукьа тӀерхьун анила чу. Ячун ясгун, рилълъанила гьанже гьел. Щванила инссул шагьаралде. Сида жаний ясги тӀамун, тӀад хъаравуллъиги тун, рилълъанила гьел инссухъе тӀаде. Цо гьерссида тӀад анцІго рекъезабунила, анцІгоялда тӀад нусго лъунила, дуда макьилӏ бихьараб чуги дуниялалдаго гьечӀеб жо букӀун бугин, зобалда гъоркь, ракьалда тӀад, ниж щвечӀеб, нижецца хъирщичӀеб бакӀги ххутӀичӀин, я гьеб чу бихьарав, я лъалев, я рагӀарав щивниги инсан нижеда ватичӀин абун рекъезабунила. Чуго кІваричӀин дие, нужер гьитӀинав вацц киве араван гьикъанила инссуцца. Гьез абунила: - Унгеян ахІдолел нижги тун, цо квешаб, хӀинкъараб нухалълъ ана гъов, тӏокӀалълъ вихьичӀо нижеда, хваравги лъаларо, вахъаравги лъаларо, - ян. Эмен цӀакъ пашманлъанила, шагьаралдаго рукъ рикІкӀун, магӀу лъунила, улкаялълъго чӀчӏегІер банила. Гьанже кӀиявго ваццасс дой яс мукӀур гьайизе тӀаде хьвадизаюнила цо къоролай, дие ячӀаян цоясс, дие ячӏаян цогиясс. Гъой ясалълъ лъазабунила, чадилги гьаналги базар гьабулел чагӀазе дун ячӀунароян. Дун ячунев чи дидаго лъала, нужго цӀцӏодор рукӀаян. Балагьун йикӀанила гьей цо къоялълъ сивул гордуниссан, кӀиябго берги гьелдеххун буссинабун, хъахӀаб чу бугила авлахъалда жен-жедулеб. Гьелълъ гъолде квер хьвагӀанила - горда гъоркье бачӀанила чу. Дур бетӀергьанчи кив вугеван гьикъанила гьелълъ. - Гвандиниве реххун вугеблъи лъаларищ дуда, - ян абунила чоцца. - Гьев тӀаде вахъизе сабабго букӀунарищан гьикъанила гьелълъ. - Цояб бетӀералда кӀичӀги гъун, лъабкъого натӀ ххалалъуда бугеб квар реххе дуцца дир горбоде, - ян абунила чоцца, - кӀичӀицца дир габур ккуни, вахъила дицца гъов тӀаде. Ясалда асскӀоб квар батичӀила, ракьанчІван жиндирго гъалалги къотӀун, кьуранила гьелълъ лъабкъого натӀ ххалалъуда бугеб квар. Цояб бетӀералда кӀичӏги бан, анила гъоб чоде реххун. Хапун ккунила кӀичӀицца чол габур. ТӀуранила хъахӀаб чу гьенисса, щванила гвенд бугеб бакӀалде тӀаде. Бегьанила жанибе квар, ккунила васасс гъоб, туркӀанила гьелълъ, вахъун вачӀанила тӀаде вас. Тириго чода рекӀанила гъов, боржараб хӀинчІчӏ гӀадин, щванила гьел шагьаралде. Ваццазда гьев вачӀунев вихьанила, цояв бакъбаккуде тӀуранила, цояв бакътӀерхьуде лӏутанила, гьабсагӀатги унелго-унел ругила. ХӀассил, пачахІ вохханила, ххалкъ бертаде жубанила, васасс яс ячанила. Гьелда дир маргьаги лӏугӀарабхха! ra;dal xu wujanila, wujinzila co <axa\, <axa\aSul ;abgo wasgi wujanila. ?ibab qoya' radal hel inSu]e Tade unaanila, ?ibday heS abila, ?ibday heS ma'ilayan ;aRe. co qoya' Tade ara'ur, heRda emen watanila naJul <arxa Tad biGaraw fadin, vaq <a/mango. «duye `uharab ?ib, rafarab kwe/ab {abari?, Tade funTarab Judiyab balahi?, ?ay mun qwari;un wugew&» - yan hiqanila heR heSda. rafarab kwe/ab {abargi gurin, Tade funTarab judiyab balahgi hezin, dun urGali`e re{arab Do bugin arab qaSi dida biFarab mapuyan abunila inSuCa. biTun ra;da`a qwaTibe baq baKuleb fuDa', baqalda {adub ra;ad rafalde co faRu]a\ab xu janvanin, ber qan?iRefan me{a' ;abVul dunyalgi Swerun, heb na]egi ra;da`e TerFun anin, helda {adub ra;dal Tinalde bortun arab fadin, dir rajgi `uhanin. hab dir ulkayaldaSa, Tolgo dunyalaldaSa dir raj anin, heb mapu biFaraldaSa na]eyan mapugi bicun, feneKun Zanila <axa\. heb xoda {adur niD ina, ya eb batun, ya [un, jiya'ulgo coyab `uhinzogo niD na]ruSinarin, rejanila ;abawgo was xoda, co-co xu {adub Vangi baxanila, kwine huinab, bosiRe TuTab (bihayab) ?inab Dogi Tadqan, pabunila hanDe heR. ;ab~abileb qoya'ul qa;ul fuDalda hel ?wanila nu[ ;abide bipuleb bajalde. nu[bipuda zwan Rani bugila, Ronoda ]wan bugila - «kwaranab nu[a'gi, kwefab nu[a'gi araSe /ibgo \inqi hezo, horpo]eb nu[a' araw ya [wela, ya, tali\ pun, na]wuSina», - yan. judiyaw waC kwaranab nu[a' walahanila, horpok]ew kwefa' walahanila, hiTinaS biTu]e bavanila. kiwe mun, [wel-ra]in ;alareb nu[a' unew, niDer coyaSda {aduw wi'ayan, a\danila heSde waCal. jwarizin, bixaS ]warab bujine batilin, tali\gi horol qoya' \elkil raZ fadab Doyin, ?ib ;aleb dide{un ]walebnigi, a nuDgo, bixaSul Vobgun dun wuSinzoni, `uha-ba]arab inSudagi biceyan, Dawab punila hiTinaS. femerab dafba-qeC waCaRgi habizila, pabun bu]iRabun, hewgi anila. wi'anila hew, wi'anila, femeraw wi'anila, dahaw wi'anila, qaSi wi'anila, qad wi'anila, ni`er mefer co tanila, xiyar mefer jigo tanila, gwanRal roFal qoTanila, Gwaridal Jalal tiranila, ?wanila hew co RamanaldaSan vaq riRab, Gamilarab, kidago fo?Tol harap rafizeb co roFowe. Swerdanila hew heniw, anpiCa Swerdanila, moViCa Swerdanila, jigo, ;abgo, unqgo moViCa Swerdanila, ya fadamaSul ;alj gurila, ya fadamaSul rujel gurila, ya roFoSa qwaTibe nu[ gurila. waqanila hew, qexanila, Tad reTarab reTel [o[onila, Gorp rejarab xu [wanila, yarGida pawu zwanila, ru\aldaSa Ful qoTanila. heb \alalda wujago, co qoya' heSda fadamaSul co ;alj batanila. naT feb;uda bugila he'ul, ;abgo naT {ala;uda bugila, naTiCanigi rapu`e ungi bugila. «[wani - [weRegi, wa]ani wa]inegi», - yan abun, wi'anila hew ;aljda {aduw. roFTafalide ?wanila, balahanila, VanbiTarab awla] bugila, awla] bapu` RobalaRde arab anpgo ]ala bugila, ]ulbi Swerun ma{ul Fo<a' FuFarab xarmil garas (fer) bugila, garas riJun Tad qaRabun fadamaSul beTergi bugila. ?wanila hew rahTe. Daniwe `uhanila, yigila GaSda fodoyijun co Ralimay, moqrup tunkuley faday ZuDufadan. wortun un, heS he'ul keren jaldib zwanila. - mun dir was;ana hanDe, dun dur ebel;ana, gurewani, diCa hadin hawilaan, - ingi abun, ji\i TeRegi Tun, ro]do`gi XuXun, Jun biXan tanila he' GaSda bujarab ketu. cingi he' wasaSda hiqanila - mun ?ib mu]a'ul xi, kiSa wazaraw, qwarifel ?ib& - an. Dindirgo qwarifel buja, nu[da `uha-ba]arab buja - kinabgo Do baVad habun bicanila aS. - anpgo was wugew dir, anpawgogi nartaw, ?ibab qoya' xanare Fwadula hel, Daqagi un rugo, na]ruSine me{gi ?un bugo heRiye. mun hab coGroniwnigi wa{xun wuja, guroni, wiFun {aduw heR mun telaro, dur murad;un bugeb Do diCa heRda hiqila, coyaSdanigi ;azogo {uTilareb batilin heb, - ilan abunila ]artiCa. coGroniw wasgi wa{xanila, rahTa ruruy ba]anila. razanila nartal. ?iwaSul GaDalda ;un xinaridul GweT bugila, ?ibab GoToda co-co xanaocgi bugila. rahTe ?warab me{a', fodor pabun, TaFTi fadin, GuTbi Guranila heR, Fag ;eyan ebelaldegi a\danila. habi fadin, SenTolago, `uhanila anpawgo was Daniwe, - «fadamaSul ma\ bugo, fadamaSul ma\ bugo», - yan abulago. - nuD Turuni?, hag;uni?, - an semanila heRde ebel, - kiSa bujuneb hanib fadamaSul ma\, kir-kirnigi Swerdulago, nuDedego ba[un batila eb. be;un hangi ;unila ebela' haRda Cebe, aSjobgo co ruq fanab zafdal rafgi ZeRabunila. kwanan, heqon ra]arab me{a', ebela' heRda hiqanila - ra;da`an qwaTibe bazuneb, ber qan?iRefan me{a' ;abVul dunyal Sweruleb xu bugi?& - an. an`awgo judiyaw nartaw ja;azogo Zanila. bi?un hiTinaS abunila - bugeb, ebel, hedinab xu, he'ul beTerhanxigi ra;dal Tinalda wugew ra;dal <axa\. ?ibab qoya', ra;da`an baq baKuleb fuDa' raqdade janvula heb xu. ber qan?iRefan safata' ;abVul dunyalgi Swerula he', ra;ad rafalda bugeb co raFdal \orinibgi xwerdon, saluda Tad gebega]diRegi gebega]dula. RobalaRde farpalabi riXarab co xinari bugeb, helda Tohib heb xoda ;oleb mesedil piligi, helda baleb farcul xolor]ogi bugeb, - an. - felin hanDe, piDa, Swakangi ratilin, - an abunila ebela' wasaRda. weganila, piDanila anpawgo nartaw. he' Gow was coGroniSa qwaTiwe waxanila, reTine reTelgi punila heSiye, rejine xugi punila, baRe yaraGgi punila, qwarifarab ?inab Dogi pun, ra;da]e nu[gi biFiRabun, anila walahiRawun. ebelalda hiTinaw nartaS dob xol {abar bicunago, kinabgo Do heSda rafun bujanila. hanDe wi'anila hew, pabanila, ?wanila ra;dal rafalde. rafalda co gwend bu]anila heS, heniwe `uhun, ber qan?izogo, sordogi borzanila. rohalil ]a\;igi banila, ra;da`an qwaTibe baq baKuleb bujanila, baqalda {adubgo cun, ra;ad rafalde xugi janvanila. ber qan?iRefan me{a' ;abVul duniyalgi Swerun, raFdal \orinibgi xwerdon, ra;dal rafalda saluda Tad gebega]diRe `uhanila heb. tir?un Tadegi wa]un, boroF fadin Demanila was he'ul gorboda, ;abVul ]a\ilab Robalda tunkuledu], e{ede janvanila xu, ;abVul fodob reZun, Zeferab rap SorodiRabunila, kingo biXazila wasaS Kurab gabur. - berhana mun didaSa, hanDe dun dur;ana, dida piligi ;e, zolo]Dogi bay, Tad mungogi reja, - yan abunila xoCa. GoTodaSa bosun piligi ;unila helda heS, zolo]Dogi banila, Tad Diwgogi rejanila. - duCa ?ib ma'ileb hanDe, diCa ?ib hileb& - yan hiqanila xoCa wasaSda. - waxe dun dir inSul ulkayalde, - yan abunila wasaS. borDuneb Doya'ul fadab ri'in baxanila xoCa. ri'anila hel, ri'anila, TerFun baqgi anila, ruJanila, beV;anila, la\Zeferab sordo;anila. hebsafata' na]egi gwanGun anila Rob-rap. abgo ?ib, falamat abun, Cewe walahanila was, VanbiTarab, balahani, ber Swakaleb awla] bugila, bapu` kunzuleb co Do bugila, Dibgo baquCa fadin hel kan;i biXaleb bugila. ?wanila hel helde Tade bugila mesedil \uli. - bosili? diCa hab, bosilari?& - an hiqanila wasaS xoda. - bosanigi, rejeq;iRe wugo mun, bosizonigi raj bu\iRe bugo dur, an abunila xoCa. bosizonigi, rejeq;uleb, bosanigi raj bu\uleb heb bosungo 'ijin abun, ToGroda \uligi qaRabun, wi'anila hew. ?wanila co /aharalde. /ahar Swerun galan bugila, kawabi qan rugila, Daniwe `uhine dunyalalda baj gurila. /ahara'ul rafalda co iC batun, heniw re?Tanila was. xoCa heSda abunila - duCa hanDe dun {arda kwanaRe biXay. qwarifarab me{a', harap habe duCa, anpgo mefer begun dobe{un bugonigi, ber qan?iRefan, dun duda Cebe ZeRe bugo, - yan. biXanila heS xu. Gorp Tenkgi Tamun, qadanib piligi ;un, Tad burtinagi ban, ToGrodaSa ba]un, mesedil \uligi kisinib ;un, piDanila hew, femerab me{a' piDizew xi fadin. qad fadin, sordo gwanGun biFidal, dob /ahara'ul {alq vaq \inqanila, <axa\aSu]e janvanila, hab ?ib falamat abun. heRdaSagi vaq Diwgo <axa\gi \inqanila. heS Swerun ]arawul;i Tamunila, rohinefan piDizila. roharab me{a', nusgo xi wiTanila, reja-rorxun, /ahar tun qwaTire. Degi worzizogo watanila heRda hew was. Tunka-fusun wa]inawunila, <axa\aSu]e waxanila. - mun ?iw, dur rosu-rap, kiSa ?waraw, kinaw xi mun& - an hiqanila <axa\aS. - didagocin ;alaro dun kiSayali, hadingo zalfade dunyal Swerulew xi wugo dun, an abunila wasaS. - hab arab sordoya' dunyal hadadin gwanGiya'e fila ?ibali ;ali? duda, mun qwaTiwgi wujanin& - ilan hiqanila <axa\aS. - he'ul falamat hab bugo, - yan abun, kisiniSa ba]un, mesedil \uli punila heS <axa\aSu]e. fadamaS bicun baDarulareb, dunyal biDaraldaSa kidago fadamaSul Kezeb faSiyab ropi Kanila <axa\aSul dob \uli TaSa bortarab ru\zago;iya'u]. - kiSa balahungi, hab \uli TaSa bortarab ru\zago;i ?weRabe duCa di]e, guroni, diCa dur beTer qoTun re{ila, - yan abunila <axa\aS. Dindiye hereSi;ilaredu], ebela'ul raF \aram habun, hediRegi hawunila <axa\aS hew. fodobe beTergi quliRabun, wi'anila was. /ahar tun qwaTiwe ?warab me{a', co \aSiyab harap habunila heS. kiSa bazarabali ;azogo, Cebe Zanila ]a\ab xu. - dur <a/man;i ?ib, qwara;i ?ib& - an hiqanila xoCa wasaSda. heSgi bicanila <axa\aSulgun `uha-ba]arab Do. - rasgi qwari;uge mun, heldaSa bihayab ni`eye ?ib bujuneb. Gob dun Danib xwerdarab \or ;ali? duda& ra;dal <axa\aSul ;abgo yas yigo, ?ibab qoya' qa;ude baq ba[arab fuDa', maKal;un ra]un raxun, rafalda Didergo maKaRul Tomalgi TaSa ra]un, Gob \orinir xwerdola Gol. bi?un hiTinaldaSa bortarab \uli bugo Gob ni`eda batarab \uli. \or Swerun rugel ]ar]azu` wa{xun wuja mun, Danire dol `uharab me{a', juTun bosun, ;orob ;e duCa bi?un hiTina'ul Tom. 'edon rafaldegi yazun, he' duda harila Tom na]e peyan. kifan haranigi, duCa heb poge, mun he'u] feneKuge. cingi duCa aburab habizogo, duda {aduy yi'inzogo, he'ul xara bujine hezo, - yan abunila xoCa. rejanila was, cin janvara' xoCa \ori]e ?weRawunila. ]ar]aRda horpow wa{xanila hew. qa;ul fuDalda SurSuriyalda bazun, \oril rafalda ;abgo miKi re?Tanila. TaSa maKaRul Tomalgi ra]un, nur fadal musudul `uhun, ruqun hel \orinire anila. janvun wa]un, ;orob qaRabunila wasaS bi?un hiTina'ul Tom. 