Бацӏги гъотӏоркӏоги Цо гӏиял рехъалълъа чахъуги хъамун, тӀуранила БацІ. Гьебги бачун, щванила цо гъотӀода гъоркье. Гьелда гьотӀода кьабулеб гьаракь рагӀанила. Реххун чахъуги тун, гьениссаги тӀуранила БацІ дагьабги кутакалда. Нахъбуссун балагьараб меххалълъ, гӀаданги вихьичӀила, гьотӀода кьабелеб ГъотӀоркӀо батанила. «Огь, бачӀинеб батилахха дуде цо талихІ къараб къо. Дур гьеб квартӀил гьаракь тӀагӀараб мехх гьечӏо, устарги дур, кигӀан кьабаниги, лӏугьинаро», - ян абунила БацӀицца ГъотӀоркӀоялда. ГъотӀоркӀоялълъ данде абунила: «Дур бетӀералде балагь бачӀине кӀутӀулеб буго дицца гьаб квартӀа, нахъасса къотӀичӀого бикъулеб бугониги, дуеги я рехъен гӀечӀо, я гьелълъул бетӀергьанлъун бахъинчӀо», — ян. bavgi GoTorjogi co fiyal re]a'a xa]ugi ]amun, Turanila bav. hebgi baxun, ?wanila co GoToda Gorpe. helda GoToda pabuleb harap rafanila. re{un xa]ugi tun, heniSagi Turanila bav dahabgi kutakalda. na]buSun balaharab me{a', fadangi wiFizila, GoToda pabeleb GoTorjo batanila. «oh, bazineb batila{a dude co tali\ qarab qo. dur heb kwarTil harap Tafarab me{ hezo, ustargi dur, kifan pabanigi, `uhinaro», - yan abunila baviCa GoTorjoyalda. GoTorjoya' dande abunila - «dur beTeralde balah bazine juTuleb bugo diCa hab kwarTa, na]aSa qoTizogo biquleb bugonigi, duyegi ya re]en fezo, ya he'ul beTerhan;un ba]inzo», — yan.

БАЗАРГАНГИ ВАСГИ ВукӀанила, вукӀинчӀила цо шагьаралда цо бечедав базарган, гьессул цо васги ясги рукӀанила. Батӏи-батӀиял шагьаразде даран-базаралълъ гӀемерав унаанила гьев. Цо нухалда базарган кканила цо росулӏе. Гьенив гьев рещтӀанила цо мискинчияссул бакӏалда гьоболлъухъ. Гьев мискинчияссул бугоанила анцӀила кӀиго лъимер. Гьессул чӀчӏужу рокъой гьечӀоанила. Базарганасс гьессда гьикъанила: - ЧӀчӏужу кие арай? - ан. - АнцӀила лъабабизе лъимер гьабизе цояб рокъой егун йиго, - ян абунила гьесс. - Нужер лъималги гӀемерал рихьула, гьанже гьабураб лъимергӀаги дие кье, дицца хьихьила гьеб, - ан абунила базарганасс. Кьезе мискинчиги разилъанила. Гьавунила цо берцинав вас. ЛълъикӀаб хӀалалда эбелалдаги хахизавун, вачун гьев васгун, нахъиссеб къоялълъ базарган вилълъанила рокъове. Рачунаго васассе накабигун, унев вукӀанила базарган. Цо заманалдассан вас гӀодизе лӏугьанила. Базарганассул чара тӀагӀанила, щиб гьабуниги чӀчӏезавизе васги кӀоларого. Аххиралдаги гьесс гьев цо авлахъалда ссанда гъоркь лъун танила, бокьараб ккайин гьанже гьассиеянги абун, живгоги анила. Вас реххун тараб бакӀалда гӀи кваназабулев цо вехь вукӀанила. Гьессул букӀанила щибаб санайил кӀи-кӀи бурутӏ гьабулеб цо цӏцӏе. Гьеб соналда гьабураб кӀиябго бурутӏ гьел къояз хун букӀанила. Цо къоялълъ, рехъадасса рокъове росс вачӀараб меххалълъ, чӏчӏужуялълъ гьессда абунила: - Нилӏер гьаб цІцІе къоялдасса къоялде хӀалакълъулеб буго, гьалълъие лӏугьунеб бугеб жогӀаги лъаларищ дуда? - ян. - Валлагь, щибаб къоялълъ гьеб цӏцӀе, рехъадассаги батӀалъун, цо ссанда гъоркье уна, бакъанида гурони гьенисса нахъбуссунги бачӀунаро. Гьелълъ гьениб гьабулеб жо дидаги лъаларо, - ян абунила россасс. - Щиб батаниги цо гӀила гьечӀого хӀалакълъулеб цІцІе гьаб гуро, цо жакъа дуцца гьалда ххадуб ххал ккве, - ян абунила чӀчӏужуялълъ. Нахъиссеб къоялълъ рехъаде аралълъуб доб цӏцӀе добго ссанда гъоркье анила, ххаду-ххадув вехьги вилълъанила, балагьанила, бугила цо лъимер хахизабулеб. Ункъо-щуго моцӀцӏ бараб гӀадаб берцинаб жинс-куцалълъул лъимер бугила гьеб. Лъимер-бетӀер гьечӀев чиги вукӀун, гьев вехь вохханила, вачун гьев васгун, бакъанида рокъове вилълъанила. - Давла щвана, чӀчӏужу, давла щвана! – ян ахӏданила гьев, азбаралде лӏугьунаго. - Щиб давла? - ян данде ячӀанила чӀчӏужу. - Вас-давла! Вас-давла! - ян гьессги чӀчӏужуялълъул кодове вас вегьанила. Роххун, ххинлъун, чӀчӏезе бакІ лӏугӀун, рукӀанила гьел, ракӀалдаго гьечӀеб бакӀалдасса жидее вас щванилан. ЛълъикӀалдасса лълъикӀаб квине кьун, цӀиялдасса цӀияб ретӏине кьун, хьихьун вукӀанила гьез гьев вас. Гьессги гьезул цӏакъ хӀурмат-хъатир гьабулаанила, гьезие цӀакъ кӀудияб кумек гьессулги букӀанила. Гьединаб къагӀидаялда анцӏила микьго соналде вахунев вукӀанила гьев вас. Цо заманалдассан жиндирго сапаралдасса тӀадвуссун вачӀунев вукӀарав довго базарган кканила гьезухъе сордо базе. Ццевеги цо-кӀиго нухалълъ гьенив рещтӀун вукӀун, гьезул лъимер-бетӀер гьечӀеблъи лъалаанила гьессда. Гьаб нухалда гьезул рокъов гӀолохъанчи гӀолев вас ватараб меххалълъ, тамашалъи гьабун, гьесс гьикъанила: - Нужер лъимер букӀинчӀогури, гьав лълъил вас, кисса вас? - ан. Россассги чӀчӏужуялълъги бицанила базарганассда гьев вас жидее щвараб куц. Базарганассда гьебсагӀат лъанила гьев жинцца ссанда гъоркь реххун тарав вас вукӀин. Васассда бер чӀчӏегӀерлъун, гьев тӀагӀинавизе ракӀалде кканила гьессда. Базарганасс вехьассда абунила: - Гьалмагъзабаз гӀедегӀизавун, къватӀиве сапарал вахъунаго, гӀарац рокъоб ххутӀун, вахъун вуго дун, бегьиларищ дир гӀарац босизе гьев вас витӀизе? - ян. - Щай бегьулареб? ГӀемер цӀакъ бегьила, - ян абунила, щибго жоялда щаклъичӀев вехьасс. Хъван кагъатги кодобе кьун, гьев вас витӀанила базарганасс жиндирго бакӀалде. Гьеб кагътидаги хъван букӀанила гьадин: «Гьав вас, гьениве щвейгун, чІвай», - ан. Васассда хъвазе-цӀцӏализеги лъалароанила, босун кагъатги, вилълъанила вас базарганассул дове. Базарганассул довеги щун, ссвакарав чи гьев гьессул ахикь цо гъотӀода гъоркь гӀодов чӀчӏун вукӀанила. Гордухъан яккун йикӀарай базарганассул ясалда гьев вас вихьанила, вихьигун, гьелълъул рокьи кканила гьессухъ. Яс йихьарайго, васасс тӀадеги вахъун, гьелълъухъе кагъат кьунила. ЦӀцӏалун балагьанила яс, бугила хъван, гьениве щвейгун, гьев вас чӏвайилан. Бихъ-бихъун гьеб кагъатги реххун, гьей ясалълъ хъванила «Гьениве щвейгун, гьев васассе гьей ясги кье, гьевги нилӏерго дурццлъун гьаве», - ян. Босун гьеб кагъатги кьунила нахъбуссун васассухъе, гьессдаги абунила: - Ма, гьаб кагъат дуцца дир ваццассухъе кье, - ян. Васасс гьеб кагъат базарганассул васассухъе кьунила. Гьессги, ахӀун дибир-будунгун, лъун магьаригун, гьей жиндирго яцц гьев васассеги кьунила, дурццлъун гьавун, гьевги танила. Цо заманалдассан тӀадвуссун вачӀанила базарган. - Гьа, тӀубарабищ дицца дуде битӀараб ругьел? – ан гьикъанила гьесс васассда. ТӀубанилан абунила васасс. - Гьахха, бице кин чІварав, кив вукъарав? - ВахІ, дуцца гьев чІвайилан хъван гьечІоан гури, ясги кьун, дурцц гьавеян бугоан. Диццаги гьедин гьабунахха, васги гьанив, нилӏер бакӀалда вуго, - ян абунила васасс. Базарганассда бичӀчӀанила жив васасс квешго маххссараде ккун вукӀин. Гьанжеги къассд кканила базарганассул вас тӀагӀинавизе. Цо къоялда, жиндаго асскӀовеги