'edon rafaldegi yazun, hiTinay yas hardanila heSda Tom na]e peyan. kifan haranigi, feneKizila hew, balahizila. Dide-Dider Tomalgi reTun, yorDun anila jiyaygo judiyay yaC. heRda {aduy ak\danila hiTinay - nuDedaSa yaTa;uley yigo, dun hanDe haniy {uTuley yigo. Dir qayi ;urab GamaSfagi nuDeCa hanibe ?weRabe, - yan. ;abVul xu janviRefan na]ruSungi razun, \oril rafalda Rar fanaSeb marDana'ul GamaSgi ;un, yorDun ]a\ilab Rodoye TerFun anila jiyaygo yaC. diCa reTel reTinefan, dowe{un wuSayan abunila yasa' wasaSda. haban abiRe ;alareb, gwanGarab co tama/ayab reTelgi reTun, Zanila hey heSda Ceye. na]a yasgi ;un, rejanila was xoda. - kiye duCa dun yaxuney yigey& - an hiqanila yasa'. - hab ni`eda Cebe bugeb /ahar biFuli? duda, hab /ahara'ul <axa\aSe peRe yaxuney yigo diCa mun, - an abunila haS. - heSiye pezogo, duCago kin yaxunarey dun, - an abunila yasa'gi. wasaS Dindirgogi <axa\aSulgi `uha-ba]arab qiSa bicanila. he'ul bicunago, hel /ahara'ul rafalde ?wanila. henibe xugi biXan, yaxun yasgun, <axa\aSu]e anila hew. yasalda ber zwarabgo, Rar-RarfanaSeb funila <axa\aSul jiyabgo ber, megeD TurTudanila, cabi cocaRda pabunila, ?ibgo rafi na]e Tamizogo, yas yaxine qaSd habunila heS. - mun fadaw [eraSe dun yazunaro, qogo son baraw folo]an;un wa]a mun, hebme{a' yazina dun duye, - yan abunila yasa'. - arab fumru diCa kin na]buSinabuleb& - abunila <axa\aS. - /ahara'ul rafalda jiqoyalda anvgo naT Gwari;uda bugeb gwend bu]iRabe duCa. heb gwend raVadal bafaral faxiyaRul raFdal veRabun, helda Daniw xwerdani, qogo son baraw folo]anxi;un wa]ina mun, - an abunila yasa'. - Dir ulkayaldago ratilaro heb gwend raFdal veRabiRefan femeral bafaral faxi, - yan abunila <axa\aS. - ma hab, - an abun, yasa', kisiniSa ba]un, co hiTinab kwerbaV punila <axa\aSu]e. - habgi bosun, co xi wiTe duCa hab ni`eda Cebe bugeb mafarde. Tohiwe wa[arab me{a', heb Fwafeyan abe duCa heSda, hab mu]go velebin bafaral faxiyaRul. Tolgo /ahar gwend bu]iRe Tamunila <axa\aS. co xi, kwerbaVgi pun, mafarde wiTanila. Tohiwe wa[arab me{a', Fwafanila heS kwerbaV - roFaRdaSa, mufruRdaSa - aRargo baTi-baTiyab bajaldaSa, ferfedulago, janvanila bafaral faxi /ahara'ul rafalde. reZanila yasa' hel, vunila gwend. cingi \inqanila <axa\, jwezila Daniwe `uhine. - raxe hanire co bi?un [eral roS-'adi, - yan abunila yasa'. waxun wazanila nusgo son baraw fadaw, qularaw, beraRda kan;i biFularew co xigi e\edinaygo ZuDugi. ruqiRarunila yasa' hel gwandinir qogo son baraw folo]anxi;un [eraw wa]anila, anvila ?ugo son baray yas-fadan;un [eraygi ya]anila. Tojaw dowe-Gowego balahizogo, janvun wiXan tanila <axa\ gwandiniwe - TuFi fadin, Tinaldegi un, habsafatgi wugila heniw. 'ij bujayan dob /ahara'ul ahluyaldagi abun, wa[un xodegi, na]a yasgi rejinayun, TuriRabunila wasaS ]a\ab xu. ?wanila co /aharalde. baRaralde wi'anila hew, qwarifarab-tarab Do bosiRe. watanila Dindirgo judiyaw waC, [o[orab, maGpa{arab reTelgi reTun, badiSa pergi un, beTerba]iya'e xed bixulew wugila. ro{anila, qoxaranila cocaRda hel, bicanila cocaRda Dide-Dider `uha-ba]arab i/. reTine reTel bosanila heS waCaSe, rejine xu punila, baRe yaraG bujinabunila, cada] waxanila. co RamanaldaSan, unago, ?wanila hel co rosu`e. anila hel baRaralde - watanila horpo]ew waCgi, dunyalalda darmangi qosun, qasabxiyaSda Cewe ]aRa];un Zun, han bixulew watanila heSda hew. bosanila heSiyegi qwarifan ?inab Do. cada] hewgi waxun, wi'anila hanDe ;abawgo waC, cada] yasgi yigila heRda. zor biTun, inSul ulkayalde balahun razunel rugila hel. judiyal waCaRul hanDe Da\da Kanila hiTinaSde{un. «ni` dunyalaldago kin rujunel, inSuda kin riFulel, ruXabaRda kin riFulel, ya ni`go [weRe Kun rugo roqore ?weRefan, ya;uni haw TafinawiRe Kun wugo ni`eCa», - yan gargadanila hel. horpo]ew waCaS abunila - ni`eda Cebe ;abqogo naT Gwari;uda bugeb, Danib 'imgi baqwarab co gwend bugo, helda Tade ?olago, ni`eCa waCaSda abun 'ij, raza xuyal TamiReyan. Tamun unago, horpowegi KeRawun, wiTun gwendalde Tade waxina ni`eCa hew, xugi Diwgogi heniwe Daniwe re{un ina, - yan. jiyawgo waC helda reqanila. Gwendalde Tade ?olago, heSda waCaR abunila - raza xuyal TamiRin, - ilan. we;an]ulago, heS abunila - ber qan?iRefan me{a' ;abVul dunyal Sweruleb dir xugun nuDer xuyal kin rekerulel& - an. jwarizin, dur xol bekerifagi biFileb batila niDedayan abun, heR ;abaSgo xuyal Tamunila. horpowegi KeRawun, biTun gwendalde Tade waxanila heR hew. Tade ?warab me{a', zwarab maf fadin ]a\ab xugi Zanila, defenaSa Daniwe re{un wasgi anila. hanDe heSul xu KweRe rortanila judiyal waCal kwer behulago, berRupa TerFun anila xu. yaxun yasgun, ri'anila hanDe hel. ?wanila inSul /aharalde. sida Daniy yasgi Tamun, Tad ]aravul;igi tun, ri'anila hel inSu]e Tade. co herSida Tad anvgo reqeRabunila, anvgoyalda Tad nusgo ;unila, duda mapi` biFarab xugi duniyalaldago hezeb Do bujun bugin, Robalda Gorp, rapalda Tad, niD ?wezeb, niDeCa ]ir?izeb bajgi {uTizin, ya heb xu biFaraw, ya ;alew, ya rafaraw ?iwnigi insan niDeda watizin abun reqeRabunila. xugo jwarizin diye, nuDer hiTinaw waC kiwe arawan hiqanila inSuCa. heR abunila - ungeyan a\dolel niDgi tun, co kwe/ab, \inqarab nu[a' ana Fow, Toja' wiFizo niDeda, [warawgi ;alaro, wa]arawgi ;alaro, - yan. emen vaq <a/man;anila, /aharaldago ruq riJun, mafu ;unila, ulkaya'go Zefer banila. hanDe jiyawgo waCaS doy yas mujur hayiRe Tade FwadiRayunila co qorolay, diye yazayan coyaS, diye yazayan cogiyaS. Goy yasa' ;aRabunila, xadilgi hanalgi baRar habulel xafaRe dun yazunaroyan. Dun yaxunew xi didago ;ala, nuDgo Vodor rujayan. balahun yijanila hey co qoya' siwul gorduniSan, jiyabgo bergi helde{un buSinabun, ]a\ab xu bugila awla]alda Den-Deduleb. he' Golde kwer Fwafanila - gorda Gorpe bazanila xu. dur beTerhanxi kiw wugewan hiqanila he'. - gwandiniwe re{un wugeb;i ;alari? duda, - yan abunila xoCa. - hew Tade wa]iRe sababgo bujunari?an hiqanila he'. - coyab beTeralda jizgi Gun, ;abqogo naT {ala;uda bugeb kwar re{e duCa dir gorbode, - yan abunila xoCa, - jiziCa dir gabur Kuni, wa]ila diCa Gow Tade. yasalda aSjob kwar batizila, rapanzwan Dindirgo Galalgi qoTun, puranila he' ;abqogo naT {ala;uda bugeb kwar. coyab beTeralda jizgi ban, anila Gob xode re{un. {a<un Kunila jiziCa xol gabur. Turanila ]a\ab xu heniSa, ?wanila gwend bugeb bajalde Tade. behanila Danibe kwar, Kunila wasaS Gob, turjanila he', wa]un wazanila Tade was. Tirigo xoda rejanila Gow, borDarab \inZ fadin, ?wanila hel /aharalde. waCaRda hew wazunew wiFanila, coyaw baqbaKude Turanila, coyaw baqTerFude `utanila, habsafatgi unelgo-unel rugila. \aSil, <axa\ wo{anila, {alq bertade Dubanila, wasaS yas yaxanila. helda dir marhagi `ufarab{a!

ХЪАРТГИ ЧІИЛБИКІГИ ЙикӀанила, йикӀинчӀила цо херай, хералълъул лъабго васги вукӀанила. КӀиявго кӀудияв вас лъай-гӀакълу бугел, гӀадамал лӏугьинессел жал рукӀанила, гьитӀинав ЧӀилбикӏ ботІрода тӀехІги барав, тӀингъида нацӏцІги барав, ватарасс вуххулев, ватарасс тункулев чи вукӀанила. Вилълъанила цо къоялълъ лъабавго вацц рохьоре, хьоп къотӀизе. Жидерго гьабулеб хӀалтӀиги гьабун, нахъруссун рокъоре рачӀунаго, къосанила азда нух. Ссверданила ал рохьор, ссверданила, тӀерхьун бакъги анила, маркӀачӀул рукӀкӀенги речІчӀанила, кинго нух бахъизе кӀвечӀила. Абунила ваццаз ЧӏилбикӀида, гъотӀоде вахун балагьейин, кӀкӀуй баккулеб бакІго бихьуларищали. Бищунго борххатаб гъотӀодеги вахун, ункъабго рахъалде бер тӀамунила ЧӀилбикӀицца, бурбурун лахӏчӏчӀегӀерлъун, битӀун рохь бакьулӏа баккун бачӀунеб бихьанила ассда кӏкӀуй. КӏкӀуйдул хӀисаб гьабун, вилълъанила лъабавго вацц. ГӀемерал рилълъанила, дагьал рилълъанила, щванила цо рукъалде асскӀоре. Лӏугьанила жанире, бакун кӀудияб цӀа бугила, цӀеда ццее гӀодойикӀун Хъартги йигила, доре-гъоре боххдулги риччан, Хъартил лъабго ясги йигила. Хъваш-башги гьабун, ракъун ратилиланги абун, квен лъунила Хъартицца азда ццебе. ХӀинкъун, кӀалдиб босизецин кӀвечӀила кӀудиял ваццазда. ЧӀилбикӀицца гьумер нечезе гьабичӀила, ваццазе гӏологи квананила ав. Кванан-гьекъон рахъараб меххалълъ, бусенги тӀамун, жиндирго ясалги регизарунила Хъартицца, цоги бусада лъабавго ваццги вегизавунила, гъассда жийгоги еганила. ЛълъикӀ сордо араб меххалълъ, лъабавго вас хъвезе алмасги лълъухьун, ахӀанила Хъартицца: - Кьижарав щив, ворчӀарав щив? - ан. - Кьижаравги дунин, ворчӀаравги дунин абунила ЧӏилбикӀицца. Щай мун кьижуларев ЧӀилбикІ, дуе къваригӏараб щиб абун гьикъанила Хъартицца. - Гьаб ригьалълъ, абунила ЧӏилбикӀицца, цӀураххинкӀал гьарулаанила дие эбелалълъ, гьел ракӀалде щун, кӀоларого бугин дида кьижизе. ЦӀидассан цӀаги бакун, цӀураххинкӀалги гьарун, кваназавунила Хъартицца ав. ЛълъикӀалан мехх борчӀизеги тун, лълъихь-лълъахьан алмасги лълъухьун, абунила Хъартицца кӀиабизеги: - Кьижарав щив, ворчӀарав щив? - Кьижаравги дунин, ворчӀаравги дунин абунила ЧӏилбикӀицца. - Щай кьижуларев ЧӀилбикӀ, гьанжеги дуе къваригӀараб щиб абун гьикъанила Хъартицца. Гьаб гӀужалълъ бахъухъ квинабулаанин дида эбелалълъ, гьелде хьуллъун, дида макьу щоларого бугин абунила гьесс. Яхъун, бахъухъги гьабун, кваназавунила Хъартицца гьев, цинги реганила гьанжеги. ЛълъикӀ гьоркьоб меххги биччан, гьанжени ав кьижанилан ккараб меххалълъ, ахӀанила Хъартицца лъабабизе: - Кьижарав щив? ВорчӀарав щив? - Кьижаравги дунин, ворчӀаравги дунин абунила ЧӀилбикӀицца. - Я гъарин Чӏилбикӏ, къадни кьижичӀониги бегьилин, къассигӀагийищ мун кьижуларев? Метер хурие ине дунги гӀедегӀун йигин, кьижун вукӀайин семанила гьессде Хъарт. - Кинин дун кьижулев, гьаб ригьалълъ гӀурухъа цӀцӏалкӀицца босун, лълъим гьекъезабулаанин дида эбелалълъ. Гьеб гьекъечӀого, бер къанщизе кӀоларилан абунила ЧӀилбикӀицца. Йилълъанила Хъарт, цІцӏалкӀуги босун, гӀурухъе. Гъой къватӀие лӏугьинго, гъолълъул лъабайго яс живгоги ваццалги регун рукӀараб бусада регизарунила ЧӀилбикӀицца, дозул бусада жалгоги реганила. Гьеб гьабулев ЧӀилбикӀ вукӀаго, щванила Хъарт гӀурухъе, ччун бахъанила алълъ цІцӏалкӀу, чваххун анила лълъим, ччун бахъанила, чваххун анила. ГӀурулӏе цӀцӏалкӀуги реххун, къварилъун, нахъюссанила Хъарт гьаюгьинан. Рокъойги лӏугъун, абунила алълъ: - Кьижарав щив, ворчӀарав щив? Минкъан вахъинчӀого, тӀепун чӀчӏанила ЧӀилбикӀ. Васал хъолелилан, хъун рехханила Хъартицца жиндирго ясал. Жибго хъур-хъури бахъанила лъабалълъулго. ХъахІльи бараб меххалълъ, хурие ине къачӀанила Хъарт. - НодобагӀар (гьеб букӀун буго Хъартил кӀудияй ясалда цӀцӏар), - абунила алълъ, - хурие уней йиго дун, дир яс, гьал лъималазул хӀетІ-бетӀерги белъун, къадиялде дида ххадуй ячӀа мун, нужгоги ракъун рукӀунге. - ЯчӀина эбел, - илан абунила ЧӀилбикӀицца, НодобагӀарида гьаракьги релълъинабун. Анила Хъарт хурие. Къадиялде рокъоре ваццалги ритӀун, ясазул хӀетІ-бетӀерги белъун, НодобагӀарил ретӀелги ретӀун, вилълъанила ЧӀилбикӏ Хъартида ххадув хуриве. Ав вихьаравго, жиндирго ясилан ккун, ахІданила Хъарт: - Бакъ щун юхӀизе гурин, гьури чІван, чӀучӀине гурин, ххеххго рокъое юсса, дир яс, - ан. Хурул рагӀалда ясазул хӀетІ-бетӀерги лъураб хьагги тун, нахъвуссун вилълъун, рикІкӀадассан валагьун чӀчӏанила ЧӀилбикӀ, Хъартил щиб лӏугьунаяли бихьизе. Лъилъун, цӀцӏер гӀадин хурги, хӀалхьун гӀодойикӀанила гьанже Хъарт, лъималазул гьанацца гӀорцӀцӏизе. ЦӀураххинкӀазеги бахъухъиеги дуцца гьабураб гьанже дицца дуеги гьабилин, ЧӀилбикӀан абулаго, бегьанила Хъартицца хьагинибе квер, бахъун бачӀанила НодобагӀарил бетӀер. Руруданила Хъарт, гӀергӀеданила, етӀаранила, эххеде кӀанцӏанила, гӀодой речӀчӀанила, къиркъизе цабиги гьарулаго, лъалкІ мерхьун ЧӀилбикӀида ххадуй йортанила. Йортанила ай, лӏутанила дов, йортанила ай, лӏутанила дов, рахъдал кьо ассги баханила, етӀарулаго, рокъое Хъартги юссанила. Вилълъанила, щванила ЧӀилбикӀ рокъове. Ххалкъалдаго лъанила, пачахӀассда рагӀанила гьесс Хъартие гьабураб. АсскӀовеги