ахӀун, базарганасс абунила гьев васассда: - Ма, гьаб кагъатги босун, мун а пуланаб тукада гьан бичулел ругел чагӀазухъе, гьез кьураб гьанги босун, рокъове вачӀа, - ян. Гьеб кагътида хъван букӀанила: «Гьениве щвейгун, гьав вас чІвай» абун. Босун гьеб кагъатги, унев вукӏанила гьев. Данде кканила базарганассул вас. Гьесс гьикъанила, киве мун унев вугеван. Гьаб кагъатги кьун, базаралде гьан бичулел чагӏазухъе гьан босизе витӀун унев вуго, ян абунила гьесс. Дол гьан бичулел чагӀиги базарганасс мухьдахъ ккурал, гьессул хӀалтӀухъаби рукӀанила. - Гьан босизе дуда щиб лъалеб, гьеб кагъатги дихъе кье, дунго ина гьеб босизе, - ян абунила базарганассул васасс. Гьессухъ букӀараб кагъатги босун, живго анила гьан босизе. Васги рокъове тӀадвуссанила. - Гьа, щиб ккараб? Босарабищ гьан? - илан гьикъанила базарганасс азбаралда гьев ватидал, тамашалъиги гьабун. - Дуда щиб лъалеб гьан босизе, дихъе кье кагъатги, дун инилан абун, дур вас ана гьениве, дунги рокъове вилълъана, - ян абунила гьесс. Гьеб рагӀараб меххалълъ, базарган вихха-ххочун лӏугьанила, ххеххго вортанила гьев гьан бичулел чагӀазухъе. - Гьа, щиб ккараб? - ан гьикъанила гьесс. - Гьалехха, дуцца абухъе гьабуна, - ян абун, ботӀрол гӀащтӀиги кьабун, чІван реххун вугев жиндирго вас вихьизавунила базарганассда. Добе-гьанибе къватӀибе ххабар бахъичӀого, жиндирго васги вукъанила базарганасс, гьанже щиб гьабунги гьев вас тӀагӀинавизе щулияб хӀукму кканила гьессул. Щиб гьабизеги нахъе къаларев лъабго чиги ахӀун, гьезда дандбанила базарганасс, кьолеб жоялде жив вачинароанин, гьев вас тӀагӀинавизе къваригӀун бугилан. Ункъассго хӀукму гьабунила, квана-гьекъезейилан авлахъалдеги рахъун, меххтизеги гьавун, гьенив гьев чІвазе. Вачун гьев васгун, квана-гьекъезе гӀемераб жоги босун, цо къоялда гьел рахъанила авлахъалде. Гьенир квананила, гьекъанила, кеп гьабунила. Гьев вас щаклъанила, гьеб жо цо ххассаб мурадалълъе гӀоло гьабулеб букӀиналда. Гьединлъидал гьесс меххтизегӀан жо гьекъечӀила. Бакъги тӀерхьанила, гьез хӀукму гьабунила къасси гьенир, авлахъалдаго регизе. ЛълъикӀ жоги гьекъон, гьелги реганила, гьезул хьолбохъ гьев васги веганила. Гьел кьижараб гӀадинаб заманалда, тӀадеги вахъун, гьев васасс жиндаго тӀад букӀараб басрияб гӀадаб буртина базарганассда тӀад банила, гьессда тӀад букӀараб буртина жиндаго тӀад банила. Щибдай гьелълъул ккелаян, буртинаялда гъоркьан, кьижараб ххвелги гьабун, валагьун чӀчӏун вукӀанила. Цо заманалдассан тӀадеги вахъун, гъов лъабавго гъачагъасс, кесе-кесек гьабун, чІван рехханила базарган, гьев василан ккун. Гьеб ишги гьабун, гьелги анила. ТӀаде вахъун, васги вилълъанила рокъове. Ячанила жиндирго чӀчӏужуги, босанила рокъоб букӀанщинаб къайи-къоноги, рилълъанила гьел дов вехьассул бакӀалде. Вехьассдаги чӀчӏужуялдаги ккараб щинаб жо бицанила гьесс. Кодоб-хъатикь букӀараб жоялдасса ххарж гьабун, цо лълъикӀаб минаги банила. Эбелалда релълъарал ясал, инссуда релълъарал васал гьарунила, аваданаб гӀумруялда гьелги тун, дунги гьаниве щвана. baRargangi wasgi wujanila, wujinzila co /aharalda co bexedaw baRargan, heSul co wasgi yasgi rujanila. baTi-baTiyal /aharaRde daran-baRara' femeraw unaanila hew. co nu[alda baRargan Kanila co rosu`e. heniw hew re?Tanila co miskinxiyaSul bajalda hobol;u]. hew miskinxiyaSul bugoanila anvila jigo ;imer. heSul ZuDu roqoy hezoanila. baRarganaS heSda hiqanila - ZuDu kiye aray& - an. - anvila ;ab~abiRe ;imer habiRe coyab roqoy yegun yigo, - yan abunila heS. - nuDer ;imalgi femeral riFula, hanDe haburab ;imerfagi diye pe, diCa FiFila heb, - an abunila baRarganaS. peRe miskinxigi razi;anila. hawunila co bercinaw was. 'ijab \alalda ebelaldagi [a[iRawun, wachun hew wasgun, na]iSeb qoya' baRargan wi'anila roqowe. raxunago wasaSe nakabigun, unew wujanila baRargan. co RamanaldaSan was fodiRe `uhanila. baRarganaSul xara Tafanila, ?ib habunigi ZeRawiRe wasgi jolarogo. a{iraldagi heS hew co awla]alda Sanda Gorp ;un tanila, boparab Kayin hanDe haSiyeyangi abun, Diwgogi anila. was re{un tarab bajalda fi kwanaRabulew co weF wujanila. heSul bujanila ?ibab sanayil ji-ji buruT habuleb co Ve. heb sonalda haburab jiyabgo buruT hel qoyaR [un bujanila. co qoya', re]adaSa roqowe roS wazarab me{a', ZuDuya' heSda abunila - ni`er hab Ve qoyaldaSa qoyalde \alaq;uleb bugo, ha'iye `uhuneb bugeb Dofagi ;alari? duda& - yan. - walah, ?ibab qoya' heb Ve, re]adaSagi baTa;un, co Sanda ;orpe una, baqanida guroni heniSa na]buSungi bazunaro. he' henib habuleb Do didagi ;alaro, - yan abunila roSaS. - ?ib batanigi co fila hezogo \alaq;uleb Ve hab guro, co Daqa duCa halda {adub {al Kwe, - yan abunila ZuDuya'. na]iSeb qoya' re]ade ara'ub dob Ve dobgo Sanda Gorpe anila, {adu-{aduw weFgi wi'anila, balahanila, bugila co ;imer [a[iRabuleb. unqgo-?ugo moV barab fadab bercinab Dins-kuca'ul ;imer bugila heb. ;imer-beTer hezew xigi wujun, hew weF wo{anila, waxun hew wasgun, baqanida roqowe wi'anila. - dawla ?wana, ZuDu, dawla ?wana! – yan a\danila hew, aRbaralde `uhunago. - ?ib dawla& - yan dande yazanila ZuDu. - was-dawla! was-dawla! - yan heSgi ZuDuya'ul kodowe was wehanila. ro{un, {in;un, ZeRe baj `ufun, rujanila hel, rajaldago hezeb bajaldaSa Dideye was ?wanilan. 'ijaldaSa 'ijab kwine pun, viyaldaSa viyab reTine pun, FiFun wujanila heR hew vas. heSgi heRul vaq \urmat-]atir habulaanila, heRiye vaq judiyab kumek heSulgi bujanila. hedinab qafidayalda anvila mipgo sonalde wa[unew wujanila hew was. co RamanaldaSan Dindirgo sa<araldaSa TadwuSun wazunew wujaraw dowgo baRargan Kanila heRu]e sordo baRe. Cewegi co-jigo nu[a' heniw re?Tun wujun, heRul ;imer-beTer hezeb;i ;alaanila heSda. hab nu[alda heRul roqow folo]anxi folew was watarab me{a', tama/a;i habun, heS hiqanila - nuDer ;imer bujinzoguri, haw 'il was, kiSa was& - an. roSaSgi ZuDuya'gi bicanila baRarganaSda hew was Dideye ?warab kuc. baRarganaSda hebsafat ;anila hew DinCa Sanda Gorp re{un taraw was wujin. wasaSda ber Zefer;un, hew TafinawiRe rajalde Kanila heSda. baRarganaS weFaSda abunila - halmaGRabaR fedefiRawun, qwaTiwe sa<aral wa]unago, farac roqob {uTun, wa]un wugo dun, behilari? dir farac bosiRe hew was wiTiRe& - yan. - ?ay behulareb& femer vaq behila, - yan abunila, ?ibgo Doyalda ?ak;izew weFaS. ]wan kaGatgi kodobe pun, hew was wiTanila baRarganaS Dindirgo bajalde. heb kaGtidagi ]wan bujanila hadin - «haw was, heniwe ?weygun, zway», - an. wasaSda ]waRe-ValiRegi ;alaroanila, bosun kaGatgi, wi'anila was baRarganaSul dowe. baRarganaSul dowegi ?un, Swakaraw xi hew heSul a[ip co GoToda Gorp fodow Zun wujanila. gordu]an yaKun yijaray baRarganaSul yasalda hew was wiFanila, wiFigun, he'ul ropi Kanila heSu]. yas yiFaraygo, wasaS Tadegi wa]un, he'u]e kaGat punila. Valun balahanila yas, bugila ]wan, heniwe ?weygun, hew was zwayilan. bi]-bi]un heb kaGatgi re{un, hey yasa' ]wanila «heniwe ?weygun, hew wasaSe hey yasgi pe, hewgi ni`ergo durC;un hawe», - yan. bosun heb kaGatgi punila na]buSun wasaSu]e, heSdagi abunila - ma, hab kaGat duCa dir waCaSu]e pe, - yan. wasaS heb kaGat baRarganaSul wasaSu]e punila. heSgi, a\un dibir-budungun, ;un maharigun, hey Dindirgo yaC hew wasaSegi punila, durC;un hawun, hewgi tanila. co RamanaldaSan TadwuSun wazanila baRargan. - ha, Tubarabi? diCa dude biTarab ruhel& – an hiqanila heS wasaSda. Tubanilan abunila wasaS. - ha{a, bice kin zwaraw, kiw wuqaraw& - wa\, duCa hew zwayilan ]wan hezoan guri, yasgi pun, durC haweyan bugoan. diCagi hedin habuna{a, wasgi haniw, ni`er bajalda wugo, - yan abunila wasaS. baRarganaSda biZanila Diw wasaS kwe/go ma{Sarade Kun wujin. hanDegi qaSd Kanila baRarganaSul was TafinawiRe. co qoyalda, Dindago aSjowegi a\un, baRarganaS abunila hew wasaSda - ma, hab kaGatgi bosun, mun a <ulanab tukada han bizulel rugel xafaRu]e, heR purab hangi bosun, roqowe waza, - yan. heb kaGtida ]wan bujanila - «heniwe ?weygun, haw was zway» - abun. bosun heb kaGatgi, unew wujanila hew. dande Kanila baRarganaSul was. heS hiqanila, kiwe mun unew wugewan. hab kaGatgi pun, baRaralde han bixulel xafaRu]e han bosiRe wiTun unew wugo, yan abunila heS. dol han bixulel xafigi baRarganaS muFda] Kural, heSul \alTu]abi rujanila. - han bosiRe duda ?ib ;aleb, heb kaGatgi di]e pe, dungo ina heb bosiRe, - yan abunila baRarganaSul wasaS. heSu] bujarab kaGatgi bosun, Diwgo anila han bosiRe. wasgi roqowe TadwuSanila. - ha, ?ib Karab& bosarabi? han& - ilan hiqanila baRarganaS aRbaralda hew watidal, tama/a;igi habun. - duda ?ib ;aleb han bosiRe, di]e pe kaGatgi, dun inilan abun, dur was ana heniwe, dungi roqowe wi'ana, - yan abunila heS. heb rafarab me{a', baRargan wi{a-{oxun `uhanila, {e{go wortanila hew han bixulel xafaRu]e. - ha, ?ib Karab& - an hiqanila heS. - hale{a, duCa abu]e habuna, - yan abun, boTrol fa?Tigi habun, zwan re{un wugew Dindirgo was wiFiRawunila baRarganaSda. dobe-hanibe qwaTibe {abar ba]izogo, Dindirgo wasgi wuqanila baRarganaS, hanDe ?ib habungi hew was TafinawiRe ?uliyab \ukmu Kanila heSul. ?ib habiRegi na]e qalarew ;abgo xigi a\un, heRda dandbanila baRarganaS, poleb Doyalde Diw waxinaroanin, hew was TafinawiRe qwarifun bugilan. unqaSgo \ukmu habunila, kwana-heqeReyilan awla]aldegi ra]un, me{tiRegi hawun, heniw hew zwaRe. waxun hew wasgun, kwana-heqeRe femerab Dogi bosun, co qoyalda hel ra]anila awla]alde. henir kwananila, heqanila, ke< habunila. hew was ?ak;anila, heb Do co {aSab murada'e folo habuleb bujinalda. hedin;idal heS me{tiRefan Do heqezila. baqgi TerFanila, heR \ukmu habunila qaSi henir, awla]aldago regiRe. 'ij Dogi heqon, helgi reganila, heRul Folbo] hew wasgi weganila. hel piDarab fadinab Ramanalda, Tadegi wa]un, hew wasaS Dindago Tad bujarab basriyab fadab burtina baRarganaSda Tad banila, heSda Tad bujarab burtina Dindago Tad banila. ?ibday he'ul Kelayan, burtinayalda Gorpan, piDarab {welgi habun, walahun Zun wujanila. co RamanaldaSan Tadegi wa]un, Gow ;abawgo GaxaGaS, kese-kesek habun, zwan re{anila baRargan, hew wasilan Kun. heb i/gi habun, helgi anila. Tade wa]un, wasgi wi'anila roqowe. yaxanila Dindirgo ZuDugi, bosanila roqob bujan?inab qayi-qonogi, ri'anila hel dow weFaSul bajalde. weFaSdagi ZuDuyaldagi Karab ?inab Do bicanila heS. kodob-]atip bujarab DoyaldaSa {arD habun, co 'ijab minagi banila. ebelalda re'aral yasal, inSuda re'aral wasal harunila, awadanab fumruyalda helgi tun, dungi haniwe ?wana.

Бацӏил кечӏ. Хӏамаги, дегӏенги, бечеги, хӏелекоги рукӏанила гьудул-гьалмагълъиялда. Цо къоялълъ гьал рукӏанила росдадасса дагьаб рикӏкӏадаб бакӏалде рахъун расандулел. Араб лъачӏого къоги ун, къасси сордо щванила. Бакъвараб гӏучӏ-мучӏги бакӏарун, гьелда цӏаги гъун, цӏадуда ссверухъе ракӏарун, ххинлъулел рукӏанила гьал. Дагӏницца бицанкӏаби чӏвалел рукӏанила, хӏелкицца кечӏ ахӏулаанила, бече гъазухъ гӏенеккун букӏанила, хӏама цӏадуда ссверун лӏугьун, гьелълъул тӏалабалда букӏанила, дагьаб добегӏан бецӏцӏаб, канлъи бихьулареб сордо букӏанила. Цо заманалдассан гьазда рагӏанила цо гьаракь: Вай, бецӏцӏлъи щиб дунялалълъул? Квачацца холеб дун ххинлъизе биччай! – ян ахӏделаго, тӏаде бачӏанила бацӏ. Хӏамаги, дегӏенги, бечеги, хӏелекоги цӏакъ хӏинкъанила, гьазни бацӏида хӏал лъазе биччачӏила. Мун гьедигӏан квачан батани, бачӏа дурго ххинлъизе цӏадухъе, дуеги гӏелин гьаниб бакӏ, - ан абунила гьаз. Цӏадухъ лълъикӏаб хӏалалда ххинлъанила бацӏ, цинги гьалда ракӏалда щванила тӏубараб къоялълъ кваназе жоги щвечӏого, жибго бакъун букӏин. Гьазул киналдассандай кваназе байбихьила абун, лълъикӏаб хӏалалда ххал гьабунила гьалълъ хӏамилги, дагӏнилги, бачилги, хӏелкилги. Щиб гьабулел нуж, ахӏулеб букӏараб кечӏги чӏчӏезе тун, дихъ ралагьун! Ворея, цо чагур кьея дихъе, - ян абунила бацӏицца. Кьунила бацӏихъе чагур. Чагуралълъул чӏчӏвабзада кӏутӏулаго, бацӏицца гьадин ахӏанила: “ Хӏелеко кьара буго, Лълъикӏаб квине жо буго. Байбихьилищ гьелдассан, Далай, далай, далалай! Дегӏенги квешаб гьечӏо, Гьеб радал квен буго, Гьелдассанги бегьила Байбихьизе, далалай! Валлагь, бечеги буго Моххмохх гӏадаб кьарияб. Къассикваний бегьила, Далай, далай, далалай! Хӏамайилан абуни, Гьеле дие къадеквен. Гьалдассан байбихьизин, Далай, далай, далалай!” Жиндирго хӏакъалълъулӏ бацӏицца ахӏулеб кочӏол рагӏаби рагӏараб меххалълъ, рекӏелӏе бачӏараб хӏинкъиги баххчулаго, хӏамицца абунила бацӏида: Кьея дихъеги чагур, цо дицца ахӏулеб куц дудаги рагӏизе, - ян, бацӏихъа чагурги босун, кӏутӏулаго гьелдагун, гьадин ахӏанила: “Кина-щинабго гуреб, Къадекваний бегьулеб. Чӏвалеб дур кӏал щанкӏлицца, Далай, далай, далалай!” Тӏаде дагӏниццаги жубанила: “Бегӏерал лӏурдул тункун, Чехь диццаги бихъила, Дунги хӏинкъун чӏчӏеларо, Далай, далай, далалай!” Хӏелкиццаги ахӏанила: “Бацӏил берал рахъила, Беццаб хӏехьлъун гьабила. Бачӏа абе асскӏобе, Далай, далай, далалай!” Киназухъго гӏинтӏамунги букӏун, тӏарамагъада боххуцца холаго бачиццаги тӏаде жубанила: “Дунги нужей хӏалае Хӏадур буго бахъине, Хӏинкъуге нуж бацӏикьа, Далай, далай, далалай!” Киназго ахӏулеб кочӏол магӏнаги бичӏчӏун, бацӏ хӏинкъанила, гьелълъги лӏути бахъинабунила. Роххуцца холаго ххадур ахӏтӏелел, пещтӏелел хӏамаги, дегӏенги, хӏелекоги, бечеги рукӏанила. Гьелдасса ххадур гьал бацӏиде гьабураб кечӏ ахӏизеги, рагӏизеги цӏадухъе ракӏарунилаанила зама-заманалда.