ахӀун, абунила пачахIасс гьессда, нусго чияссда тӀад базе бегьулеб цо цӀцӏаха рагӀулин Хъартил. Гъелълъул гьеб бикъун вачӀани, гьелда релълъараб дицца дуеги гьабилин. - ГьебгӀан бигьалъаги дие ххинкӀал квине! - ян абунила ЧӀилбикӀицца. Вилълъанила гьанже гьев ххалатаб ххечги босун Хъартил цӀцӏаха бикъизе. БакъинегӀан рокъов ваххчунги вукӀун, къасси Хъарт кьижизе егарай меххалълъ, рукъалълъул тӀохги борлӏун, цӀцӏахдада егарай Хъартида ххеч хӀунссанила гьесс. ЦӀцӏахаго квешезе чӀчӏун бугин дие, ясал хваралдасса алда ругел чӀчӏутӀузул гӀемерлъиго щиб абунила Хъартицца. ХӀунссанила нахъеги, къварилъанила Хъарт, бичассхӀа, бетӀергьанчихвад, ахӀанже къватӀибе речӀчӀилин, ахІданила ай. ТӀатӀалаго хӀунсс-хӀунссулаго, азарго жоги хьамун, ссур-ссуризабун, рехханила Хъартицца цӀцӏаха къватӀибе. Ццим чучараб меххалълъ, къватӀие ячӀанила Хъарт, цӀцӏаха жанибе босизе, гьечӀила цӀцӏаха. Балагьанила ццее: мугъзада добги чІван, унев вугила ЧӀилбикӀ. Йортанила ай, лӏутанила дов, йортанила ай, лӏутанила дов, рахъдал кьо ассги баханила, рурудулаго, нахъе Хъартги юссанила. Рехханила ЧӀилбикӀицца пачахӀассда ццебе цӀцӏаха. Абунила пачахӀасс, гьаб бикъизе кІварав дуда щибго гьабизе кІвелин, гьейго Хъартил нусго чияссе квен гьабизе гӀолеб цо хьаг рагӀулин, цӀцӏахдада асскӀоб цӀакъ рекъелин эб, гьебги бикъун вачӀайин мун. ГӀурул ганчӀазул таргьаги цӀезабун, вилълъанила ЧӀилбик! Хъартил хьаг бикъизе. КъассилъизегӀан ваххчунги вукӀун, къасси квен-тӀеххалде Хъарт юссараб меххалълъ, тӀохдеги вахун, валагьанила тӀалайдухъан гъоркье. ЦӀеда лъун гьалдолеб хьагги бугила, ццее гӀодойикӀун Хъартги йигила. Доре-гъоре боххдулги риччан, гӀодулей йигила ай, хварал ясал ракӀалде щун. РечІчӀанила ЧӀилбикӀицца тӀасса гъоркье гамачІ, рухІ-рухӀанила Хъартил махӀаби тӀирабаз. Ццидахханила Хъарт, асс нахъеги реххараб ганчӀицца рахъинарурал тӀирабаз чехь-чехьго бухӀанила алълъул. БичассхӀа, ххадуб квадилан абунила алълъ, ахӀанже къватӀиб речӀчӀилин, хьаг-хьагго кьаллъун бугин дие ясал хваралдасса! Таргьаго чӀехьон танила ЧӀилбикӀицца: ххутӀарайги гьалагланила Хъарт. Ссур-ссуриялда къватӀибе реххун бачӀанила хьаг. Дагьай гӀодое юссараб меххалълъ, къватие якканила Хъарт хьаг нахъе босизе. ГьечӀила хьаг. Балагьанила ццее, гъежда хьаггин ххазабулеб бугила ЧӀилбикӀицца. Йортанила Хъарт, лӏутанила ав, йортанила ай, лӏутанила ав, рахъдал кьо бахун авги ворчӀанила, ххачадулаго, нахъе Хъартти юссанила. Маян абун, рехханила пачахӀассда ццебе хьаг. Абунила пачахӀасс гьессда: - Гьейго Хъартил лӏарал меседилаб цо цІцІе рагӀула, ссахІ рахьдал радалисса, ссахІ бакъанида кьолеб. Гьеб цӏцӏе бикъун вачӀа. Гьелдасса нахъе мун дицца цӀакъ кӀодо гьавила, - ян. ЧӀалгӀунги букӀанила ЧӀилбикӀида, кин бугониги, гьаб нухалълъги вилълъанила, пачахӀассул хъатир гьабун. Вилълъанила, щванила ЧӀилбикӀ. Къасси бокьалълъул тӀохдеги вахун, хӀунссанила цІцІеда, меэданила цІцІе. Ссундасса боххараб, къулгьу, дир ясал хваралдасса нахъе ээди гleмерлъун бугин дуран, семанила Хъарт цӏцӀеде. ХӀунссанила асс нахъеги, мээданила, кӀанцІанила цӏцӀе. БичассхӀа, хъурмацца чІвад, лӏарал ккун къватӀиб речӏчӀилин, кьижизего теларищ дуцца дунан, ахІданила Хъарт. ХӀунсс-хӀунссанила ЧӀилбикӀицца тӀатӀалаго, меэданила нахъеги цӏцӀе. Дванкан речІчӀанила Хъартицца цІцІе къватӀибе. Ццим чучараб меххалълъ, къватӀие якканила Хъарт цӏцӏе жанибе гъезе. ГьечӀила цӏцӏе. ЧӀилбикӀиццагӀаги гуродай араб абун, балагьанила ццее. Горбода реххун цІцІегун, жибго хӀур бахъинабун унев вугила ЧӀилбикӀ. Йортанила хъарт ххадуй, лӏутанила ав, йортанила дой, лӏутанила ав, рахъдал кьо ассги баханила, керен буххулаго, нахъе Хъартги юссанила. Лӏарал ккун, речІчӀанила Чӏилбикӏицца пачахӀассда ццебе цӏцӀе. Абунила пачахIасс гьессда: - Хъартго-хъартилан рагӀула дида, эйго кинай жо йикӀунеяли лъазе бокьун буго дие, чара-гӀамал гьечӀо, дида асскӀое гьей щвезайичӀого. Гьеб гьунарги гьабун, мун нахъвуссун ххадуб, дирго ясги кьун, кинабго улкаялълъул иххтиярги кьун, дидаго хьолбохъ чӀчӏезавила дицца мун! – ан. Инарилан, жойилан кьуркьудизе лӏугьанила ЧӀилбикӀ, рортанила ассде тӀаде пачахӀассул асскӀоссел. Цоясс тунканила, цоясс кьабунила, нагӀана кьунила, гӀайиб гьабунила. ПачахӀассеги пачахӀассул ясалълъеги гӀоло нусцӀцӏул хвеларищан абунила. ЯхІ-махІ батун, хъассулаго гъванщагун, вилълъанила ЧӀилбикӀ рокъове. Квасул мегежги бухьанила асс, эхӀединалго михъалги седанила, щиб-щибниги бахун, жиндирго жинсги хисизабунила, басрияб, багь-багьараб туртилӏги жемун, херав къул-къуларав гьардухъанлъун вахъун, вилълъанила гьанже ав. Щванила Хъартил нуцӀцӏихъе. ГӀодулей йигила ай, хварал ясазухъ магӀу гьабулей йигила. Дагьаб чед кье, кири батила, абунила ЧӀилбикӀицца, нуцӀцӏихъги чӀчӏун. НуцӀцӏил кӀалтӀе ячӀанила Хъарт, ххал гьабун, ялагьун, Дагьай щаклъарай гӀадин лӏугьун, абунила алълъ: - ЧӀилбикІгӀаги гуревищ мун, ракӀалълъ бицунеб бугин мун лълъикІлъиялълъе вачӀарав чи гуревлъи, - ян. ГӀоданила ЧӀилбикӀ, чӀчӏегӀераб къо чӀчӏагийин ЧӀилбикӀидаги гьессул рижул-рижиялдагиян абунила, гьессдалъун гурищ дида гьаб къо бихьулеб бугеб. Дир эменги чІванин гьесс, эбелги чІванин, кинабго боцӀцӏудасса ватаги гьавунин, дунгоги гьардухъ виччанин, гьаб хӀалалдеги ккезавунин. Жиндиего ЧӀилбикӀицца гьабураб ракӀалде щун, Хъартги гӀоданила, зигарданила, гьессдеххун ургъел бикьанила. Гьессие ссадакъаги кьун, абунила Хъартицца хханжу базе гъамасс къваригӀун бугин дие, гьеб гьабизе маххщелго рекъоларищ дурилан. Щай рекъолареб, цӀакъ рекъелин, дидасса лълъикӀав устар щив вугевин абунила гьесс. Цо сагӀаталълъ буххун, кьабун гьабунила гьесс гъамасс. Жаниеги лӏугьун, хъегӀанила Хъарт, бихх-биххун рахъ-рахъалде анила гъамасс. ЛълъикӀаб, кӀудияб гъамасс гьабе дуцца дие, гьадинаб гъанссил пайда щибин абунила Хъартицца. Гьабунила гьесс цӀидассан руцӀцӏичӀел миккил чӀалабазул гъамасс. Жаниеги лӏугьун, хъегӀанила Хъарт, хъегӀанила, багъаризецин багъаричӀила гъамасс. Рекъон букӀунадаяли бихьизе тӀалъел къалищан, абунила ЧӀилбикӀицца, къайин абунила Хъартицца, кӀулалги ралищан абунила гьесс, раян абунила Хъартицца. Щула гъамассги гьабун, абунила гьанже ЧӀилбикӀицца: - Хъарт! ЧӀилбикӀ гурищ дун! - ан. ГӀергІеданила Хъарт, хъегӀданила, цоги-цогияб гьабунила, - биххуларила гъамасс. - ГӀемер етӀаруге, меседу, - ян абунила ЧӀилбикӀицца, дурго берцинлъи хвезе гурин, ПачахІ рекъонгутӀизе гурин дуда, довни духъ рокьи ккун холев вугин! Гьеб хӀалалда гьей маххссараде кколаго, вилълъанила ЧӀилбикӀ, баччун гъамассгун. Рахъдал кьоде щвараб меххалълъ, абунила ЧӀилбикӀицца: - Хъарт, рахъдал кьо гурищ бахунеб бугеб! - ан. РухІго анила Хъартил, дагьалълъ ххутӀанила хвезе. Щванила ЧӀилбикӀ, пачахӀассда ццебе гъамассги лъун, кӀиго таргьа ракьулги цӀезабун, борххатаб гъотӀодеги вахун, чӀчӏанила гьанже гьев. ПачахӀасс буюрун, ричӀун гъамассгун, йиччан танила хъаравулзабаз Хъарт. Ццеве ватарав ПачахІ хъунила гьелълъ, асскӀор рукӀарал хъунила, хъаравулзаби хъунила. Улкаялдаго кӀалъалеб рагӀи, щурулеб рагӀи, хӀапулеб рагӀи абулеб рухІчІагояб жо течӀого, кванила гьелълъ. Кинго хӀалхьечӀила гьелълъул, ЧӀилбикӀ кодове щвечӀелълъул. Дое-гъое балагьун ххал гьабулаго, вихьанила гьелда ЧӀилбикӀ. Ххарун гьотӀодеги яхъун, бегьанила гьелълъ гьев гъотӀокье цӀцӏазе квер, речӀчӏанила ЧӀилбикӀицца беркӀалалълъ кӀиябго таргьа, чӀало гӀадин, гъоркьеги речӀчӏун, гӀарада кьвагьараб гӀадаб гьаракьги бахъун, кӀихӀи чехьги бихъун, хванила Хъарт. Ма, гӀегӀедулаго хӀелкал кӀанцӀанила Хъартил чохьонисса, хӀапдолаго гьаби кӀанцӀанила, гаргадулаго гӀадамал лӏугьанила кинабго, Хъартицца кванщинаб жо бачӀанила къватӀибе, пачахӀассул яс ххутӀизегӀан. Ссун рехханила ЧӀилбикӀицца Хъартил роххкилищ. КӀанцӀун къватӀие ячӀанила яс. Гьеб бакӀалда магьариги лъун, ЧӀилбикӀицца гьейги ячанила, резил къали кьабунила, къохьол зурма пунила, зизитӀаби ахІдезарунила, жибго хӀур бахъинабулел гьелги тун, дунги гьаниве щвана. ]artgi jilbijgi yijanila, yijinzila co [eray, [era'ul ;abgo wasgi wujanila. jiyawgo judiyaw was ;ay-faqlu bugel, fadamal `uhineSel Dal rujanila, giTinaw zilbij boTroda Te\gi baraw, TinGida naVgi baraw, wataraS wu{ulew, wataraS tunkulew xi wujanila. wi'anila co qoya' ;abawgo waC roFore, Fop qoTiRe. Didergo habuleb \alTigi habun, na]ruSun roqore razunago, qosanila aRda nu[. Swerdanila al roFor, Swerdanila, TerFun baqgi anila, marjazul ruJengi reZanila, kingo nu[ ba]iRe jwezila. abunila waCaR zilbijida, GoTode wa[un balaheyin, Juy baKuleb bajgo biFulari?ali. bi?ungo bo{atab GoTodegi wa[un, unqabgo ra]alde ber Tamunila zilbijiCa, burburun la\Zefer;un, biTun roF bapu`a baKun bazuneb biFanila aSda Juy. Juydul \isab habun, wi'anila ;abawgo waC. femeral ri'anila, dahal ri'anila, ?wanila co ruqalde aSjore. `uhanila Danire, bakun judiyab va bugila, veda Ceye fodoyijun ]artgi yigila, dore-Gore bo{dulgi riXan, ]artil ;abgo yasgi yigila. ]wa/-ba/gi habun, raqun ratililangi abun, kwen ;unila ]artiCa aRda Cebe. \inqun, jaldib bosiRecin jwezila judiyal waCaRda. zilbijiCa humer nexeRe habizila, waCaRe fologi kwananila aw. kwanan-heqon ra]arab me{a', busengi Tamun, Dindirgo yasalgi regiRarunila ]artiCa, cogi busada ;abawgo waCgi wegiRawunila, GaSda Diygogi yeganila. 'ij sordo arab me{a', ;abawgo was ]weRe almasgi 'uFun, a\anila ]artiCa - piDaraw ?iw, worzaraw ?iw& - an. - piDarawgi dunin, worzarawgi dunin abunila zilbijiCa. ?ay mun piDularew zilbij, duye qwariFarab ?ib abun hiqanila ]artiCa. hab riha', abunila zilbijiCa, vura{injal harulaanila diye ebela', hel rajalde ?un, jolarogo bugin dida piDiRe. vidaSan vagi bakun, vura{injalgi harun, kwanaRawunila ]artiCa aw. 'ijalan me{ borziRegi tun, 'iF-'aFan almasgi 'uFun, abunila ]artiCa jiabiRegi - piDaraw ?iw, worzaraw ?iw& - piDarawgi dunin, worzarawgi dunin abunila zilbijiCa. - ?ay piDularew zilbij, hanDegi duye qwarifarab ?ib abun hiqanila ]artiCa. hab fuDa' ba]u] kwinabulaanin dida ebela', helde Ful;un, dida mapu ?olarogo bugin abunila heS. ya]un, ba]u]gi habun, kwanaRawunila ]artiCa hew, cingi reganila hanDegi. 'ij horpob me{gi biXan, hanDeni aw piDanilan Karab me{a', a\anila]artiCa ;ab~abiRe - piDaraw ?iw& worzaraw ?iw& - piDarawgi dunin, worzarawgi dunin abunila zilbijiCa. - ya Garin zilbij, qadni piDizonigi behilin, qaSifagiyi? mun piDularew& meter [uriye ine dungi fedefun yigin, piDun wujayin semanila heSde ]art. - kinin dun piDulew, hab riha' furu]a ValjiCa bosun, 'im heqeRabulaanin dida ebela'. heb heqezogo, ber qan?iRe jolarilan abunila zilbijiCa. yi'anila ]art, Valjugi bosun, furu]e. Goy qwaTiye `uhingo, Go'ul ;abaygo yas Diwgogi waCalgi regun rujarab busada regiRarunila zilbijiCa, doRul busada Dalgogi reganila. heb habulew zilbij wujago, ?wanila ]art furu]e, Zun ba]anila a' Valju, xwa{un anila 'im, Xun ba]anila, xwa{un anila. furu`e Caljugi re{un, qwari;un, na]yuSanila ]art hayuhinan. roqoygi `uhun, abunila a'. - piDaraw ?iw, worzaraw ?iw& minqan wa]inzogo, Tepun Zanila zilbij. wasal ]olelilan, ]un re{anila ]artiCa Dindirgo yasal. Dibgo ]ur-]uri ba]anila ;aba'ulgo. ]a\;i barab me{a', [uriye ine qazanila ]art. - nodobafar (heb bujun bugo ]artil judiyay yasalda Var), - abunila a;, - [uriye uney yigo dun, dir yas, hal ;imalaRul \eT-beTergi be;un, qadiyalde dida {aduy yaza mun, nuDgogi raqun rujunge. - yazina ebel, - ilan abunila zilbijiCa, nodobafarida harapgi re'inabun. anila ]art [uriye. qadiyalde roqore waCalgi riTun, yasaRul \eT-beTergi be;un, nodobafaril reTelgi reTun, vi'anila zilbij ]artida {aduw [uriwe. aw wiFarawgo, Dindirgo yasilan Kun, a\danila ]art - baq ?un yu\iRe gurin, huri zwan, zuzine gurin, {e{go roqoe yuSa, dir yas, - an. [urul rafalda yasaRul \eT-beTergi ;urab Faggi tun, na]wuSun vi'un, riJadaSan walahun Zanila zilbij, ]artil ?ib `uhunayali biFiRe. ;i;un, Ver fadin [urgi, \alFun fodoyijanila hanDe ]art, ;imalaRul hanaCa forViRe. vura{injaRegi ba]u]iyegi duCa haburab hanDe diCa duyegi habilin, zilbijan abulago, behanila ]artiCa Faginibe kwer, ba]un bazanila nodobafaril beTer. rurudanila ]art, ferfedanila, yeTaranila, e{ede janvanila, fodoy reZanila, qirqiRe cabigi harulago, ;alj merFun zilbijida {aduy yortanila. yortanila ay, `utanila dow, yortanila ay, `utanila dow, ra]dal po aSgi ba[anila, yeTarulago, roqoye ]artgi yuSanila. wi'anila, ?wanila zilbij roqowe. {alqaldago ;anila, <axa\aSda rafanila heS ]artiye haburab. aSjowegi a\un, abunila <axa\aS heSda, nusgo xiyaSda Tad baRe behuleb co Va[a rafulin ]artil. he'ul heb biqun wazani, helda re'arab diCa duyegi habilin. - hebfan biha;agi diye {injal kwine! - yan abunila zilbijiCa. wi'anila hanDe hew {alatab {exgi bosun ]artil Va[a biqiRe. baqinefan roqow wa{xungi wujun, qaSi ]art piDiRe yegaray me{a', ruqa'ul Tohgi bor`un, Va[dada yegaray ]artida {ex \unSanila heS. Va[ago kwe/eRe Zun bugin diye, yasal [waraldaSa alda rugel ZuTuRul femer;igo ?ib abunila ]artiCa. \unSanila na]egi, qwari;anila ]art, bixaS\a, beTerhanxi[wad, a\anDe qwaTib reZilin, a\danila ay. TaTalago \unS-\unSulago, aRargo Dogi Famun, Sur-SuriRabun, re{anila ]artiCa Va[a qwaTibe. Cim xuxarab me{a', qwaTiye yazanila ]art, Va[a Danibe bosiRe, hezila Va[a. balahanila Ceye, muGRada dobgi zwan, unew wugila zilbij. yortanila ay, `utanila dow, yortanila ay, `utanila dow, ra]dal po aSgi ba[anila, rurudulago, na]e ]artgi yuSanila. re{anila zilbijiCa <axa\aSda Cebe Va[a. abunila <axa\aS, hab biqiRe jwaraw duda ?ibgo habiRe jwelin, heygo ]artil nusgo xiyaSe kwen habiRe foleb co Fag rafulin, Vahdada aSjob vaq reqelin eb, hebgi biqun wazayin mun. furul ganzaRul tarhagi veRabun, wi'anila zilbij ]artil Fag biqiRe. qaSi;iRefan wa{xungi wujun, qaSi kwen-Te{alde ]art yuSarab me{a', To[degi wa[un, walahanila Talaydu]an Gorpe. veda ;un haldoleb Faggi bugila, Ceye fodoyijun ]artgi yigila. dore-Gore bo{dulgi riXan, foduley yigila ay, [waral yasal rajalde ?un. reZanila zilbijiCa TaSa Gorpe gamaz, ru\-ru\anila ]artil ma\abi TirabaR. Cida{anila ]art, aS na]egi re{arab ganziCa ra]inarural TirabaR xeF-xeFgo bu\anila a'ul. bixaS\a, {adub kwadilan abunila a', a\anDe qwaTib reZilin, Fag-Faggo pal;un bugin diye yasal [waraldaSa! tarhago zeFon tanila zilbijiCa, {uTaraygi halag;anila ]art. Sur-Suriyalda qwaTibe re{un bazanila Fag. dahay fodoye yuSaray me{a', qwaTiye yaKanila ]art Fag na]e bosiRe. hezila Fag. balahanila Ceye, GeDda Faggin {aRabuleb bugila zilbijiCa. yortanila ]art, `utanila aw, yortanila ay, `utanila aw, ra]dal po ba[un awgi worzanila, {axadulago, na]e ]artgi yuSanila. mayan abun, re{anila <axa\aSda Cebe Fag. abunila <axa\aS heSda - - heygo ]artil `aral mesedilab co Ve rafula, Sa\ raFdal radaliSa, Sa\ baqanida poleb. heb Ve biqun waza. heldaSa na]e mun diCa vaq jodo hawila, - yan. zalfungi bujanila zilbijida, kin bugonigi, hab nu[a'gi wi'anila, <axa\aSul ]atir habun. wi'anila, ?wanila zilbij. qaSi bopa'ul To[degi wa[un, \unSanila Veda, meedanila Ve. SundaSa bo{arab, qulhu, dir yasal [waraldaSa na]e eedi femer;un bugin duran, semanila ]art Vede. \unSanila aS na]egi, meedanila, janvanila Ve. bixaS\a, ]urmaCa zwad, `aral Kun wwaTib reZilin, piDiRego telari? duCa dunan, a\danila ]art. \unS-\unSanila zilbijiCa TaTalago, meedanila na]egi Ve. dwankan reZanila ]artiCa Ve qwaTibe. Cim xuxarab me{a', qwaTiye yaKanila ]art Ve Danibe GeRe. hezila Ve. zilbijiCafagi guroday arab abun, balahanila Ceye. gorboda re{un Vegun, Dibgo \ur ba]inabun uney wugila zilbij. yortanila ]art {aduy, `utanila aw, yortanila doy, `utanila aw, ra]dal po aSgi ba[anila, keren bu{ulago, na]e ]artgi yuSanila. `aral Kun, reZanila zilbijiCa <axa\aSda Cebe Ve. abunila <axa\aS heSda - ]artgo-]artilan rafula dida, eygo kinay Do yijuneyali ;aRe bopun bugo diye, xara-famal hezo, dida aSjoye hey ?weRayizogo. heb hunargi habun, mun na]wuSun {adub, dirgo yasgi pun, kinabgo ulkaya'ul i{tiyargi pun, didago Folbo] ZeRawila diCa mun! – an. inarilan, Doyilan purpudiRe `uhanila zilbij, rortanila aSde Tade <axa\aSul aSjoSel. coyaS tunkanila, coyaS pabunila, nafana punila, fayib habunila. <axa\aSegi <axa\aSul yasa'egi folo nusVul [welari?an abunila. ya\-ma\ batun, ]aSulago Gwan?agun, wi'anila zilbij roqowe. kwasul megeDgi buFanila aS, e\edinalgo mi]algi sedanila, ?ib-?ibnigi ba[un, Dindirgo Dinsgi [isiRabunila, basriyab, bah-baharab turti`gi Demun, [eraw qul-qularaw hardu]an;un wa]un, wi'anila hanDe aw. ?wanila ]artil nuVi]e. foduley yigila ay, [waral yasaRu] mafu habuley yigila. dahab xed pe, kiri batila, abunila zilbijiCa, nuVi]gi Zun. nuVil jalTe yazanila ]art, {al habun, yalahun, dahay /ak;aray fadin `uhun, abunila a' - zilbijfagi gurewi? mun, raja' bicuneb bugin mun 'ij;iya'e wazaraw xi gurew;i, - yan. fodanila zilbij, Zeferab qo Zagiyin zilbijidagi heSul riDul-riDiyaldagiyan abunila, heSda;un guri? dida hab qo biFuleb bugeb. dir emengi zwanin heS, ebelgi zwanin, kinabgo boVudaSa waTagi hawunin, dungogi hardu] wiXanin, hab \alaldegi KeRawunin. Dindiyego zilbijiCa haburab rajalde ?un, ]artgi fodanila, Rigardanila, heSde{un urGel bipanila. heSiye Sadaqagi pun, abunila ]artiCa {anDu baRe GamaS qwarifun bugin diye, heb habiRe ma{?elgo reqolari? durilan. ?ay reqolareb, vaq reqelin, didaSa 'ijaw ustar ?iw wugewin abunila heS. co safata' bu{un, pabun habunila heS GamaS. Daniyegi `uhun, ]efanila ]art, bi{-bi{un ra]-ra]alde anila GamaS. 'ijab, judiyab GamaS habe duCa diye, hadinab GanSil <ayda ?ibin abunila ]artiCa. habunila heS vidaSan ruVizel miKil zalabaRul GamaS. Daniyegi `uhun, ]efanila ]art, ]efanila, baGariRecin baGarizila GamaS. Reqon bujunadayali biFiRe Ta;el qali?an, abunila \ilbijiCa, qayin abunila ]artiCa, julalgi rali?an abunila heS, rayan abunila ]artiCa. ?ula GamaSgi habun, abunila hanDe zilbijiCa - ]art! zilbij guri? dun! - an. ferfedanila ]art, ]efdanila, cogi-cogiyab habunila, - bi{ularila GamaS. - femer yeTaruge, mesedu, - yan abunila zilbijiCa, durgo bercin;i [weRe gurin, Paxa\ reqonguTiRe gurin duda, downi du] ropi Kun [olew wugin! heb \alalda hey ma{Sarade Kolago, wi'anila zilbij, baXun GamaSgun. ra]dal pode ?warab me{a', abunila zilbijiCa - ]art, ra]dal po guri? ba[uneb bugeb! - an. ru\go anila ]artil, daha' {uTanila [weRe. ?wanila zilbij, <axa\aSda Cewe GamaSgi ;un, jigo tarha rapulgi veRabun, bor{atab GoTodegi wa[un, Zanila hanDe hew. <axa\aS buyurun, rizun GamaSgun, yiXan tanila ]arawulRabaR ]art. Cewe wataraw <axa\ ]unila he', aSjor rujaral ]unila, ]arawulRabi ]unila. ulkayaldago ja;aleb rafi, ?uruleb rafi, \a<uleb rafi abuleb ru\zagoyab Do tezogo, kwanila he'. kingo \alFezila he'ul, zilbij kodowe ?weze'ul. doye-Goye balahun {al habulago, wiFanila helda zilbij. {arun GoTodegi ya]un, behanila he' hew GoTope VaRe kwer, reZanila zilbijiCa berjala' jiyabgo tarha, zalo fadin, Gorpegi reZun, farada pwaharab fadab harapgi ba]un, ji\i xeFgi bi]un, [wanila ]art. ma, fefedulago \elkal janvanila ]artil xoFoniSa, \a<dolago habi janvanila, gargadulago fadamal `uhanila kinalgo, ]artiCa kwan?inab Do bazanila qwaTibe, <axa\aSul yas {uTiRefan. Sun re{anila zilbijiCa ]artil ro{kili?. janvun qwaTiye yazanila yas. heb bajalda maharigi ;un, zilbijiCa heygi yaxanila, reRil qali pabunila, qoFol Rurma <unila, RiRiTabi a\deRarunila, /ibgo \ur ba]inabulel helgi tun, dungi haniwe ?wana.

ШУДУКIАЙ (Маргьа) ЙикIанила, йикIинчIила, ШудукIалълъул, щуго яс йикIанила. Цо къоялълъ ШудукIалълъ ясазе карщ гьабунила. Гьеб чIчIикIизе гъудал ратичIила. Пайда гьечIилан ШудукIай гъудазе цIцIул къотIизе рохьое анила. Рохьое унаго, гьалда данде кканила цо бацI. БацIицца гьикъанила: «Кие мун уней йигей?» абун. – Дунали рохьое уней йиго. Верехха, дуцца гьадал дир лъимал кваназе гурин! Рахан нуцIцIагин таралин дицца гьел – анги абун ШудукIай рохьое ялагьун анила. Гьеб рагIаги дир гIиндаян, бацI, боххиялълъ, лъабцIцIул кIанцIун, ШудукIалълъул рагьде щванила. – «ШудукIалълъул щуго яс, нуцIцIа ричIе, эбел хвадал!» – ян ахIанила. – Рагьиларо, мун нижер эбел гуро, нижер эбел баргъичазул килщал цIурай, курхьабазул гъажал цIурай йикIанилан абунила ясаз. Цинги бацIицца рохьобеги ун, пенкьелодул курхьаби гьарунила, макъаридул баргъичал гьарунила. ТIад буссун лъималазул кIалтIе щванила. НуцIцIил картIиниссан баргъичалги, курхьабиги рихьун тун ххадуб, ясаз бацI жанибе биччан танила, Жанибе борчIарабго бацIицца цо яс мокърукь яхъанила, цо яс ссанкIида нахъа къазаюнила, цояй рахъдалълъ къазаюнила, кIиго яс кванила. ШудукIалълъул гьацIцIул, нахул, хьодол хъуби рукIанила, гьелги чIчIикIанила. ТIири течIого карщги чIчIикIанила, кутакалда чехьги цIун, бацI цо бакIалда бегизе анила. Гьениб рахIаталда кьижанила. ЩудукIай рокъое юссанила: цониги яс гьечIила. – «ЩудукIалълъул щуго яс кир ругел, эбелхвадалан» ахIтIанила. Дун гьаний йиго – ян цояй ссанкIида нахъассан ахIданила. Дун гьаний йигилан цояй мокърокьан, цояй рахъдалълъан ахIданила. КIигояй тIагIун ятанила. ГIоданила, йортанила чIчIичIчIиданила, хъвагIаданила, хъерщеданила, тIирщаданила. Карщалде рортани, карщ гьечIила, нахалде, гьоцIцIоялде якканила – гьебги гьечIила. Чараги бухIун, чуриги бухIун ххутIанила. БацIие гьабизе кIолеб щибниги жо бугеб ани, ясалго кIваричIоанилан ШудукIай кьвагьулей, юхIулей йикIанила. ШудукIалде асскIобе зигара гьабун цер бачIанила Гьелълъ ШудукIалда, бацIие хIилла жиндицца гьабилин, жиндие тIатIулълъ ххинкIалги гьаруни, квасул бусенги тIамунийилан абунила. ШудукIайги гьелда рекъанила. Къассде ШудукIалълъ ясазеги жиндиегоги тIатIулълъ ххинкIал гьарунила, царае тIорччол ххинкIал гьарунила. ХхинкIал кунеб меххалълъ цер ххинкIазул лъахь-лъахьи бугилан зигарданила, гьеб дурго ца-кIалалълъул чIахIалъиялълъул жо бугилан ШудукIалълъги абунила. Регизе мехх щванила. Яхъун ШудукIалълъ царае зазил бусен тIамунила. Ясазеги жиндиегоги квас-квасул бусен тIамунила. Цер босен хIенчолеб бугилан зигарданила. ШудукIалълъ, гьеб дурго ракьа-гьаналълъул чIахIалъиялълъ бугеб жо бугилан абунила. Абухъего гьеб гьедин батизе бегьулилан, зигара тун цер кьижанила. Радал цер къватIибе бахъанила бацIида ххадуб лIугьанила. Рохьоб добе баккун, гьанибе баккун, бацI балагьанила. АсскIобе билъун гара-чIваранила. Гьадин-гьадинан гьоркьоб гьудул-гьалмагълъи ккезабунила, цо хъещтIезе ун лълъикI гуродаян тIаделъанила. БацI цIакъ букIкIуркIахъданила. Чехьги цIун букIаго хъещтIезего щай абун зигарданила. Жибго бегун букIун, царал ххабар-кIалалълъухъ гIенеккун чIчIезе бокьун буканила бацIие. Цер кинго тIасса бичIичIила, хъещтIезе бачанила. Цин рахъун чIчIун хъещтIанила, гьанже гIодор чIчIун хъещтIон лълъикIин, гьанже «мукIусгъей» гьабун лълъикIилан, царацца батIи-батIиял къагIидаби малълъанила. Бищун ссанагIатаб куц ккарабго цер бацIида гьоркье кIущанила. БацI цIералда рекIун ххутIанила. Гьеб меххалълъ цер, – махил росе, миккил росе ян ахIданила. ШудукIай тIилалгун, гIурдулгун тIаделъанила. БацIида гIадалълъ цо тIил банила, магIарзухъан цояй яс къватIие кIанцIун ячIанила, цоги банила – цоги кIанцIун ячIанила, гьагъадин балаго, хьодол, нахул, гьацIцIул хъуби, карщ, турхьиялда къватIире ралел рукIанила.. Ццим буссунарого ШудукIай кьабулейго-кьабулей йикIанила. БацIиде цIакъго хIал кканила. Бахъун туркIанила, цIцIороде кIудияб тIомги бахъун бачIанила, бацIги борчIанила. БацI борчIарабго, цер лъутанила – бацI ххадуб бортанила. Цер цо картIинибе борчIун унеб букIанила, бацIихъе рачIчI кквезе щванила гьелълъул. Царацца гьеб меххалълъ бацIиде: – дир рачIчI кквезе щвечIеб жо! КIал-диб тIурччи ккураб жо! – ян ахIанила. – Вагь! Дир кIалдибе ккараб жо рачIчI гуреб, тIурччидаян, бацIицца кIал гьакIкIанила. Цер тIубан картIинибе борчIанила. Кван щинабги магIазухъан бачIун, церги кодоссан борчIун ххутIанила бацI. Нахъе балагьалдасса цIунагиян, ясалги данде рачун ШудукIайги танила.