ЦІЦӏВАБИ КИН ГЬАРУЛЕЛ? Цо нухалда Мала Нассрудинида гьикъанила: - ЦӀияб моцӏцӏ баккараб меххалълъ, басриялда щибдай гьабулеб? - ан. - КӀудиял гӀурал чагӀазе, нужее гӀайиб гьечӀищ, гьедигӀан бигьаяб жо лъачӀого рукӀине? ЦӀияб моцӏцӏ баккараб меххалълъ, басрияб, квартӀицца буххун гӀиссинги гьабун, гьелълъул цІцӏваби гьарула, - ян абун жаваб кьунила Мала Нассрудиницца. Vwabi kin harulel& co nu[alda mala naSrudinida hiqanila - viyab moV baKarab me{a', basriyalda ?ibday habuleb& - an. - judiyal fural xafaRe, nuDeda fayib hezi?, hedifan bihayab Do ;azogo rujine& viyab moV baKarab me{a', basriyab, kwarTiCa bu{un fiSingi habun, he'ul Vwabi harula, - yan abun Dawab punila mala naSrudiniCa.

МАЛА НАССРУДИНГИ БЕЧЕДАВ МАДУГЬАЛГИ Цо заманалда Мала Нассрудинги хъизанги, кодоб-хъатикь жоги гьечӀого, цӀакъ мискинго рукIанила. Гьабизе жоги тӀагӀун, цо къоялълъ радал Мала Нассрудин лӏугьанила Аллагьассда гьардезе: - Я Бетӏергьан Аллагьхха, гьанжелъагӀан дицца дуда жеги щибниги жо гьарун букӀинчIо. Гьанже дие бокьун буго Дуда гьаризе цо нусго гъурущ гӀарац щвезабе дие, цӀакъ рес къотӀараб хӀалалдаги вугин гьанже дун, - ан. - Нусго гьечӀониги кӀваричӀин, дагьаб камун бугониги бегьилин, - илан абунила асскӀой йикӀарай чӀчӏужуялълъ. - Гуро, валлагь, босиларохха цо гъурущ камун. Кьолеб бугони, гургин гьабун нусго гӀезабун кье абе, — ян абунила Мала Нассрудиницца. Мала Нассрудинилги чӀчӏужуялълъулги гьеб гаргар рагӀанила мадугьалихъ вукӀарав цо бечедав чияссда. Гьесс хӀукму гьабунила Мала Нассрудинида тӀад велъанхъизе, гьев Маххссараде кквезе. Ункъоялда анцӀила ичІго гъурущги жаниб лъун, нахъиссеб къоялълъ радал квербацІцІ рехханила мадугьаласс Мала Нассрудинил рукъалълъул тӀалайдухъа гӀодобе. ТӀалайдухъа гӀодобе цо жо бортулеб рагӀанила Мала Нассрудинида. Вортун ун кодобе босун балагьанила, бугила квербацІцІалда жаниб бухьараб гӀарац. РикӀкӀун балагьанила, нусго гӀезе цо гъурущ камун бугила. ВахІ, бихьулищ камураб гъурщил бакӀалда квербацІцІги битӀун буго дие, цӀакъ лълъикӀан, живго жиндаго гаргаданила Мала Нассрудин. Гьебмеххалълъ, тӀалайдухъан гӀинтӀамун вукӀарав мадугьал, вахІ, гъоб дир гӀарац жиндиего тезе къассдищхха гьанже гьессул бугебанги абун, Мала Нассрудинихъе вилълъанила. Гьев вачӀунев вихьун, Мала Нассрудиницца гӀарац нахъе баххчанила. Жаниве лӏугьунги вачӀун, мадугьаласс абунила: - Мала Нассрудин, доб къоялда нусго гъурущ гӀарац кьеян мун Аллагьассда гьардолеб меххалълъ, дун вукӀана тӀалайдухъан духъ гӀенеккун. Нусго гъурщидасса цо гъурущ камун дуцца босиларилан абидал, дур хӀалбихьизе, нусгоялдасса цо гъурущ камураб жо тӀалайдухъа беххе реххун букӀана, квербацІцІалда жанибги бухьун. Дуцца гьеб босана, камураб гъурщил бакӀалда Аллагьасс квербацӏцӏ битӀун бугиланги абун. Дида гьеб кинабго рагӀана. Дуе дицца маххссара гьабулеб букӀана, гьеб гӀарцул бетӀергьан дун вуго, дун гьеб босизе вачӀунги вуго, - ян. - Валлагь, дида дур гӀарацги бихьичӀо, мунги вихьичӏо. ТӀалайдухъан гӀодобе дихъе кинаб бугониги гӀарацги бачӀинчӀо. Дуцца бицунеб жоялълъул магӀнаги дида бичӏчӏуларо, - ян абунила Мала Насрудиницца. Жиндир гӀарац кьеян мадугьал, дида дур гӀарац бихьичӀилан Мала Нассрудин, гӀемераб заманалълъ дагӏба-къеццалда рукӀанила, аххиралдаги диваналде кканила. Цо къоялълъ мадугьал вачӀанила диваналде Мала Нассрудин вачине. - Диваналдеяли гӀемер цӀакъ вилълъинаан, рекӀинени жо гьечӀони, гӀодоссан вилълъанхъизе кӀолеб гьечӀо, херлъун вуго, - ян абунила Мала Нассрудиницца. Мадугьаласс гьессухъе рекӀине жиндирго чу кьунила. - ЧӀчӏужуялълъ сон дир чухъа чурун букӀана, гьеб жеги бакъван гьечӀо, гьединлъидал дир ретӀине жоги гьечӏо, - ян чӀчӏанила Мала Нассрудин. Мадугьаласс гьессухъе ретӀине цӀияб чухъаги бачӀанила. РетӀун мадугьалассул цӀияб чухъаги, рекӀун гьессул чодаги, Мала Нассрудин вилълъанила гьевгун цадахъ, шагьаралде диваналде. Диваналда бечедав мадугьаласс бицанила ккараб щинаб жо. Диванбегицца Мала Нассрудинида абунила: - Мала Нассрудин, дуцца щиб абулеб гьелда? - ян. - БетӀерчӀахъаяв диванбег, дуцца гьессда гьикъе, гьав гӀадаллъунцин гурищ вугеван. Мадугьалассул цӀакъ ццин бахъанила: - Щиб бицунев вугев мун гьанив, дун гӀадаллъун гьечӀо! - ян абунила гьесс. - Дуцца пикру гьабехха, бетӀерчӀахъаяв диванбег, жив гӀадаллъун гьечӀилан вуго гьав, гӀадаллъун гьечӀев чиясс чияр тӀалайдухъа гӀодобе ункъоялда анцӀила ичІго гъурущ гӀарац щиб гьабизе реххулеб? - ан абунила Мала Нассрудиницца. Бечедав мадугьаласс нахъеги бицанила диванбегие жинцца Мала Нассрудинил рукъалълъул тӀалайдухъа гӀодобе гӀарац щай реххун букӀарабали. - Гьев чиясс бицараб жоялдаги божун, дуцца диван гьабуни, гьагъаб дицца рекӀун бачӀараб чуги жиндир бугилан чӀчӏезе бегьула гьев, мун гьессда божуге, бетӀерчӀахъаяв диванбег, - ан абунила Мала Нассрудиницца. - Унго, абила, абилареб кин, дир чодаги рекӀунлъидал мун гьаниве вачӀарав, - ан ццидаххун ахӀданила мадугьал. - Гьале, бихьулищ дуда, диванбег, гьев чи гӀадаллъун вугилан дицца абураб меххалълъ, мун божулев вукӀинчӀо. Дагьаб нахъа гьесс гьаб дида тӀад ретӀун бугеб чухъаги жиндир бугилан абила, - ян кӀалъанила Мала Нассрудин. - Дир гурони, лълъилхха гьеб кколеб! - ан ахІданила мадугьал. Диваналде унеб меххалълъ, Мала Нассрудиницца къвалакь лъун букӀанила цо кӀудияб гамачІ, нагагьлъун диванбегицца жиндие битӏун кколеб хӀукму къотӀичӏони, гьессул гьурмалӏ речӏчӏизе абун. Гьеб гамачӏ лъураб бакӏ лълъикӏго къватӀибе цӀцӏутӀун букӀанила, тӀассан балагьарассда бихьуледухъ. Диванбегги гӀемер валагьулаанила гьеб цӀцӏутӏараб бакӀалде, цощинаб жиндие бачӀараб ришватцин гуродай абун. ЦӀцӏутӀараб бакӀалде, диванбегида бихьуледухъ, ишанги гьабун, Мала Нассрудиницца абунила: - БетӀерчӀахъаяв диванбег, дур ритӀухълъиялълъул ххабар дида ццебегоги рагӀун букӀана, гьарула дуда букӀине кколеб куцалда къануналда рекъараб хӀукму гьабеян нижер кӀияссдаго гьоркьоб, - ан. Мала Нассрудиницца ишан гьабун бихьизабураб жо жиндие бачӀараб ришват бугиланги ккун, диванбегицца хӀукму Мала Нассрудиние битӀун кколедухъ къотӀанила. Ресги къотӀун, къоги бухӀун, бечедав мадугьал витӏанила рокъове. Диванбегие баркалаги кьун, Мала Нассрудинги къватӀиве лӏугьунев вукӀанила. Диванбегицца илан гьабунила, жанив чӀчӏаян. - Гьа, щиб гъоб къвалакь бугеб жо, къватӀибе щай гьеб бахъулареб? - ан цӀехханила гьесс. - Къвалакь кисиниб батӀияб жо гьечӀо, нагагь дуцца дун разияб хӀукму къотӀичӀони, дуда речӏчӏизе босараб гьаб гамачӏ букӀана, къваригӀун батани, босе дуего, - ян абун диванбегида ццебе гамачІги реххун, Мала Нассрудин рокъове анила, мадугьалассухъа диваналълъ бергьун щвараб чодаги рекӀун, гьессухъа щвараб чухъаги ретӀун. mala naSrudingi bexedaw maduhalgi co Ramanalda mala naSrudingi ]iRangi, kodob-]atip Dogi pezogo, vaq miskingo rujanila. habiRe Dogi Tafun, co qoya' radal mala naSrudin `uhanila alahaSda hardeRe - ya beTerhan alah{a, hanDe;afan diCa duda Degi ?ibnigi Do harun bujinzo. hanDe diye bopun bugo duda hariRe co nusgo Guru? farac ?weRabe diye, vaq res qoTarab \alaldagi wugin hanDe dun, - an. - nusgo hezonigi jwarizin, dahab kamun bugonigi behilin, - ilan abunila aSjoy yijaray ZuDuya'. - guro, walah, bosilaro{a co Guru/ kamun. poleb bugoni, gurgin habun nusgo feRabun pe abe, — yan abunila mala naSrudiniCa. mala naSrudinilgi ZuDuya'ulgi heb gargar rafanila maduhali] wujaraw co bexedaw xiyaSda. heS \ukmu habunila mala naSrudinida Tad we;an]iRe, hew ma{Sarade KweRe. unqoyalda anvila izgo Guru?gi Danib ;un, na]iSeb qoya' radal kwerbaV re{anila maduhalaS mala naSrudinil ruqa'ul Talaydu]a fodobe. Talaydu]a fodobe co Do bortuleb rafanila mala naSrudinida. wortun un kodobe bosun balahanila, bugila kwerbaValda Danib buFarab farac. riJun balahanila, nusgo feRe co Guru? kamun bugila. wa\, biFuli? kamurab Gur?il bajalda kwerbaVgi biTun bugo diye, vaq 'ijan, Divgo Dindago gargadanila mala naSrudin. hebme{a', Talaydu]an finTamun wujaraw maduhal, wa\, Gob dir farac Dindiyego teRe qaSdi?{a hanDe heSul bugebangi abun, mala naSrudini]e wi'anila. hew wazunew wiFun, mala naSrudiniCa farac na]e ba{xanila. Daniwe `uhungi wazun, maduhalaS abunila - mala naSrudin, dob qoyalda nusgo Guru? farac peyan mun alahaSda hardoleb me{a', dun wujana Talaydu]an du] feneKun. nusgo Gur?idaSa co Guru? kamun duCa bosilarilan abidal, dur \albiFiRe, nusgoyaldaSa co Guru? kamurab Do Talaydu]a be{e re{un bujana, kwerbaValda Danibgi buFun. duCa heb bosana, kamurab Gur?il bajalda alahaS kwerbaV biTun bugilangi abun. dida heb kinabgo rafana. duye diCa ma{Sara habuleb bujana, heb farcul beTerhan dun wugo, dun heb bosiRe wazungi wugo, - yan. - walah, dida dur faracgi biFizo, mungi wiFizo. Talaydu]an fodobe di]e kinab bugonigi faracgi bazinzo. duCa bicuneb Doya'ul mafnagi dida biZularo, - yan abunila mala naSrudiniCa. Dindir farac peyan maduhal, dida dur farac biFizilan mala naSrudin, femerab Ramana' dafba-qeCalda rujanila, a{iraldagi diwanalde Kanila. co qoya' maduhal wazanila diwanalde mala naSrudin waxine. - diwanaldeyali femer vaq wi'inaan, rejineni Do hezoni, fodoSan wi'an]iRe joleb hezo, [er;un wugo, - yan abunila mala naSrudiniCa. maduhalaS heSu]e rejine Dindirgo Du punila. - ZuDuya' son dir xu]a xurun bujana, heb Degi baqwan hezo, hedin;idal dir rejine Dogi hezo, - yan Zanila mala naSrudin. maduhalaS heSu]e rejine viyab xu]agi bazanila. reTun maduhalaSul viyab xu]agi, rejun heSul xodagi, mala naSrudin wi'anila hewgun cada], /aharalde diwanalde. diwanalda bexedaw maduhalaS bicanila Karab ?inab Do. diwanbegiCa mala naSrudinida abunila - mala naSrudin, duCa ?ib abuleb helda& - yan. - beTerza]ayaw diwanbeg, duCa heSda hiqe, haw fadal;uncin guri? wugewan. maduhalaSul vaq Cin ba]anila - ?ib bicunew wugew mun haniw, dun fadal;un hezo! - yan abunila heS. - DuCa <ikru habe{a, beTerza]ayaw diwanbeg, Diw fadal;un hezilan wugo haw, fadal;un hezew xiyaS xiyar Talaydu]a fodobe unqoyalda anvila izgo Guru? farac ?ib habiRe re{uleb& - an abunila mala naSrudiniCa. bexedaw maduhalaS na]egi bicanila diwanbegiye DinCa mala naSrudinil ruqa'ul Talaydu]a fodobe farac ?ay re{un bujarabali. - hew xiyaS bicarab Doyaldagi boDun, duCa diwan habuni, haGab diCa rejun bazarab xugi Dindir bugilan ZeRe behula hew, mun heSda boDuge, beTerza]ayaw diwanbeg, - an abunila mala naSrudiniCa. - ungo, abila, abilareb kin, dir xodagi rejun;idal mun haniwe wazaraw, - an Cida{un a\danila maduhal. - hale, biFuli? duda, diwanbeg, hew xi fadal;un wugilan diCa aburab me{a', mun boDulew wujinzo. dahab na]a heS hab dida Tad reTun bugeb xu]agi Dindir bugilan abila, - yan ja;anila mala naSrudin. - dir guroni, 'il{a heb Koleb! - an a\danila maduhal. divanalde uneb me{a', mala naSrudiniCa qwalap ;un bujanila co judiyab gamaz, nagah;un diwanbegiCa Dindiye biTun Koleb \ukmu qoTi\oni, heSul hurma` reZiRe abun. heb gamaz ;urab baj 'ijgo qwaTibe VuTun bujanila, TaSan balaharaSda biFuledu]. diwanbeggi femer walahulaanila heb VuTarab bajalde, co?inab Dindiye bazarab ri/watcin guroday abun. VuTarab bajalde, diwanbegida biFuledu], i/angi habun, mala naSrudiniCa abunila - beTerza]ayaw diwanbeg, dur riTu];iya'ul {abar dida Cebegogi rafun bujana, harula duda bujine Koleb kucalda qanunalda reqarab \ukmu habeyan niDer jiyaSdago horpob, - an. mala naSrudiniCa i/an habun biFiRaburab Do Dindiye bazarab ri/wat bugilangi Kun, diwanbegiCa \ukmu mala naSrudiniye biTun Koledu] qoTanila. resgi qoTun, qogi bu\un, bexedaw maduhal wiTanila roqowe. diwanbegiye barkalagi pun, mala naSrudingi qwaTiwe `uhunew wujanila. diwanbegiCa ilan habunila, Daniw Zayan. - ha, ?ib Gob qwalap bugeb Do, qwaTibe ?ay heb ba]ulareb& - an ve{anila heS. - qwalap kisinib baTiyab Do hezo, nagah duCa dun raRiyab \ukmu qoTi\oni, duda reZiRe bosarab hab gamaz bujana, qwarifun batani, bose duyego, - yan abun diwanbegida Cebe gamazgi re{un, mala naSrudin roqowe anila, maduhalaSu]a diwana' berhun ?warab xodagi rejun, heSu]a ?warab xu]agi reTun.