БИЛАРАБ ГАМУЩ РикӀкӀаде сапаралълъ унев вукӀанила лъабго вацц. Унаго, кӀудияв вацц дагьалълъ лъалхъанила, цинги гьесс абунила гьаниссан гамущ ун бугилан. КӀиабилев ваццасс тӀаде жубанила: валлагь, гьелълъул квегӀаб бохх рекъараб букӀун бугилан. Гьеб гъарималълъул квегӀаб берги беццаб букӀун бугилан лъабабилессги абунила. Цо заманалдассан гӀедегӀун вачӀунев херав чи ххадув гъунила гьазда. - ГӀолохъаби, цо гамущго бихьичӀищ нужеда? - Ян гьикъанила гьесс. - КвегӀаб боххги рекъаб, квегӀаб берги беццаб гамущ гурищ гьеб букӀараб? - ан гьикъанила ваццаз гьессда. - Валлагь, гьеб нужецца бицунеб гамущ букӀана. Киб нужеда гьеб бихьараб? - Нижеда бихьичӀохха гьеб, - ан жаваб кьунила гӀолохъабаз. - Кин гьеб нужеда бихьулареб, нужеда дир ганщил киналго гӀаламатал лъалел ругел? Нужецца тӀагӀинабун батизе буго гьеб, гуреб батани, араб бакІгІаги щайхха бицунареб? - ан тӀаделъанила кӀудияв чи. БихьичӀин, лъаларин гӀолохъабиги лӏугьанила, бихьун бугин, нужеццаги тӀагӀинабун бугин гьебилан кӀудияв чиги лӏугьанила. ЛълъикӀ дагӀбаданила гьел. Аххирги асскӀоб бугеб росулӏе цо гӀакъилав чияссда асскӀоре рилълъанила хӀукму къотӀизе. Иш ккараб куцги баян гьабун, жиндир гамущ тӀагӀинабурал гьал цӀцӏогьазе тамихІ гьабизе кколилан чӀчӏанила кӀудияв чи. - Кинхха, гӀолохъаби, бихьичӀеб ганщил киналго гӀаламатал нужеда лъалел? - абун гьикъанила гӀакълучиясс. - Кин гурелълъул, - ан бицанила цоясс, - ганщицца ххер хӀанчӀун бугоан, гӀедегӀиялълъ гьоркьо-гьоркьоб лълъикІго бакІги тун. Гьединлъидал гьеб лӏутун унеб букӀине ккола. - КвегӀаб бохх рекъаб букӀин лъана дида, - ян абунила цогиясс, гьелълъул квегӀаб щинкӀилалълъул лъалкІ цӀакъго дагь гурони лъалеб букӀинчӀо. - КвегӀаб бер беццаб букӀин лъана дида, - ян лъабабилессги абунила, гьелълъ ххер хӀанчӀун бугоан, кӀиябго рахъалде гьелълъул кӀал гӀунтӀулеб къваридаб нух бугониги, цохӀого кваранаб рахъалдассан. - Мун дурго гамущ балагьизе а, гьазда гӀайиб гьечӀо, - ян абунила гӀакълучиясс ганщил бетӀергьанассда. bilarab gamu? riJade sapara' unew wujanila ;abgo waC. unago, judiyaw waC daha' ;al]anila, cingi heS abunila haniSan gamu? un bugilan. jiabilew waCaS Tade Dubanila, walah, he'ul kwefab bo{ reqarab bujun bugilan. heb Garima'ul kwefab bergi beCab bujun bugilan ;ab~abileSgi abunila. co RamanaldaSan fedefun wazunew [eraw xi {aduw Gunila haRda. - folo]abi, co gamu?go biFizi? nuDeda& - yan hiqanila heS. - kwefab bo{gi reqab, kwefab bergi beCab gamu? guri? heb bujarab& - an hiqanila waCaR heSda. - walah, heb nuDeCa bicuneb gamu? bujana. kib nuDeda heb biFarab& - niDeda biFizo{a heb, - an Davab punila folo]abaR. - kin heb nuDeda biFulareb, nuDeda dir gan?il kinalgo falamatal ;alel rugel& nuDeCa Tafinabun batiRe bugo heb, gureb batani, arab bajfagi ?ay{a bicunareb& - an Tade`anila judiyaw xi. biFizin, ;alarin folo]abigi `uhanila, biFun bugin, nuDeCagi Tafinabun bugin hebilan judiyaw xigi `uhanila. 'ij dafbadanila hel. a{irgi aSjob bugeb rosu`e co faqilaw xiyaSda aSjore ri'anila \ukmu qoTiRe. i/ Karab kucgi bayan habun, Dindir gamu? Tafinabural hal VohaRe tami\ habiRe Kolilan Zanila judiyaw xi. - kin{a, folo]abi, biFizeb gan?il kinalgo falamatal nuDeda ;alel& - abun hiqanila faqluxiyaS. - kin gure'ul, - an bicanila coyaS, - gan?iCa {er \anzun bugoan, fedefiya' horpo-horpob 'ijgo bajgi tun. hedin;idal heb `utun uneb bujine Kola. - kwefab bo{ reqab bujin ;ana dida, - yan abunila cogiyaS, he'ul kwefab ?injila'ul ;alj vaqgo dah guroni ;aleb bujinzo. - kwefab ber beCab bujin ;ana dida, - yan ;ab~abileSgi abunila, he' {er \anzun bugoan, jiyabgo ra]alde he'ul jal funTuleb qwaridab nu[ bugonigi, co\ogo kwaranab ra]aldaSan. - mun durgo gamu? balahiRe a, haRda fayib hezo, - yan abunila faqluxiyaS gan?il bejerhanaSda.

БЕЧЕЛЪИ КІВАРИЧІО, МАХХЩЕЛ БОКЬИЛА ВукӀанила, вукӀинчӀила цо бечедав ххан. Гьессул цо гогьав васги вукӀанила. ЧӀчӏужу ячине гӀолев вас вукӀаго, ххан хванила. Цо заманалдассан эбел къачаданила васассе чӀчӏужу ячине. Васги кинго разилъулев вукӀинчӀила, аххиралдаги цо къоялълъ тӀохде вахун вас вукӀаго, гьессда лълъадае уней цо берцинай яс йихьанила. Хханассул васассул гьелълъухъ рокьи кканила. Васасс эбелалда абунила жиндие гьай пуланай яс ячеян. Хханзабазул гурей яс ячине эбелалълъе бокьун букӀинчӀила, кинниги вас тӏасса вичӀичӀого, гьей яс ячине хӀукму кканила. Цо къоялълъ ясалълъул эбел-инссухъе гьарун чагӀи ритӀанила. Ясалълъ абун бачӀанила гьадин: «Жиндие хханассул бечелъи къваригӀун гьечӀо, гьессул щиб маххщел бугебали лъазе бокьила», - ян. Васассул щибниги маххщел букӀинчӀила, ясалълъги цӀакъ берцинал ххаличаби рессулаанила. Хханассул васги разилъанила, гьей яс жиндие ячӀани, живги гьебго маххщелалде ругьунлъизе. Гьеб къотӀи-къаялда яс хханассул васассе ячанила. КватӀичӀого васги, ясго гӀадин, берцинал ххаличаби рессизе ругьунлъанила. Цо заманалдассан хханассул вас вахъанила къватӀиве, цинги щванила цо пуланаб шагьаралде. Вакъунги вукӀун, гьев гьеб шагьаралда цо богокӏаниве кваназе анила. Гьеб богокӏаниве жаниве вачӀарав щинав лага-черхх бугев кьарияв чи, гьенир хӀалтӀулел гӀадамаз вачун цо рокъовегун, чІвалаанила, цинги гьеб гьанал квенги гьабун, бичулаанила. Гьедин хханассул васги гьевго гӀадинав цо-кӀиго кьарияв чиги ккун, цо бецӀцӏаб рокъор жанир тӀамунила. Гьенир гьел цӀакъ лълъикӀ хьихьулел рукӀанила: гьел чІвазе кьара гьарулел рукӀанила. Гьедин моцІцӏгӀанассеб заман банила. Хханассда асскӀосса хъвезе вачун цин цояв анила, цо дагьаб меххалдассан кӀиабилевги анила. Гьанже ирга хханассул васассде щванила. Цо къоялда рачӀун жанирегун, хханассул васги вачун унев вукӀанила. Гьессда бичӏчӀанила жив чІвазе вачунев вукӀин. Гьесс гьезда цӀакъ гьаранила: - Дун чІвани, дидасса нужее гӀемер кӀудияб пайда щвеларо, нужеццани дун чІвачӀого тани, дицца нужее щибаб анкьие нус-нус кӀинус-нус туменалде ричун унел берцинал ххаличаби рессила. Нужее гьелълъул пайда цӀцӏикӀкӀун букӀина, - ян. Гьел разилъанила, хханассул васги, къваригӀунеб къайиги кьун, ххаличаби рессизе цо рокъове жаниве тӀамунила. ЛълъикӀалан заман банила хханассул васасс гьедин ххаличаби рессулев. Гьел ххаличаби, батӀи-батӀиял шагьаразде ун, ричулел рукӀанила гъол чагӀаз. Цо нухалда хханассул васасс жинццаго бессараб ххаличаялда тӀад гьадин хъванила: «Дун вуго пуланаб шагьаралдасса хханассул вас, пуланав чи. Дун жанив тӀамун вуго. Дун ххвассар гьавурав чияссе гӀемераб боцӀцӏи кьезе буго», - абун. Гьелда тӀад хъвараб жо цӀакъ ххал гьабуни гурони, цӀцӏализе лъалароанила. Гьеб тӀад жо хъвараб ххаличаги цогидал ххаличабиги ричизе росун анила цо пуланаб шагьаралде. Гьеб шагьар букӀанила гъов хханассул васассул ватӀан. Гьеб бичун босанила гъов богокӏанив жанив тӀамун вугев хханассул васассул мадугьаласс. Гьеб, тӀад жо хъвараб ххалича цогидаздасса цӀакъго берцинабги букӀанила. Мадугьаласс босараб гьеб ххаличаялълъул ххабар рагӀун, гъов хханассул васассул чӀчӏужу анила гьеб бихьизе. Гьелълъие гьеб ххалича цӀакъ бокьанила, гьелълъухъ битӀахъе ракӀ бахъун анила. Гьелълъ мадугьалассда гьаранила, жиндиеги гьединаб ххалича бессизе бокьун бугин, гьелълъухъ балагьизе цо-кӀиго къоялълъ жиндихъе кьеян. Мадугьалассги кьун анила. Мадугьалассул ххаличаялълъухъги балагьун, гьелда релълъараб ххалича бессулей йикӀанила хханассул васассул чӀчӏужу. Цо заманалдассан хханассул нусалда лъанила гьеб ххаличаялда тӀад хъвай-хъвагӀай гьабун букӀин. Гьелълъ гьел хӀарпал дандранила, гьадинги цІцӏаланила: «Дун вуго пуланаб шагьаралдасса хханассул вас. Дун гьаб пуланаб шагьаралда гьадинаб богокӏанив жанив тӀамун вуго. Дун ххвассар гьавурав чияссе дицца гӀемераб боцӀцӏи кьела», - ян. ГьебсагӀаталълъ ясалълъ хӀадурлъи гьабунила россассда ххадуй ине. Кинабго аскар бакӀаранила, цинги кире рачунел ругелали гьездаги бицинчӀого, гьел гъоб шагьаралде ралагьун къватӀире рахъанила. Чанго къоялдассан яс гьение щванила. Цо азбаралълъур чуял, гьакалги тун, гьел гъоб богокӏанире анила. Ясалълъ киналго богогьанал, ццере хӀалтӀулел чагӀи, богокӏаналълъул бетӀергьан жиндихъего ахӀанила, цинги цояссда гьикъанила гьадинав чи кив вугевилан. Гьесс лъаларилан абунила. ГьебсагӀат гьессул бетӀер къотӀанила, цогияссда цӀехханила, гьессги лъаларилан абунила. Гьессулги бетӀер къотӀун рехханила. Лъабабизе цӀеххарав богокӏаналълъул бетӀергьан вукӀанила. ЧІваялдасса хӀинкъун, гьев гьардезе лӏугьанила: - Гьев нужецца абулев чи гьанив вуго, гьессие щибго лӏугьараб жоги гьечӀо, дун чІваге, ян. Гьесс хханассул вас вугеб бакӀ бихьизабунила. Хханассул васги ххвассар гьавун, богокӏаналълъул бетӀергьанги чІван, гьелги рокъоре тӀадруссанила. Гьеб меххалда бичӀчӀанила хханассул васассда бищунго кӀудияб бечелъи инсанассул жиндирго маххщел букӀин. bexe;i jwarizo, ma{?el bopila wujanila, wujinzila co bexedaw {an. heSul co gohaw wasgi wujanila. ZuDu yaxine folew was wujago, {an [wanila. co RamanaldaSa ebel qazadanila wasaSe ZuDu yaxine. wasgi kingo raRi;ulew wujinzila, a{iralda co qoya' To[de wa[un was wujago, heSda 'adaye uney co bercinay yas yiFanila. {anaSul wasaSul he'u] ropi Kanila. wasaS ebelalda abunila Dindiye hay <ulanay yas yaxeyan. {anRabaRul gurey yas yaxine ebela'e bopun bujinzila, kinnigi was TaSa wizizogo, hey yas yaxine \ukmu Kanila. co qoya' yasa'ul ebel-inSu]e harun xafi riTanila. yasa' abun bazanila hadin - «Dindiye {anaSul bexe;i qwarifun hezo, heSul ?ib ma{?el bugebali ;aRe bopila», - yan. wasaSul ?ibnigi ma{?el bujinzila, yasa'gi vaq bercinal {alixabi reSulaanila. {anaSul wasgi raRi;anila, hey yas Dindiye yazani, Diwgi hebgo ma{?elalde ruhun;iRe. heb qoTi-qayalda yas {anaSul wasaSe yaxanila. kwaTizogo wasgi, yasgo fadin, bercinal {alixabi reSiRe ruhun;anila. co RamanaldaSan {anaSul was wa]anila qwaTiwe, cingi ?wanila co <ulanab /aharalde. waqungi wujun, hew heb /aharalda co bogojaniwe kwanaRe anila. heb bogojaniwe Daniwe wazaraw ?inaw laga-xer{ bugew pariyaw xi, henir \alTulel fadamaR waxun co roqowegun, zwalaanila, cingi heb hanal kwengi habun, bixulaanila. hedin {anaSul wasgi hewgo fadinaw co-jigo pariyaw xigi Kun, co beVab roqor Danir Tamunila. henir hel vaq 'ij FiFulel rujanila, hel zwaRe para harulel rujanila. hedin moVfanaSeb Raman banila. {anaSda aSjoSa ]weRe waxun cin coyaw anila, co dahab me{aldaSan jiabilewgi anila. hanDe irga {anaSul wasaSde ?wanila. co qoyalda razun Daniregun, {anaSul wasgi waxun unew wujanila. heSda biZanila Diw zwaRe waxunew wujin. heS heRda vaq haranila - Dun zwani, didaSa nuDeye femer judiyab <ayda ?welaro, nuDeCani dun zwazogo tani, diCa nuDeye ?ibab anpiye nus-nus jinus-nus tumenalde rixun unel bercinal {alixabi reSila. nuDeye he'ul <ayda ViJun bujina, - yan. hel raRi;anila, {anaSul wasgi, qwarifuneb qayigi pun, {alixabi reSiRe co roqowe Daniwe Tamunila. 'ijalan Raman banila {anaSul wasaS hedin {alixabi reSulew. hel {alixabi, baTi-baTiyal /aharaRde un, rixulel rujanila Gol xafaR. co nu[alda {anaSul wasaS DinCago beSarab {alixayalda Tad hadin ]wanila - «dun wugo <ulanab /aharaldaSa {anaSul was, <ulanaw xi. dun Daniw Tamun wugo. dun {waSar hawuraw xiyaSe femerab boCi peRe bugo», - abun. helda Tad ]warab Do vaq {al habuni guroni, ValiRe ;alaroanila. heb Tad Do ]warab {alixagi cogidal {alixabigi rixiRe rosun anila co <ulanab /aharalde. heb /ahar bujanila Gow {anaSul wasaSul waTan. heb bixun bosanila Gow bogojaniw Daniw Tamun wugew {anaSul wasaSul maduhalaS. heb, Tad Do ]warab {alixa cogidaRdaSa vaqgo bercinabgi bujanila. maduhalaS bosarab heb {alixaya'ul {abar rafun, Gow {anaSul wasaSul ZuDu anila heb biFiRe. he'iye heb {alixa vaq bopanila, he'u] biTa]e raj ba]un anila. he; maduhalaSda haranila, Dindiyegi hedinab {alixa beSiRe bopun bugin, he'u] balahiRe co-jigo qoya' Dindi]e peyan. maduhalaSgi pun anila. maduhalaSul {alixaya'u]gi balahun, helda re'arab {alixa beSuley yijanila {anaSul wasaSul ZuDu. co RamanaldaSan {anaSul nusalda ;anila heb {alixayalda Tad ]way-]wafay habun bujin. he' hel \ar<al dandranila, hadingi Valanila - «dun wugo <ulanab /aharaldaSa {anaSul was. dun hab <ulanab /aharalda hadinab bogojaniw Daniw Tamun wugo. dun {waSar hawuraw xiyaSe diCa femerab boVi pela», - yan. hebsafata' yasa' \adur;i habunila roSaSda {aduy ine. kinabgo askar bajaranila, cingi kire raxunel rugelali heRdagi bicinzogo, hel Gob /aharalde ralahun qwaTire ra]anila. xango qoyaldaSan yas heniye ?wanila. co aRbara'ur xuyal, hakalgi tun, hel Gob bogojanire anila. yasa' kinalgo bogohanal, Cere \alTulel xafi, bogojana'ul beTerhan Dindi]ego a\anila, cingi coyaSda hiqanila hadinaw xi kiw wugewilan. heS ;alarilan abunila. hebsafat heSul beTer qoTanila, cogiyaSda ve{anila, heSgi ;alarilan abunila. heSulgi beTer qoTun re{anila. ;ab~abiRe ve{araw bogojana'ul beTerhan wujanila. zwayaldaSa \inqun, hew hardeRe `uhanila - hew nuDeCa abulew xi haniw wugo, heSiye ?ibgo `uharab Dogi hezo, dun zwage, yan. heS {anaSul was wugeb baj biFiRabunila. {anaSul wasgi {waSar hawun, bogojana'ul beTerhangi zwan, helgi roqore TadruSanila. heb me{alda biZanila {anaSul wasaSda bi?ungo judiyab bexe;i insanaSul Dindirgo ma{?el bujin.

ВАРАНИ ГУККАРАБ КУЦ Рукӏанила, рукинчӏила, цо нохъода гьалмагълъиялда чӏчӏун, бетIербахъиялълъе цо Гъалбацӏги, Циги, Церги, Цакьуги, Гӏангурги, Гъедуги. Рукӏанила гьел, щибаб къоялълъ чанареги ун, кепалда бетӏербахъулел. Цо къоялда гьезул нохъодул рагьтӏассан гӏебеде анила варанабазул къокъа. Гьездасса цояб, хӏетӏе унтун, билълъине кIвечӏого, авлахъалда ххутӏун букӏанила. Царада бихьанила гъоб; гьеб бортун анила Гъалбацӏида бицине, гьадин цо варани ххутӏун бугин, билълъине кӏвечӏого абун. Гьанже Гъалбацӏицца гъолълъухъе битӏун буго Цер: «Мун гъолълъухъе а, щибниги ххиянатги гьабиларин, нилӏер гьалмагълъиялда чӏчӏезе бачӏаян абе», - ян. Царацца абунила Варанида: — Нижер бетӏергьанасс ахӏулеб буго мун, щибниги ххиянатги гьабиларин, цадахъ бетӏербахъиялълъе чӏчӏезе бачӏаян. РескъотIараб бакӏалде ккун бугелълъул, ун буго гьеб нохъоде Гъалбацӏихъе. Гъалбацӏицца Варанида гӏемераб ххабарги бицун буго: — Мун ххер кунеб жо буго, ниж гьан кунел жал руго, кӏиязулго данде ккеларилан ккун батила дуда. Щибниги ххияналъи гьабизе гьечӏо, воре, мун щибго хӏинкъуге, — ян. Гьедин цадахъ рукӏун руго гьал таманаб меххалълъ. Цо къоялълъ Гъалбацӏ, чанабе араб меххалълъ, Пилгун багъизе ккун, цӏакъ квеш лълъукъ-лълъукъун бачӏун буго. Чан гьабизе кӏоларого, босада бегун букӏанила. Гьелълъие квине гӏураб чан гьабизе гьездаги кӏоларого, хвезе дагьалълъ ххутӏун буго Гъалбацӏ. Гьанже Царацца абунила Гъалбацӏида: - Нилӏее гӏураб гьанги батила, гъоб Варанигӏаги чӏван лълъикӏ, - ян. Гъалбацӏ кинго разилъун гьечӏо: — Дицца рагӏи кьуна, ххиянат гьабизе гьечӏо, - ян. Нахъеги ун буго Цер, нижецца дуде гӏайиб щвезе теларо абун, кье нижее изну доб чӏвазе. Кинго кьун гьечӏо гьелълъ изну. Нахъеги, лъабабилеб нухалълъги бачӏун буго Цер Гъалбацӏихъе, нижецца гьадинаб тадбир ургъун бугила дуде щибго гӏайиб щолареб. Дицца абилин долда, нилӏ киналго ракӏарараб бакӏалдеги ахӏун: нилӏер бетӏергьан хвезехъин бугин, нилӏер умумузул гӏадат букӏанин, бо биххизабизегӏан, нусгоги хвезе кьолеб, нусгояв хвезегӏан, анцӏго хвезе кьолеб, анцӏго холев вукӏани, цояв хвезе кьолев, нилӏеда гьоркьосса цояв хвезе бегьилаян. Гьелълъие дир гӏураб хӏила бугин, мун разилъеян гьарун буго Царацца. Аххир Гъалбацӏицца абун буго, гьеб жибго разилъани, дунги рази бугин, гурони гьечӏилан. Гьанже цо къоялълъ, киналго гьалмагъзабиги ракӏарун, Царацца бицун буго жинццаго Гъалбацӏие бицараб умумузул кици. Гьебмеххалълъ Цакьуцца абун буго нужецца дун кунин, дицца дирго би хӏалал гьабилин нужейилан. Бацӏиццаги абун буго: «Мун кун, цонигияб гӏорцӏцӏуларо, гьедигӏан гьитӏинаб дур гьан чамалълъе щолеб?» Дун кунилан абун лӏугьун буго Бацӏ. Бацӏил гьан квани, ниж киналго хвеларищан, цонигияб разилъичӏила. Дун кун, дун разияб бугоян бахъанила гӏангур. Белъине кӏолареб дур гьан лълъицца кунеб, гьеб белъунаго, цӏул тӏагӏинабилин, рохьобе нухги гӏазуцца къан бугебин, тӏаде бортун, семизе лӏугьун руго Бацӏги Циги. Асскӏобе бачӏун, Вараницца абун буго: — Щай нуж рагъулел, гӏезегӏан кӏудияб къаркъалаги буго дир, гьуинаб гьанги буго дир, киназего гӏезеги гӏела, дицца дир би хӏалал гьабула нужее, дун кун, - ан. Битӏараб бугин абун, Царацца киналго тӏаде разарун, гъоб Варани, цо лахӏзаталда жаниб тӏутӏу-хъухъун рехханила. warani guKarab kuc rujanila, rujnzila, co no]oda halmaG;iyalda Zun, beTerba]iya'e co Galbavgi, cigi, cergi, capugi, fangurgi, Gedugi. rujanila hel, ?ibab qoya' xanaregi un, ke<alda beTerba]ulel. co qoyalda heRul no]odul rahTaSan febede anila waranabaRul qoqa. heRdaSa coyab, \eTe untun, bi'ine jwezogo, awla]alda {uTun bujanila. carada biFanila Gob, heb bortun anila Galbavida bicine, hadin co warani {uTun bugin, bi'ine jwezogo abun. hanDe GalbaviCa Go'u]e biTun bugo cer - «mun Go'u]e a, ?ibnigi {iyanatgi habilarin, ni`er halmaG;iyalda ZeRe bazayan abe», - yan. caraCa abunila waranida — niDer beTerhanaS a\uleb bugo mun, ?ibnigi {iyanatgi habilarin, cada] beTerba]iya'e ZeRe bazayan. resqoTarab bajalde Kun buge'ul, un bugo heb no]ode Galbavi]e. GalbaviCa waranida femerab {abargi bicun bugo — mun {er kuneb Do bugo, niD han kunel Dal rugo, jiyaRulgo dande Kelarilan Kun batila duda. ?ibnigi {iyana;i habiRe hezo, wore, mun ?ibgo \inquge, — yan. hedin cada] rujun rugo hal tamanab me{a'. co qoya' Galbav, xanabe arab me{a', <ilgun baGiRe Kun, vaq kwe/ 'uq-'uqun bazun bugo. xan habiRe jolarogo, bosada begun bujanila. he'iye kwine furab xan habiRe heRdagi jolarogo, [weRe daha' {uTun bugo Galbav. hanDe caraCa abunila Galbavida - ni`eye furab hangi batila, Gob waranifagi zwan 'ij, - yan. Galbav kingo raRi;un hezo — diCa rafi puna, {iyanat habiRe hezo, - yan. na]egi un bugo cer, niDeCa dude fayib ?weRe telaro abun, pe niDeye iRnu dob zwaRe. kingo pun hezo he' iRnu. na]egi, ;ab~abileb nu[a'gi bazun bugo cer Galbavi]e, niDeCa hadinab tadbir urGun bugila dude ?ibgo fayib ?olareb. diCa abilin dolda, ni` kinalgo rajararab bajaldegi a\un, ni`er beTerhan [weRe]in bugin, ni`er umumuRul fadat bujanin, bo bi{iRabiRefan, nusgogi [weRe poleb, nusgoyaw [weRefan, anvgo [weRe poleb, anvgo [olew wujani, coyaw [weRe polew, ni`eda horpoSa coyaw [weRe behilayan. he'iye dir furab \ila bugin, mun raRi;eyan harun bugo caraCa. a{ir GalbaviCa abun bugo, heb Dibgo raRi;ani, dungi raRi bugin, guroni hezilan. hanDe co qoya', kinalgo halmaGRabigi rajarun, caraCa bicun bugo DinCago Galbaviye bicarab umumuRul kici. hebme{a' capuCa abun bugo nuDeCa dun kunin, diCa dirgo bi \alal habilin nuDeyilan. baviCagi abun bugo - «mun kun, conigiyab forVularo, hedifan hiTinab dur han xama'e ?oleb&» dun kunilan abun `uhun bugo bav. bavil han kwani, niD kinalgo [welari?an, conigiyab raRi;izila. dun kun, dun raRiyab bugoyan ba]anila fangur. be;ine jolareb dur han 'iCa kuneb, heb be;unago, vul Tafinabilin, roFobe nu[gi faRuCa qan bugebin, Tade bortun, semiRe `uhun rugo bavgi cigi. aSjobe bazun, waraniCa abun bugo — ?ay nuD raGulel, feRefan judiyab qarqalagi bugo dir, huinab hangi bugo dir, kinaRego feRegi fela, diCa dir bi \alal habula nuDeye, dun kun, - an. biTarab bugin abun, caraCa kinalgo Tade raRarun, Gob warani, co la\Ratalda Danib TuTu-]u]un re{anila.

БИЩУНГО ЩИБ КЪУВАТАБ? Цо нухалда квачараб ххасало лъарахъе лълъим гьекъезе араб Бече, цIцӏердассан хъуштIун, гӏодоб речӏчӏун буго. Гьеб бихьун буго Бече гьекъезе бачун вачӏарав гьитIинав васассда, Къебедида. Къебедицца Бачида гьикъанила: - Бече, ва Бече, мун цIакъго къуватабищ бугеб, ялъуни дагьгойищ? — ан. - Дун къуватаб букIарабани, гьудул Къебед, дун лълъеда чIвараб цIцӏороцца гIодоб лъелароан, - илан абун буго Бачицца. Васасс ЦIцӏорода гьикъанила: - Цlцӏер, ва Цlцӏер, мун къуватаб бугищ? — ан. - Дун къуватаб букIарабани, Бакъуцца биинабилароан. Васасс Бакъуда гьикъанила: - Бакъ, мун киназдассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Киназдассаго дун къуватаб букIарабани, Накlкӏуцца дун баххчилароан. Васасс НакIкIуда гьикъанила: - НакIкI, ва НакIкI, мун ссундассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Ссундассаго дун къуватаб бугебани, гIиссинаб ЦIцӏадацца дун бихха-ххочизабилароан. Васасс Цlцӏадада гьикъанила: - ЦIцӏад, мун ссундассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Дун ссундассаго къуватаб бугебани, Ракьуцца дун жанибе кIкIвинароан. Васасс Ракьуда гьикъанила: - Бицея, Ракь, мун бищунго къуватабищ кколеб дунялалда? – ян. - Дунялалда дун бищун къуватаб бугебани, дида тIад, Ххер бижилаанищ? Васасс Ххарида гьикъанила: - Ххер, бицея, бищунго къуватаб мунищ кколеб? - ан. - Дун бищунго къуватаб бугебани, дун гIияцца квинароан. Васасс гIияда гьикъанила: - Дир ххириял чахъаби, дунялалда бищунго къуватал нужищ? - ан. - Ниж бищунго къуватал ругелани, вехьасс доре-гьанире хъамилаанищ ниж? - Вехь, бицея, бищун дунялалда къуватав мунищ? -абун гьикъанила Къебедицца. - Дун бищунго къуватав вукIаравани, дир тIомохьитазул чIалал ГIонкIкlоцца квинаандай? - Бицея, Гlункlкl, дунялалда бищунго къуватаб жо мунищ кколеб? - ан гьикъанила васасс. - Дун бищунго къуватаб бугебани, Катицца дун кунебандай? Васасс Катида цIехханила: - Бицея, дир Ицико, гьаб дунялалда бищун къуватаб мунищ кколеб? - ан. - Дун ккола, валлагь! - ан ахIанила Катицца. - Къуватабги дун, цIакъабги дун, квас чIвалеб гьаркьил магIал rIaдал, гIассиял цабиги дир, дун кколеб хьури-къедги гьечIеб, нуцIцӏа-гъалдуги гьечIеб, тIорахь-рахьги цIакъ бокьулеб, михъалги кьурулел дицца. Мив! Мив! Мив! - абун ццебе чIчӏанила Кету. bi?ungo ?ib quwatab& co nu[alda kwaxarab {asalo ;ara]e 'im heqeRe arab bexe, VerdaSan ]u?Tun, fodob reZun bugo. heb biFun bugo bexe heqeRe baxun wazaraw hiTinaw wasaSda, qebedida. qebediCa baxida hiqanila - bexe, wa bexe, mun vaqgo quwatabi? bugeb, ya;uni dahgoyi?& — an. - dun quwatab bujarabani, hudul qebed, dun 'eda zwarab VoroCa fodob ;elaroan, - ilan abun bugo baxiCa. wasaS Voroda hiqanila - Ver, wa Ver, mun quwatab bugi?& — an. - dun quwatab bujarabani, baquCa biinabilaroan. wasaS baquda hiqanila - baq, mun kinaRdaSago quwatabi? bugeb& - an. - kinaRdaSago dun quwatab bujarabani, naJuCa dun ba{xilaroan. wasaS naJuda hiqanila - naJ, wa naJ, mun SundaSago quwatabi? bugeb& - an. - SundaSago dun quwatab bugebani, fiSinab VadaCa dun bi{a-{oxiRabilaroan. wasaS Vadada hiqanila - Vad, mun SundaSago quwatabi? bugeb& - an. - dun SundaSago quwatab bugebani, rapuCa dun Danibe Jwinaroan. wasaS rapuda hiqanila - biceya, rap, mun bi?ungo quwatabi? Koleb dunyalalda& – yan. - dunyalalda dun bi?un quwatab bugebani, dida Tad, {er biDilaani?& wasaS {arida hiqanila - {er, biceya, bi?ungo quwatab muni? Koleb& - an. - dun bi?ungo quwatab bugebani, dun fiyaCa kwinaroan. wasaS fiyada hiqanila - dir {iriyal xa]abi, dunyalalda bi?ungo quwatal nuDi?& - an. - niD bi?ungo quwatal rugelani, weFaS dore-hanire ]amilaani? niD& - weF, biceya, bi?un dunyalalda quwataw muni?& - abun hiqanila qebediCa. - dun bi?ungo quwataw wujarawani, dir TomoFitaRul zalal fonJoCa kwinaanday& - biceya, funJ, dunyalalda bi?ungo quwatab Do muni? Koleb& - an hiqanila wasaS. - dun bi?ungo quwatab bufebani, katiCa dun kunebanday& wasaS katida ve{anila - biceya, dir iciko, hab dunyalalda bi?un quwatab muni? Koleb& - an. - dun Kola, walah! - an a\anila katiCa. - quwatabgi dun, vaqabgi dun, kwas zwaleb harpil mafal fadal, faSiyal cabigi dir, dun Koleb huri-qedgi hezeb, nuVa-Galdugi hezeb, ToraF-raFgi vaq bopuleb, mi]algi purulel diCa. miw! miw! miw! - abun Cebe Zanila ketu.