ХЪАНТІИЯЛЪЛЪУЛ БАЛАГЬ ЧІчӏегӀергъудузда гъорлӏ цо Гъеду букӀарабила цӀакъ хъантӀараб. Ссундассаго бер гӀорцӀцӏулароанила гьелълъул. Ихдал, цогидал хӀанчӀчӏазго гӀадин, тӀанчӀи рахъизе гьелълъги ханал гьарун руго. Гьелълъул гӀун буго лъабго хоно, гьелда гьел дагь рихьун руго. Гьеб бахъун буго къватӀибе, цоги хӀанчӀазул ханал рикъизе къассдалда. ТӀасса Хъарчигъаги боржун ун, ххинлъилеб лъабго хоно батун буго гьелда. Гьелълъ гьел рикъун, жиндирго бусаде росун руго. Лълъикӏалан къояз ханазда тӀадги бегун, Гъадицца ханаздасса тӀанчӏи рахъун руго. Лъабго тӀинчӏ Гъадил, лъабгояб Хъарчигъадул букӀун буго. ТӀанчӀи кӀудиял гӀун руго, роржине къачӀалел рукӀун руго. Гьеб заманалда Хъарчигъадул тӀанчӀаз цин Гъадил тӀанчӀи кун руго, цинги ххадуб жибго Гъедуги кун буго. ]anTiya'ul balah ZeferGuduRda Gor` co Gedu bujarabila vaq ]anTarab. SundaSago ber forVularoanila he'ul. i[dal, cogidal \anZazgo fadin, Tanzi ra]iRe he'gi [anal harun rugo. he'ul fun bugo ;abgo [ono, helda hel dah riFun rugo. heb ba]un bugo qwaTibe, cogi \anZaRul [anal riqiRe qaSdalda. TaSa ]arxiGagi borDun un, {in;ileb ;abgo [ono batun bugo helda. he' hel riqun, Dindirgo busade rosun rugo. 'ijalan qoyaR [anaRda Tadgi begun, GadiCa [anaRdaSa Tanzi ra]un rugo. ;abgo Tinz Gadil, ;abgoyab ]arxiGadul bujun bugo. Tanzi judiyal fun rugo, rorDine qazalel rujun rugo. heb Ramanalda ]arxiGadul TanzaR cin Gadil Tanzi kun rugo, cingi {adub Dibgo Gedugi kun bugo.

ВАБАБАЙ, БАХІАРЧИЛЪИ БИХЬУЛИЩ? Кету букӀанила рагъида басандулеб. Гьеб цӀакъго гьитӀинаб, загӀипаб жо букӀанила. ГьебсагӀат баккун бачӀанила цо Гьой. Кету, кӀутӀун, цо рахъалдеххун кӀанцӀанила. КӀамури гӀадин, мугъги гьетӀизабун, расги ххучизабун, жиндирго михъалги хъитӀизарун, ххичун чӀчӏанила гьеб. Гьоян абуни, гьелълъул ххалго гьабичӀого, хьолбохъан гӀебеде анила. Гьеб нахъе ун борчӀизегӀан, Кету гьадаб ссураталда балагьун чӀчӏун букӀанила. «Балагьея дир бахӀарчилъи, дидасса Гьой хӀинкъулеб куц! Дида хъатӀарабани, бихьилаан дицца гъолълъие гьабулеб жо!», - ян абунила гьелълъ. wababay, ba\arxi;i biFuli?& ketu bujanila raGida basanduleb. heb vaqgo hiTinab, Rafi<ab Do bujanila. hebsafat baKun bazanila co hoy. ketu, juTun, co ra]alde{un janvanila. jamuri fadin, muGgi heTiRabun, rasgi {uxiRabun, Dindirgo mi]algi ]iTiRarun, {ixun Zanila heb. hoyan abuni, he'ul {algo habizogo, Folbo]an febede anila. heb na]e un borziRefan, ketu hadab Suratalda balahun Zun bujanila. «balaheya dir ba\arxi;i, didaSa hoy \inquleb kuc! dida ]aTarabani, biFilaan diCa Go'iye habuleb Do!», - yan abunila he'.

БАЦІГИ ЦЕРГИ БацӀилги Царалги цо-цоялълъул кӀи-кӀи тӏинчӏ букӏун буго. Элги данде реххун, дур-дир гьечӀо, нилӏер абун, бугеб жоги дандбан, гьалмагъзабилъун рукӀун руго. Цо къоялълъ чанаре рахъанила ал. Нухда Царацца абунила: - Нилӏер тӀанчӀи щула гьаричӀого ххутӀун руго. Дун, элги щула гьарун, ххадуб гъела, мун ццебе билълъахха, - ян. Цер нахъбуссун буго. Рокъобе щварабго, Бацӏил тӀанчӏиги кун, БацӀида ххадуб гъун буго. ЦӀакъ къваридго Царацца абунила: - Нилӏер цо тӀинчӏ камун бугохха, - ян. - Дурищ, дирищ? - абун буго БацӀицца. - Дур-дир щиб букӀунеб, дандбан гурищ бугеб нилӏер бугеб щинаб жо? БетӀер кӀудияб камун буго, - ян абунила Царацца. Чанги щвечӀого, нахъруссун унаго, Царацца БацIида абунила: - Мун гьеб нухдассан а, дун гьаб нухдассан ина, - ян. Бацӏ рикІкӀадассан балагьизе гьабун буго, чанги щоларищали бихье, бала-гъалагьеян абун. Жибго ццебе ккезе гӀоло, Цер рокъобе бекерун буго. БацӀил цояб тӀинчІги кун, жиндирго тӀанчӀиги рачун, Цер бусаде лӏугьун чӀчӏун букӀанила. БачӀун буго БацІ. Кир ругел тӀанчӀиян ахІдон буго гьеб. Царацца абунила: - Гьанир руго, гьанибе бачӀа, - ян. Царал къваридаб картӀиниссан ине лӏугьараб БацІ къан ххутӀун буго. Царацца жаниссан ахӀанила: - Жаниссан гӀатӀидаб буго, дагьабги цуй, кӀоларищали бихье, - ян. БацӀицца дагьабги цун буго, жеги кутакалда къан буго. Я нахъеххун, я ццебеххун бахъизе кӀолароян ахІдон буго БацІ. Цер, цояб картӀинисса къватӀибеги ун, нахъассан БацІ тӀутӀун балеб букӀанила. БацІ ахІдон буго: - Гьалмагъзаби гурищ рукӀарал, бегьилищ дун чІвазе, божуда рекӏкІ гьабизе, - ян. Царацца жаваб гьабунила: - Мун чІвалеб гьечӀо, къватӀибе бахъулеб буго. Гьан тамахлъун, тӀутӀун бачӀунеб буго. Божи буго, къураб жоялълъул бергьараб жоялълъулгун, къураб бергьинегӀан, ссверел ккезегӀан букӀунеб жо, - ян. Гьеб куцалда чІван, Царацца кун буго БацІ. bavgi cergi bavilgi caralgi co-coya'ul ji-ji Tinz bujun bugo. elgi dande re{un, dur-dir hezo, ni`er abun, bugeb Dogi dandban, halmaGRabi;un rujun rugo. co qoya' xanare ra]anila al. nu[da caraCa abunila - ni`er Tanzi ?ula harizogo {uTun rugo. dun, elgi ?ula harun, {adub Gela, mun Cebe bi'a{a, - yan. cer na]buSun bugo. roqobe ?warabgo, bavil Tanzigi kun, bavida {adub Gun bugo. vaq qwaridgo caraCa abunila - ni`er co Tinz kamun bugo{a, - yan. - duri?, diri?& - abun bugo baviCa. - dur-dir ?ib bujuneb, dandban guri? bugeb ni`er bugeb ?inab Do& beTer judiyab kamun bugo, - yan abunila caraCa. xangi ?wezogo, na]ruSun unago, caraCa bavida abunila - mun heb nu[daSan a, dun hab nu[daSan ina, - yan. bav riJadaSan balahiRe habun bugo, xangi ?olari?ali biFe, bala-Galaheyan abun. Dibgo Cebe KeRe folo, cer roqobe bekerun bugo. bavil coyab Tinzgi kun, Dindirgo Tanzigi raxun, cer busade `uhun Zun bujanila. bazun bugo bav. kir rugel Tanziyan a\don bugo heb. caraCa abunila - hanir rugo, hanibe baza, - yan. caral qwaridab karTiniSan ine `uharab bav qan {uTun bugo. caraCa DaniSan a\anila - DaniSan faTidab bugo, dahabgi cuy, jolari?ali biFe, - yan. baviCa dahabgi cun bugo, Degi kutakalda qan bugo. ya na]e{un, ya Cebe{un ba]iRe jolaroyan a\don bugo bav. cer, coyab karTiniSa qwaTibegi un, na]aSan bav TuTun baleb bujanila. bav a\don bugo - halmaGRabi guri? rujaral, behili? dun zwaRe, boDuda reJ habiRe, - yan. caraCa Dawab habunila - mun zwaleb hezo, qwaTibe ba]uleb bugo. han tama[;un, TuTun bazuneb bugo. boDi bugo, qurab Doya'ul berharab Doya'ulgun, qurab berhinefan, Swerel KeRefan bujuneb Do, - yan. heb kucalda zwan, caraCa kun bugo bav.

БАЦӏГИ КЕЧӏГИ ХIамаги, Дегӏенги, Бечеги, Хlелекоги рукӏанила гьудул-гьалмагълъиялда. Цо къоялда гьел рукIанила росдадасса дагьаб рикӏкIадаб бакӏалде рахъун расандулел. Араб лъачIого къоги ун, къасси сордо тIаде щванила. Бакъвараб rIyчl-мучIги бакIарун, гьелда цIаги гъун, цIадуда ссверухъе ракIарун, ххинлъулел рукӏанила гьел. Дагӏницца 6ицанкIаби чIвалел рукIанила, Хlелкицца кечӏ ахIулаанила, Бече гьезухъ гIенеккун букIанила, Хӏама, цIеда ссверун лӏугьун, гьелълъул тIалабалда букIанила. ЦIаялда ссверухъе къалъ-къалъун, къад къо гӏадин букIанила, дагьаб добегIан бецIцӏаб, канлъи бихьулареб сордо букIанила. Цо заманалдассан гьезда рагIанила цо гьаракь. - Вай, бецIцӏлъи щиб дунялалълъул. Квачацца холеб дун ххинлъизе биччай! - ан ахIделаго, тIаде бачIанила Бацӏ. Хӏамаги, Дегӏенги, Бечеги, Хӏелекоги цIакъ хIинкъанила, гьезни Бацӏида хIал лъазе биччачIила. - Мун гьедигIан квачан батани, бачIа дурго ххинлъизе цIадухъе, дуеги гIелин гьаниб бакӏ, - ан абунила гьез. Цӏадухъ лълъикIаб хIалалда ххинлъанила Бацӏ, цинги гьелда ракIалде щванила, тIубараб къоялълъ квине жоги щвечIого, жибго бакъун букIин. Гьазул киналдассандай кваназе байбихьила абун, лълъикIаб хIалалда ххал гьабунила гьелълъ Хӏамилги, Дагӏнилги, Бачилги, Хӏелкилги. - Щиб гьабулел нуж, ахӀулеб букӏараб кечӏги чӀчӏезе тун, дихъ ралагьун! Ворея, цо чагур кьея дихъе, - ян абунила БацӀицца. Кьунила БацӀихъе чагур. Чагуралълъул чІчӏвабзазда кӀутӀулаго, БацӀицца ахӀанила гьадин: ХӀелеко кьара буго, ЛълъикӀаб квине жо буго. Байбихьилищ гьелдассан, Далай, далай, далалай. ДегӀенги квешаб гьечӀо, Гьебги радалквен буго, Гьелдассанги бегьила Байбихьизе, далалай. Валлагь, Бечеги буго Моххмохх гӀадаб кьарияб. Къассикваний бегьила, Далай, далай, далалай. ХӀамайилан абуни, Гьеле дие къадиквен. Гьелдассан байбихьизин Далай, далай, далалай. Жиндирго хӀакъалълъулӏ БацӀицца ахӀулел кочӀол рагӀаби рагӀараб меххалълъ, рекӀелӏе бачӀараб хӀинкьиги баххчулаго, ХӀамицца абунила БацӀида: - Кьея дихъеги чагур, цо дицца ахӀулеб куц дудаги рагӀизе, - ян, цинги БацӀихъа чагурги босун, кӀутӀулаго гьелда, гьадин ахӀанила: Кина-щинабго гуреб Къадекваний бегьулеб. ЧІвалеб дур кӀал щанкІлицца, Далай, далай, далалай. ТӀаде ДагӀниццаги жубанила: БегӀерал лӏурдул тункун, Чехь диццаги бихъила, Дунги хӀинкъун чӀчӏеларо, Далай, далай. далалай. ХӀелкиццаги ахӀанила: БацӀил берал рахъила, Беццаб хӀехьлъун гьабила. БачӀа дида асскӀобе, Далай, далай, далалай. Киназухъго гӀинтӀамунги букӀун, тӀарамагъада боххуцца холаго, Бачиццаги тӀаде жубанила: Дунги нужей хӀалае ХӀадур бугин бахъине. ХӀинкъуге нуж БацӀикьа, Далай, далай, далалай. Киназго ахӀулеб кочӀол магӀнаги бичӏчӀун, БацІ хӀинкъанила, цинги гьелълъ лӏути бахъинабунила. Роххуцца холаго ххадур ахІделел, гьештӀелел ХӀамаги, ДегӀенги, ХӀелекоги, Бечеги рукӀанила. Гьелдасса ххадур гьел, БацӀиде гьабураб кечӀ ахӀизеги, рагӀизеги, цӀадухъе ракӀарулаанила зама-заманалда. bavgi kezgi \amagi, defengi, bexegi, \elekogi rujanila hudul-halmaG;iyalda. co qoyalda hel rujanila rosdadaSa dahab riJadab bajalde ra]un rasandulel. arab ;azogo qogi un, qaSi sordo Tade ?wanila. baqwarab fuz-muzgi bajarun, helda vagi Gun, vaduda Sweru]e rajarun, {in;ulel rujanila hel. dafniCa bicanjabi zwalel rujanila, \elkiCa kez a\ulaanila, bexe heRu] feneKun bujanila, \ama, veda Swerun `uhun, he'ul Talabalda bujanila. vayalda Sweru]e qa;-qa;un, qad qo fadin bujanila, dahab dobefan beVab, kan;i biFulareb sordo bujanila. co RamanaldaSan heRda rafanila co harap. - way, beV;i ?ib dunyala'ul. kwaxaCa [oleb dun {in;iRe biXay! - an a\delago, Tade bazanila bav. \amagi, defengi, bexegi, \elekogi vaq \inqanila, heRni bavida \al ;aRe biXazila. - mun hedifan kwaxan batani, baza durgo {in;iRe vadu]e, duyegi felin hanib baj, - an abunila heR. vadu] 'ijab \alalda {in;anila bav, cingi helda rajalde ?wanila, Tubarab qoya' kwine Dogi ?wezogo, Dibgo baqun bujin. haRul kinaldaSanday kwanaRe baybiFila abun, 'ijab \alalda {al habunila he' \amilgi, dafnilgi, baxilgi, \elkilgi. - ?ib habulel nuD, a\uleb bujarab kezgi ZeRe tun, di] ralahun! woreya, co xagur peya di]e, - yan abunila baviCa. punila bavi]e xagur. xagura'ul ?wabRaRda juTulago, baviCa a\anila hadin \eleko para bugo, 'ijab kwine Do bugo. baybiFili? heldaSan, dalay, dalay, dalalay. defengi kwe/ab hezo, hebgi radalkwen bugo, heldaSangi behila baybiFiRe, dalalay. walah, bexegi bugo mo{mo{ fadab pariyab. qaSikwaniy behila, dalay, dalay, dalalay. \amayilan abuni, hele diye qadikwen. heldaSan baybiFiRin dalay, dalay, dalalay. Dindirgo \aqa'u` baviCa a\ulel kozol rafabi rafarab me{a', reje`e bazarab \inqigi ba{xulago, \amiCa abunila bavida - peya di]egi xagur, co diCa a\uleb kuc dudagi rafiRe, - yan, cingi bavi]a xagurgi bosun, juTulago helda, hadin a\anila kina-?inabgo gureb qadekwaniy behuleb. zwaleb dur jal ?anjliCa, dalay, dalay, dalalay. Tade dafniCagi Dubanila beferal `urdul tunkun, xeF diCagi bi]ila, dungi \inqun Zelaro, dalay, dalay. dalalay. \elkiCagi a\anila bavil beral ra]ila, beCab \eF;un habila. baza dida aSjobe, dalay, dalay, dalalay. kinaRu]go finTamungi bujun, TaramaGada bo{uCa [olago, baxiCagi Tade Dubanila dungi nuDey \alaye \adur bugin ba]ine. \inquge nuD bavipa, dalay, dalay, dalalay. kinaRgo a\uleb kozol mafnagi biZun, bav \inqanila, cingi he' `uti ba]inabunila. ro{uCa [olago {adur a\delel, he/Telel \amagi, defengi, \elekogi, bexegi rujanila. heldaSa {adur hel, bavide haburab kez a\iRegi, rafiRegi, vadu]e rajarulaanila Rama-Ramanalda.