ЧАРАН ВукӀанила вукӀинчӀила, цо пуланаб шагьаралда вукӀанила цо ххан. Гьессул йикӀанила ссверухъ улкабазда цӀцӏар рагӀарай цо берцинай ясги. Хханасс лъазабунила жинцца яс кьезе йигин божизе захІматаб, лӏугьине рес гьечӀеб, жиндирго ракӀ рекъараб лъабго ххабар бицарав чияссеян. Хханассул ясалълъухъ рокьи ккун, хханассе ххарбал рицине рачӀарал гӀезегӀан гӀолохъаби кканила, цонигияссда кІвечӀила хханассул ракӀ рекъолеб ххабар бицине. КъотӀуда рекъон, хханассги гьезул бутӀрул къотӀулел рукӏун руго. Гьев хханассул улкаялда бугеб цо пуланаб росулӏ вукӏанила Чаранин цӀцӏар бугев мискинавго гӀачивехь. Гьессдаги рагӀанила жидер хханассул берцинай ясалълъулги гьей ячине ккани, гьелълъул инссуцца ццебе лъун бугеб шартӀалълъулги ххабар. Гьесс хӀукму гьабунила хханассул яс гьарун ине. Цо къоялълъ бакъанида, гӀачиязул рехьедги росулӏе щвезабун, Чараницца жиндирго эбелалда абунила: - Эбел, нилӏер хханасс жиндирго яс кьолей рагӀула гьев разияб лъабго ххабар бицарав чияссе. Дир къассд ккун буго хханассухъе яс гьарун ине. Гьессие цо лӏугьине рес гьечIеб лъабго ххабарги бицина, щиб лъалеб, дир ххарбазда гьессул ракІги рекъон, хханассул ясги щун, тӀадвуссинеги бегьула гури дун, - ан. - Вай, дир вас, гӀадаллъуге, гьел хханзабиги хӏила-рекІкӏ гӀемерал чагӀи рукӀуна, бицараб ххарбида рекъечӀони, бетӀер къотӀулеб рагӀула гьесс. Дур гьесс бетӀерги къотӀани, цинги дицца щиб гьабилеб? Унге мун гьениве, гьей хханассул ясги кӏваричӏо нилӏее, нилӏерго мискинлъиялда рекъараб ригьинги гьабун, ячина дуе чӀчӏужуги, мун рокъов вукӀа, дир дарман, - ан гьарданила эбел. - Дир бетӀер хханассищ къотӀилеб, хханассул яс диццайищ ячинеяли жеги лъалеб жо гуро, эбел. Щиб лъалеб, эбел, цогидасс гьессие рицарал ххарбазда гьессул ракӏ рекъечӏого батаниги дицца рицаразда ракІ рекъезеги бегьула гури, дун батӀаго гӀадан гуревищ? ХӀинкъун-къан жо кколаро, эбел, цо хӀалбихьизин, - ан абунила васасс. КигӀан гьарданиги, эбелалълъухъги гӀенеккичIого, нахъияб къоялълъ Чаран вилълъанила хханассухъе. Хханассул хъаладухъеги щун, гьенир ратарал гӀадамазда абунила Чараницца, жив вачӀун вугин яс гьарун, абейин хханассда жив тӀаде къабул гьавеян. Хханасс гьессда, асскӀовеги ахӀун, кисса щиван цӀехханила. Чараниццаги бицанила жив щив кколевалиги, щиб къваригӀелалълъги вачӀаравали. - ЛълъикӀ буго, бицехха дурго ххабар, - ан абунила хханасс. Чараницца байбихьанила хханассе ххабар бицине. - Цо къоялда бакъанида гӀачиги росулӏе рачун, рехъадасса рокъове щвана, цӀакъ вакъунги вукӀана, - ян байбихьанила Чараницца. - Рокъоб щибниги квине квенго батичӀо эбелалълъул. Дагьал ццерегӀан къояз нижерго ахикь цо кӀудияб хъабахъ бихьун букӀун, гьебгӀаги тӀелин белъине тӀамизеян, ахикье лӏугьана. Балагьана, - кибниги хъабахъ бихьуларо. Сон-ццерекъад гьаниб букӀараб гьабго кибедай арабан ракӀалдеги ккун, хъабхъигӀарщ аралълъуве, лъалкІ бачун, ххадув вилълъана. Нилӏер мегӏер цо тана, чияраб кӀиго тана, керчал рохьал тана, салул авлахъал тана, гохӀал щинкӀана, щобал герана, кӀиго ххасел ана, лъабго рии ана, аххиралда цо ралъдал рагӀалде ккана. Валагьана гури, буго хъабхъил квар ралъдада тӀассанги добеххун ун. Гьелда тӀадеги вахун, дунги вилълъана гьелълъул лъалкӀда ххадув. Ралъдал доб рагӀалда, гӀадан-чи гьечӀеб чӀчӏинкӀиллъиялда рахӀаталда гӀебеде бегун буго хъабахъ. ЛълъикӀго кӀодолъунги буго, барщунги буго. Гьенисса тӀун гьебги босана. Долго хъабхъил кваразул мухъ ккун вилълъана рокъове. Къассиялде рокъове щвана. Бакун цӀагун, цӀеда хьагги лъун, хъабахъ босун дун вачӀинегӀан, хӀадурлъун ятана эбел. ГьебсагӀат къотӀ-къотӀун хьагинибе ккезабуна эбелалълъ хъабахъ. Белъун гьебги кун, нижецца ххадуб лълъимги гьекъана. Гьелдасса тӀагӀамаб квен киданиги лълъиццаниги кун батиларо, лӏугӀизабунила васасс ххабар. Хханассулги гьессул рукъалълъул агьлуялълъулги гьеб ххарбида ракӏ рекъанила. Хханасс абунила гьеб бегьанин, кӀиабилеб ххабар бицине метер вачӀайилан. Нахъиссеб къоялълъги вилълъанила Чаран хханассухъе, гьессие ххабар бицине. Хханги, гьессул рукъалълъул агьлуги, вазир-вакилзабиги, гӀащтӀичагӀиги кина-щиналго ссверунги ракӀарун, тӀамунила ххабар бицине Чаран. Сон гьанисса рокъове щвелалде, ян байбихьанила Чараницца ххарбиде, эбелалълъ бугоан квен гьабун, квандани тӏагӏам гьечӏоан, цӏцӏам бан гьечӏоан. Щай, эбел, бачӀебан гьикъидал, гьелълъ абуна рокъоб цӏцӏан гьечӏилан. ЦӀцӏамги гьечӏого мун тезе ресищ бугебан эбелалдаги абун, квенги жибго тун, гьенисса вилълъана цӀцӏам босизе Кванххидалӏе. ЦӀцӏамул кьурда асскӀове щвараб меххалълъ, рекӀеда ватана кьурулӏа цӀцӏам бахъизе я газа, я раххан - щибго жо кодоб босичӀого, гӀедегӀалихъе вачӀун вукӀиналде. Гьанже гьабилеб щиб? Ургъана, ургъана, аххиралдаги хӀукму ккана ботӀроцца цӀцӏан бахъизе. Нахъе-нахъегӀанги ун, куйцца гӀадин, бетӀер тункана кьурулӏа къватӀибе цӀцӏутӀараб цӀцӏамул гӀусалда - тӀун бачӀана гьеб. Босун гьебгун, эбелалълъ ццебе лъураб квен цӀцӏоролелде, рокъове щвана, кванилӏе цӀцӏамги бана, лълъикӀаб тӀагӀамгун квенги квана, ян лӏугӀизабунила гьеб ххабарги Чараницца. Гьелдаги ракӀ рекъанила хханассул, гьессги абунила гьебги бегьанин, лъабабилеб ххабар бицине мун метер вачӏайилан. Чаран рокъове инго, хханасс ахӀун жиндихъеги рукъалълъул агьлуялда, вазир-вакилзабазда, гӀакълучагӀазда, рагьтӀателазда, гӀащтӀичагӀазда - киназдаго лъазабунила гьагъав васасс метер нилӏее кинаб ххабар бицаниги, «Битӏараб буго! БитӀараб буго!» - ян ахІдейин нужилан. Радал, анцӀила щуго хӀамаги ццебе къотӀун, Чаран вачӀанила хханассул рагьде лӏугьун. Гьал хӀамул щиб гьабизе гьанире рачаралин гьикъанила хханассул чагӀаз Чаранида. Чараницца абунила: - Гьав нилӏер хханассул инссуцца дир инссуе анцӀила щуго хӀамицца хӀалихъе баччулеб къадаралълъул месед-гӀарац кьезе букӀун буго. Гьеле гьеб месед-гӏарац босизе вачӀун вуго дун жакъа рачун гьал хӀамулгун, - ан. - БитӀараб буго! БитӀараб буго! - ян ахІданила хханассул рагьда рукӀарал щинал чагӀи. - Гьай, гӀабдалзаби, щиб нужецца бицунеб жо, дир эмен гьессул инссуе кисса налъулав вукӀунев, гьересси буго гьесс бицунеб жо, - ян ахІданила ххан. «Гьересси буго! Гьересси буго!» - ян ххадуб дозги ккунила. Дицца бицунеб жо гьересси батани, гъой дур яс дие ккана гьанже, - ян Чараниццаги абунила. АнцӀила щуго хӀамицца баччулеб месед-гӀарац кьезегӀан, гӀачивехьго вукӀаниги, ясго кьун лълъикӀилан, хханасс хӀукму гьабунила яс кьезе. ТӀелекьа къолохъаби ахӀанила, КъахӀисса зурмихъаби рачанила, бертин гьабунила. Кеп-гӀоркьалда анкьицца хханассул азбаралдаги рукӀун, микьабилеб къоялълъ, ячун бахӀарайгун, Чаран тӀадвуссун рокъове вачӀанила. xaran wujanila wujinzila, co <ulanab /aharalda wujanila co {an. heSul yijanila Sweru] ulkabaRda Var rafaray co bercinay yasgi. {anaS ;aRabunila DinCa yas peRe yigin boDiRe Ra\matab, `uhine res hezeb, Dindirgo raj reqarab ;abgo {abar bicaraw xiyaSeyan. {anaSul yasa'u] ropi Kun, {anaSe {arbal ricine razaral feRefan folo]abi Kanila, conigiyaSda jwezila {anaSul raj reqoleb {abar bicine. qoTuda reqon, {anaSgi heRul buTrul qoTulel rujun rugo. hew {anaSul ulkayalda bugeb co <ulanab rosu` wujanila xaranin Var bugew miskinawgo faxiweF. heSdagi rafanila Dider {anaSul bercinay yasa'ulgi hey yaxine Kani, he'ul inSuCa Cebe ;un bugeb /arTa'ulgi {abar. heS \ukmu habunila {anaSul yas harun ine. co qoya' baqanida, faxiyaRul reFedgi rosu`e ?weRabun, xaraniCa Dindirgo ebelalda abunila - ebel, ni`er {anaS Dindirgo yas poley rafula hew raRiyab ;abgo {abar bicaraw xiyaSe. dir qaSd Kun bugo {anaSu]e yas harun ine. heSiye co `uhine res hezeb ;abgo {abargi bicina, ?ib ;aleb, dir {arbaRda heSul rajgi reqon, {anaSul yasgi ?un, TadwuSinegi behula guri dun, - an. - way, dir was, fadal;uge, hel {anRabigi \ila-reJ femeral xafi rujuna, bicarab {arbida reqezoni, beTer qoTuleb rafula heS. dur heS beTergi qoTani, cingi diCa ?ib habileb& unge mun heniwe, hey {anaSul yasgi jwarizo ni`eye, ni`ergo miskin;iyalda reqarab rihingi habun, yaxina duye ZuDugi, mun roqow wuja, dir darman, - an hardanila ebel. - dir beTer {anaSi? qoTileb, {anaSul yas diCayi? yaxineyali Degi ;aleb Do guro, ebel. ?ib ;aleb, ebel, cogidaS heSiye ricaral {arbaRda heSul raj reqezogo batanigi diCa ricaraRda raj reqeRegi behula guri, dun baTago fadan gurewi?& \inqun-qan Do Kolaro, ebel, co \albiFiRin, - an abunila wasaS. kifan hardanigi, ebela'u]gi feneKizogo, na]iyab qoya' xaran wi'anila {anaSu]e. {anaSul ]aladu]egi ?un, henir rataral fadamaRda abunila xaraniCa, Diw wazun wugin yas harun, abeyin {anaSda Diw Tade qabul haweyan. {anaS heSda, aSjowegi a\un, kiSa ?iwan ve{anila. xaraniCagi bicanila Diw ?iw Kolewaligi, ?ib qwarifela'gi wazarawali. - 'ij bugo, bice{a durgo {abar, - an abunila {anaS. xaraniCa baybiFanila {anaSe {abar bicine. - co qoyalda baqanida faxigi rosu`e raxun, re]adaSa roqowe ?wana, vaq waqungi wujana, - yan baybiFanila xaraniCa. - roqob ?ibnigi kwine kwengo batizo ebela'ul. dahal Cerefan qoyaR niDergo a[ip co judiyab ]aba] biFun bujun, hebfagi Telin be;ine TamiReyan, a[ipe `uhana. balahana, - kibnigi ]aba] biFularo. son-Cereqad hanib bujarab habgo kibeday araban rajaldegi Kun, ]ab]ifar? ara'uwe, ;alj baxun, {aduw wi'ana. ni`er mefer co tana, xiyarab jigo tana, kerxal roFal tana, salul awla]al tana, go\al ?injana, ?obal gerana, jigo {asel ana, ;abgo rii ana, a{iralda co ra;dal rafalde Kana. walahana guri, bugo ]ab]il kwar ra;dada TaSangi dobe{un un. helda Tadegi waxun, dungi wi'ana he'ul ;aljda {aduw. ra;dal dob rafalda, fadan-xi hezeb Zinjil;iyalda ra\atalda febede begun bugo ]aba]. 'ijgo jodo;ungi bugo, bar?ungi bugo. heniSa Tun hebgi bosana. dolgo ]ab]il kwaraRul mu] Kun wi'ana roqowe. qaSiyalde roqowe ?wana. bakun vagun, veda Faggi ;un, ]aba] bosun dun wazinefan, \adur;un yatana ebel. hebsafat qoT-qoTun Faginibe KeRabuna ebela' ]aba]. be;un hebgi kun, niDeCa {adub 'imgi heqana. heldaSa Tafamab kwen kidanigi 'iCanigi kun batilaro, `ufiRabunila wasaS {abar. {anaSulgi heSul ruqa'ul ahluya'ulgi heb {arbida raj reqanila. {anaS abunila heb behanin, jiabileb {abar bicine meter wazayilan. na]iSeb qoya'gi wi'anila xaran {anaSu]e, heSiye {abar bicine. {angi, heSul ruqa'ul ahlugi, waRir-wakilRabigi, fa?Tixafigi kina-?inalgo Swerungi rajarun, Tamunila {abar bicine xaran. son haniSa roqowe ?welalde, yan baybiFanila xaraniCa {arbide, ebela' bugoan kwen habun, kwandani Tafam hezoan, Vam ban hezoan. ?ay, ebel, bazeban hiqidal, he' abuna roqob Van hezilan. Vamgi hezogo mun teRe resi? bugeban ebelaldagi abun, kwengi Dibgo tun, heniSa wi'ana Vam bosiRe kwan{ida`e. Vamul purda aSjowe ?warab me{a', rejeda watana puru`a Vam ba]iRe ya gaRa, ya ra{an - ?ibgo Do kodob bosizogo, fedefali]e wazun wujinalde. hanDe habileb ?ib& urGana, urGana, a{iraldagi \ukmu Kana boTroCa Van ba]iRe. na]e-na]efangi un, kuyCa fadin, beTer tunkana puru`a qwaTibe VuTarab Vamul fusalda - Tun bazana heb. bosun hebgun, ebela' Cebe ;urab kwen Vorolelde, roqowe ?wana, kwani`e Vamgi bana, 'ijab Tafamgun kwengi kwana, yan `ufiRabunila heb {abargi xaraniCa. heldagi raj reqanila {anaSul, heSgi abunila hebgi behanin, ;ab~abileb {abar bicine mun meter wazayilan. xaran roqowe ingo, {anaS a\un Dindi]egi ruqa'ul ahluyalda, waRir-wakilRabaRda, faqluzafaRda, rahTatelaRda, fa?TixafaRda - kinaRdago ;aRabunila haGaw wasaS meter ni`eye kinab {abar bicanigi, «biTarab bugo! biTarab bugo!» - yan a\deyin nuDilan. radal, anvila ?ugo \amagi Cebe qoTun, xaran wazanila {anaSul rahde `uhun. hal \amul ?ib habiRe hanire raxaralin hiqanila {anaSul xafaR xaranida. xaraniCa abunila - haw ni`er {anaSul inSuCa dir inSuye anvila ?ugo \amiCa \ali]e baXuleb qadara'ul mesed-farac peRe bujun bugo. hele heb mesed-farac bosiRe wazun wugo dun Daqa raxun hal \amulgun, - an. - biTarab bugo! biTarab bugo! - yan a\danila {anaSul rahda rujaral ?inal xafi. - hay, fabdalRabi, ?ib nuDeCa bicuneb Do, dir emen heSul inSuye kiSa na;ulaw wujunew, hereSi bugo heS bicuneb Do, - yan a\danila {an. «hereSi bugo! hereSi bugo!» - yan {adub doRgi Kunila. diCa bicuneb Do hereSi batani, Goy dur yas diye Kana hanDe, - yan xaraniCagi abunila. anvila ?ugo \amiCa baXuleb mesed-farac peRefan, faxiweFgo wujanigi, yasgo pun 'ijilan, {anaS \ukmu habunila yas peRe. Telepa qolo]abi a\anila, qa\iSa Rurmi]abi raxanila, bertin habunila. ke<-forpalda anpiCa {anaSul aRbaraldagi rujun, mip~abileb qoya', yaxun ba\araygun, xaran TadwuSun roqowe wazanila.

МАЛИ БИЧУЛЕВ Мала Нассрудинил мадугьалассул букӀун буго лълъикӀаб пихъил ах, пайдани щиб, гьев цӀакъ бараххщарав чи вукӀун вуго, ахида ссверун борххатаб къедги букӀун буго. Мадугьал рокъов гьечӀеб гӀадаб заманги балагьун, Мала Нассрудиницца хӀукму гьабун буго пихъ квине гьессул ахикье лӏугьине. Жиндирго мали чІван, цин гъоркье ахикье лӏугьун вуго гьев, цинги ххадуб малиги цо борххатаб гъотӀода базабун, гьеб гъотӀодасса пихъ кунев вукӀун вуго. ТӀаде вачӀун вуго ахил бетӀергьан. Гьесс абун буго: - Мадугьал, дуцца гьаниб гьабулеб щиб? - ан. - Беццавги гьечӀелълъул, бихьуларогойищ бугеб дуда! - ян ахІданила Мала Нассрудин. - Дун гьаниве мали бичизе вачӀун вукӀана. - Малал ричулеб бакӀищ гьаб дуе бугеб? – ан кӏалъанила ахихъан. - Босулев чи вугони, бокьараб бакӀалда бегьула мали бичизе, - ян абунила Мала Нассрудиницца. mali bixulew mala naSrudinil maduhalaSul bujun bugo 'ijab <i]il a[, <aydani ?ib, hew vaq bara{?araw xi wujun wugo, a[ida Swerun bor{atab qedgi bujun bugo. maduhal roqow hezeb fadab Ramangi balahun, mala naSrudiniCa \ukmu habun bugo <i] kwine heSul a[ipe `uhine. Dindirgo mali zwan, cin Gorpe a[ipe `uhun wugo hew, cingi {adub maligi co bor{atab GoToda baRabun, heb GoTodaSa <i] kunew wujun wugo. Tade wazun wugo a[il beTerhan. heS abun bugo - maduhal, duCa hanib habuleb ?ib& - an. - beCawgi heze'ul, biFularogoyi? bugeb duda! - yan a\danila mala naSrudin. - dun haniwe mali bixiRe wazun wujana. - malal rixuleb baji? hab duye bugeb& – an ja;anila a[i]an. - bosulew xi wugoni, boparab bajalda behula mali bixiRe, - yan abunila mala naSrudiniCa.

ЦЕРГИ ЧАКЪАЛГИ Цо нухалълъ щивниги чи гьечӀеб нухдасса гӀебеде Церги Чакъалги рекерун унел рукӀун руго. Чакъалалълъ царада гьикъун буго: - Кинал батӀи-батӀиял гӀелмаби дуцца цӀцӏаларалали бицинарищ, дир ххирияб Цер? - илан. - Дицца бащдаб гурони гӀелму цӀцӏаличӀо. Дуцца чан цӀцӏалараб? - илан гьикъун буго Царацца. - Диццани кӀигогин бащдаб цІцӏалана! — ян Царае жавабги кьун, жибго жиндиего гӀураб къагӀидаялдасса белъанхъун буго Чакъал. - Гьедин батани, мун дидасса цӏцӏодораб бугеб рагӀулахха, нухда мун дидасса ццебе-ццебе букӀине ккола, - ян сихӀираб къагӀидаялда малълъун буго Царацца. Гьел рикӀкӀаде рекерун унел рукӀун руго. Нухда гьезда дандчІван буго цо бакъараб ГъалбацІ. Гьениб Царацца Чакъалалда абун буго: - Гьа, цо кинаб бугониги сихӀруялълъе ургъе ххеххго, гурони ГъалбацӀицца нилӏ кӀиялго чӀвазе руго! — ян. Чакъал Царада гьардезе лӏугьун буго: - Дида кинаб бугониги сихӀру ургъизе кӀолеб гьечӀо. Дудаги ххвассар гьаризе кӀвечӀони, нилӏеда тӀаде гьанже хвалил сагӀат гӀунтӀана! — ян. - Бихьулищ кинаб гӀакълуялълъул бетӀергьан мун бугеб? - ан абун буго Царацца гьелда. - Биччантехха гьанже дунниги ццебе! Гьел рагӀабиги абун, Цер, Чакъалалда ццебеххунги лӏугьун, ГъалбацӀидеххун гьадин кӀалъан буго: - Къуват бугеб ГъалбацІ, Аллагьасс дур гӀумру ххалат гьабеги! Гьарула дуда, нижер дагӀбаялълъе хӀукму къотӀеян! - абун. - Ххеххго бице! - ян ццидахъего кӀалъан буго гьеб, гьел гӀалхул хӀайваназде берги щвезабун, цинги кинабдай гьезул тӀоццебе кун лълъикӀилан ракӀалдеги ккун. - Нижецца ккун буго кӀиго хӀелекоги цо гӀанкӀудул ТӀинчІги. Гьеле гьел сабаблъун нижеда гьоркьоб дагӀба ккун буго. Дицца абулеб буго хӀелкал дие рукӀине кколин, Чакъалалълъейин абуни гьел жиндиего рокьун руго. ГъалбацӀицца, жиндирго кӀалги бацІцІунаго, гьикъун буго: - Кирхха ругел гьел нужер хӀелкал? - абун. - Гьале гьанир, гӀемер рикӏкӀад гьечӀеб нохъода руго. - Балагьея, дир гьудул Цер, гьел хӀелкал дида рихьичӏого, жо ккезе гьечӀо. ХӀукму къотӀизегӀан ццебе, гьезухъ дунги балагьизе ккела. Гьединлъидал нилӏ рилълъинин гьел ругел нохъоде, - ян абун буго ГъалбацӀицца, тӀагӀам бугеб къадикванил ццебеккунго ракӀалълъе рахӀатги бачӀун. Гьенисса гӀалхул хӀайванал, гьезухъ балагьизе, рекерун ун руго нохъоде. Гьенире щвейгун, ГъалбацІ жанибе лIугьине къеркьон буго, амма каратІ цӀакъго гьитӀинаб букӀиналълъ, жибгоги жанибе борчӀизе кӀвечӀого, гьелълъ лъазабун буго: - Гьа, Чакъал, билълъа жанибеги ун, дуцца хӀелкал Дихъе къватӀире регье! - ян. БетӀер къулун, Гъалбацӏие икрамги гьабун, Чакъал паркъун нохъода жанибе тӀерхьун ун буго. Цо лахӏзат ун буго, цоги ун буго, Чакъалин абуни, кинго къватӀибе баккун гьечӀо. Гьениб Царацца абун буго: - Гьай, шайтӀан я, жанибени ана, къватӏибе бачӏунеб гьечӀохха мун! Киналго хӀелкал дуццаго кун лӏугӏизарулел ратичӀонихха, - ян. ГъалбацӀил ццин гьалаглъун буго, цинги жанибеги лӏугьун, хӀалихьатаб Чакъал къватӀибе цӀцӏаян лъазабун буго Царада. Церги гьебсагӀат нохъода жанибе кӀанцӀун ун буго, цинги гьениб, Чакъалалда асскӀоб гӀодобги чӀчӏун, гьелда гьикъун буго: - Гьа, дур иш кин бугеб, гӀакъил? - ан. Чакъалалда щибго жаваб кьезе кӀун гьечӀо, гьеб нечон буго. ГъалбацӀин абуни, Царахъ балагьун чӀчӏун букӀун буго, цинги гӀемер меххалълъ балагьун чӀчӏеялълъ бизарлъараб гъелълъ Цараде гьадин ахӀун буго: - Ле, Цер, къватӀибе лӏугьа! ЧӀалгӀанин гьанже дида нужехъ балагьун чӀчӏей! - абун. - КІваричӀин, чӀчӏун букӀа, гьудул! Нижер, Чакъалалълъулги дирги, рекъел ккун буго гьанже, ян жаваб кьуп буго Царацца. cergi xaqalgi co nu[a' ?iwnigi xi hezeb nu[daSa febede cergi xaqalgi rekerun unel rujun rugo. xaqala' carada hiqun bugo - kinal baTi-baTiyal felmabi duCa Valaralali bicinari?, dir {iriyab cer& - ilan. - diCa ba?dab guroni felmu Valizo. duCa xan Valarab& - ilan hiqun bugo caraCa. - diCani jigogin ba?dab Valana! — yan caraye Dawabgi pun, Dibgo Dindiyego furab qafidayaldaSa be;an]un bugo xaqal. - hedin batani, mun didaSa Vodorab bugeb rafula{a, nu[da mun didaSa Cebe-Cebe bujine Kola, - yan si\irab qafidayalda ma'un bugo caraCa. hel riJade rekerun unel rujun rugo. nu[da heRda dandzwan bugo co baqarab Galbav. henib caraCa xaqalalda abun bugo - ha, co kinab bugonigi si\ruya'e urGe {e{go, guroni GalbaviCa ni` jiyalgo zwaRe rugo! — yan. xaqal carada hardeRe `uhun bugo - dida kinab bugonigi si\ru urGiRe joleb hezo. dudagi {waSar hariRe jwezoni, ni`eda Tade hanDe [walil safat funTana! — yan. - biFuli? kinab faqluya'ul beTerhan mun bugeb& - an abun bugo caraCa helda. - biXante{a hanDe dunnigi Cebe! hel rafabigi abun, cer, xaqalalda Cebe{ungi `uhun, Galbavide{un hadin ja;an bugo - quwat bugeb Galbav, alahaS dur fumru {alat habegi! harula duda, niDer dafbaya'e \ukmu qoTeyan! - abun. - {e{go bice! - yan Cida]ego ja;an bugo heb, hel fal[ul \aywanaRde bergi ?weRabun, cingi kinabday heRul ToCebe kun 'ijilan rajaldegi Kun. - niDeCa Kun bugo jigo \elekogi co fanjudul Tinzgi. hele hel sabab;un niDeda horpob dafba Kun bugo. diCa abuleb bugo \elkal diye rujine Kolin, xaqala'eyin abuni hel Dindiyego ropun rugo. GalbaviCa, Dindirgo jalgi baVunago, hiqun bugo - kir{a rugel hel nuDer \elkal& - abun. - hale hanir, femer riJad hezeb no]oda rugo. - balaheya, dir hudul cer, hel \elkal dida riFizogo, Do KeRe hezo. \ukmu qoTiRefan Cebe, heRu] dungi balahiRe Kela. hedin;idal ni` ri'inin hel rugel no]ode, - yan abun bugo GalbaviCa, Tafam bugeb qadekwanil CebeKungo raja'e ra\atgi bazun. heniSa falhul \aywanal, heRu] balahiRe, rekerun un rugo no]ode. henire ?weygun, Galbav Danibe `uhine qerpon bugo, karaTni vaqgo hiTinab bujina', Dibgogi Danibe borziRe jwezogo, he' ;aRabun bugo - ha, xaqal, bi'a Danibegi un, duCa \elkal di]e qwaTire rehe! - yan. beTer qulun, Galbaviye ikramgi habun, xaqal <arqun no]oda Danibe TerFun un bugo. co la\Rat un bugo, cogi un bugo, xaqalin abuni, kingo qwaTibe baKun hezo. henib caraCa abun bugo - hay, /ayTan ya, Danibeni ana, qwaTibe bazuneb hezo{a mun! kinalgo \elkal duCago kun `ufiRarulel ratizoni{a, - yan. Galbavil Cin halag;un bugo, cingi Danibegi `uhun, \aliFatab xaqal qwaTibe Vayan ;aRabun bugo carada. cergi hebsafat no]oda Danibe janvun un bugo, cingi henib, xaqalalda aSjob fodobgi Zun, helda hiqun bugo - ha, dur i/ kin bugeb, faqil& - an. xaqalalda ?ibgo Dawab peRe jun hezo, heb nexon bugo. Galbavin abuni, cara] balahun Zun bujun bugo, cingi femer me{a' balahun Zeya' biRar;arab he' carade hadin a\un bugo - le, cer, qwaTibe `uha! zalfanin hanDe dida nuDe] balahun Zey! - abun. - jwarizin, Zun buja, hudul! niDer, xaqala'ulgi dirgi, reqel Kun bugo hanDe, - yan Dawab pun bugo caraCa.

Борохьги церги Борохьги Церги гьудулзаби лӏугьун, цо бакӏалда бетӏербахъуда рукӏанила. Кигӏан цӏакъал гьудулзабиян кканиги, Борхьил рекӏелӏ чӏчӏегӏерлъи букӏанила Царадеххун. Цо нухалълъ Царацца абунила: Гьаниб кваназе жоги тӏагӏана нилӏее гьанже, рачӏа нилӏ гьаб ракьги тун, гӏор бахун, дореххун гочинин, - илан. Рачӏа валлагь, - ан абунила Борхьицца, - дидани лълъим ххаризе лъаларохха, дуцца баччизе ккела дун! Баччила гури, баха тӏаде! – янги абун, мугъзада Борохьги рекӏинабун, ххалаго лълъимгун, гӏурул доб рагӏалде щолеб букӏанила Цер, горбода жемунги бачӏун, Борхьицца жиб гъанкъизе ххиял гьабураб меххалълъ. Вахӏ, Борохь, дуцца гьабулеб жо щиб? – ан гьикъанила Царацца, хӏинкъунги лӏугьун. Мун гъанкъизехъин буго дицца, - ян абунила Борхьицца. Гьабго щинаб меххалълъ гьудуллъиги гьабун, нилӏер гьумер цоцада бихьичӏого, хвезе бегьиларо, гьудул. Цо гьанибеххун къулун, дида бадибе балагье, - ян абунила Царацца. Балагьила гури, диеги бокьун буго дур куцалълъухъ балагьизе, - янги абун, Борохь гьелде бадибе къуланила. Гьеб меххалълъ Царацца, хапун ккун, Борхьил бетӏер къунцӏун рехханила. Бехъерхъун босун, гӏурул рагӏалда цӏцӏан битӏизабун Борохьги лъун, Царацца абунила: “Дие гьудул гьале гьадин битӏарабин бокьулеб!” – илан. boroFgi cergi boroFgi cergi hudulRabi `uhun, co bajalda beTerba]uda rujanila. kifan vaqal hudulRabiyan Kanigi, borFil reje` Zefer;i bujanila carade{un. co nu[a' caraCa abunila - hanib kwanaRe Dogi Tafana ni`eye hanDe, raza ni` hab rapgi tun, for ba[un, dore{un goxinin, - ilan. raza walah, - an abunila borFiCa, - didani 'im {ariRe ;alaro{a, duCa baXiRe Kela dun! baXila guri, ba[a Tade! – yangi abun, muGRada boroFgi rejinabun, {alago 'imgun, furul dob rafalde ?oleb bujanila cer, gorboda Demungi bazun, borFiCa Dib GanqiRe {iyal haburab me{a'. wa\, boroF, duCa habuleb Do ?ib& – an hiqanila caraCa, \inqungi `uhun. mun GanqiRe]in bugo diCa, - yan abunila borFiCa. habgo ?inab me{a' hudul;igi habun, ni`er humer cocada biFizogo, [weRe behilaro, hudul. co hanibe{un qulun, dida badibe balahe, - yan abunila caraCa. balahila guri, diyegi bopun bugo dur kuca'u] balahiRe, - yangi abun, boroF helde badibe qulanila. heb me{a' caraCa, [a<un Kun, borFil beTer qunvun re{anila. be]er]un bosun, furul rafalda Van biTiRabun boroFgi ;un, caraCa abunila - “diye hudul hale hadin biTarabin bopuleb!” – ilan.