БАРХЪАЛИССЕЛГИ МАЛА НАССРУДИНГИ Ххасел бакьулӏ цӀулги тӀагӀун, Мала Нассрудин анила, хӀамаги бачун, рохьове. Цо кӀудияб гъотӀодеги вахун, живго тӀад чӀчӏараб гӀаркьел къотӀизе лӏугьанила гьев. Гьениб асскӀоссан нухги букӀанила. Чуязда, гӀурцІмазда лъун щагӀил батӀи-батӀияб цІарагІгун, гьеб бичизе базаралде рачӀунел бархъалиссел щванила гьенире. Живго тӀад чӀчӏун вугеб гӀаркьел къотӀулев Мала Нассрудин вихьараб меххалълъ, гьез абунила: - Гӏадаллъунищ, вацц, мун вугев, гьеб гӀаркьел дуцца къотӀани, гьебгун цадахъ мунги гӀодове вортула гури? - ян. - Гьеб нужер иш гуро, нуж нужерго нух ккун а, дир милат дицца гьабила, - ян абунила Мала Нассрудиницца, живгоги тӀад вугеб гӀаркьел къотӀизе лӏугьанила. Мехх балелдего, гӀаркьелгун цадахъ Мала Нассрудинги анила вортун. ВахІ, гьанисса гӀодове дун вортизе вукӀин лъалел чагӀазда кида дун холевалиги лъазе ккола. Гьеб цӀеххон лълъикӀ дицца гъоздаянги абун, Мала Нассрудин вортанила бархъалиссезда ххадув. ЧӀчӏезе гьелги гьарун, гьикъанила гьесс: - Дун гъотӀодасса гӀодове вортизе вукӀин лъалел чагӀазда дун кида холевалиги лъазе ккола нужеда. Аллагьассе гӀоло, бице дун холеб заман. ГӀантав гьав чи ххеххго тӀасса вихьизавун лълъикӀилан пикруги гьабун, гьез абунила: - ЛъабцӀцӏул мун чинхъараб меххалда, дур иш лӏугӀула, Мун хвезе вуго гьеб меххалълъ. Кутакалда ургъелги чІван, къотӀараб гӀаркьелги хӏамида лъун, Мала Нассрудин рокъове вилълъанила. ГӀемер мехх балалдего, цо чинхъанила гьев. «Цо рухІ ана, ххутӀана», - ян абунила жинццаго жиндаго. Цо дагьабго заманалдассан кӀиабизеги чинхъанила гьев. КӀигояб рухӏги анин, гьанже цо рухІ ххутӀанин, гьебги иналде рокъовегӀаги ворчӀизе хӀаракат бахъун лълъикӀилан, дагьаб ххеххлъи гьабунила Мала Нассрудиницца. Азбаралде щун вахъиналде, лъабабилеб нухалдаги чинхъанила гьев. - Ххеххлъи гьабе, чӀчӏужу, лъабабилеб рухІги ана. Дун хвана! - ян ахІделаго, Мала Нассрудин кӀалагъоркье гӀодов речІчӀанила азбар бакьулӏ. Накаби руххизе, чӀичӀидизе, гӀергӀедизе рукъалълъул агьлуги лӏугьанила, гьезул гьаркьихъе ххабар рагӀа-рагӀарал рачӀун, азбар ххалкъалълъулги цӀунила. Щиб, кинилан гьикъидал, Мала Нассрудин хванилан бицанила чӀчӏужуялълъ. Хварав чи ххалат тун гьабизе жо гьечӀилан, гьебго къоялда вукъанила Мала Нассрудин. Хабалӏе лӏугьун, къанал рекъезарулел рукӀарал гӀолохъабазда гьаранила Мала Нассрудиницца, жиндир ракӀгъун букӀине, цо гьитӀинаб каратІ тейин къватӀибеххунилан. Гьезги, гьессул гьари къабул гьабун, хабалӏа къватӀибе каратІ танила. Мала Нассрудинги вукъун, жамагӀатги анила нахъе, хабалӏе тараб гьитӀинабго картӀиниссан къватӀиве валагьун Мала Нассрудинги вукӀанила. Гьессул хобги кканила шагьра нухда асскӀобе. Кин бугониги цо сордо хабалӏги бан, нахъияб къоялълъ радал ххеххгого щиб ххабардай рагӀилаян, картӀиниссан шагьра нухде валагьун вукӀанила Мала Нассрудин. Квачараб, гӀодоб цӀцӏер тӀураб къоги букӀанила гьеб. Балагьанила, долго бархъалиссел ругила, сордо доб росулӏги бан, радалго рахъун, щегӀ бичизе базаралде унел. ТӀад бакӀал гьирал лъурал гьезул чуял, гӀурцІмал ругила цӀцӏородассан рилълъине кӀоларого, хъещтӀелел. Дицца бихьилин гьазие гьабулеб жоянги абун, битӀун хабалӏа къватӀибе каратІ бугеб бакӀалде гьел щвараб меххалълъ, цо квешал, гӀассиял гьаркьал гьарунила Мала Нассрудиницца. Гьел гьаркьал рагӀаралго, риххун, хӀинкъун лӏугьун, тӀад гьиралгун ругел чуялги гӀурцІмалги хъущтӀун гӀодор речІчӀанила, гӀемераб щегӀги гъуранила. Гьаб хабалӏа къватӀибе рогьалилӏ ахІдолеб цо шайтӀан батизе кколилан, рортун ун бархъалиссез картӀинисса жанире хабалӏе цӀцӏалагӀоркьалги къакъазарун, Мала Нассрудинил ссипат-къоноялълъул ччукӏичӏеб бакӀ течӀила. Гъурараб щегӀги нухдаго тун, бархъалисселги анила, гӀемераб заман балалдего, хабалӏе букӀараб каратӀги кӀодо гьабун, гьенисса къватӀивеги лӏугьун, Мала Нассрудинги рокъове вилълъанила. Хваралълъусса вахъун Мала Нассрудин вачӀун вугилан рагӀун, росдал агьлуго бачӀанила гьев вихьизе. - Гьа, Мала Нассрудин, гӀакъуба-къварилъи щиб бихьараб, хабал гӀазаб кинаб жо бугеб? - ан цӀеххолданила гьессда. - Валлагь, ваццал, гьересси щай, бархъалиссезул цӀцӏалагӀоркьазулалдасса кӀудияб гӀазаб хабалӏ дида батичӀо, - ян абунила Мала Нассрудиницца. Нахъиссел къоязда бархъалиссезул гъурараб щегI rlaдада течӀого, дагьабги гӀиссин гьабун, къандалъаби цӏун, базаралде босанила Мала Нассрудиницца, гӀункӏкӏал холеб дару бугин гьабиланги абун, гьеб бичизе лӏугьанила. ТӀаде бакӀарун ххалкъалълъ, хъамал гьабун, босун унеб букӀанила гьеб. ГӀемераб гӀарац Мала Нассрудиниеги щванила. Аххиралда ххутӀараб цо дагьаб жо босулаго, цо чиясс гьикъанила Мала Нассрудинида: - Кин гьалълъ гӀункІкӀал хвезарулел? - ан. - Кквезеги ккун, бадибе гьаб дару бани, бералги беццлъун, доре-гьанире ккун хола, - ян абунила Малла Нассрудиницца. - Кквезе щун ххадуб, гӀодоб речІчӀун хвезабиларищ гӀункІкІ? - Дуего бокьани, гьедин гьабизеги бегьила, - ян жаваб кьунила Мала Нассрудиницца. bar]aliSelgi mala naSrudingi {asel bapu` vulgi Tafun, mala naSrudin anila, \amagi baxun, roFowe. co judiyab GoTodegi wa[un, Diwgo Tad Zarab farpel qoTiRe `uhanila hew. henib aSjoSan nu[gi bujanila. xuyaRda, furvmaRda ;un ?afil baTi-baTiyab varafgun, heb bixiRe baRaralde razunel bar]aliSel ?wanila henire. Diwgo Tad Zun wugeb farpel qoTulew mala naSrudin wiFarab me{a', heR abunila - fadal;uni?, waC, mun wugew, heb farpel duCa qoTani, hebgun cada] mungi fodowe wortula guri& - yan. - heb nuDer i/ guro, nuD nuDergo nu[ Kun a, dir milat diCa habila, - yan abunila mala naSrudiniCa, Diwgogi Tad wugeb farpel qoTiRe `uhanila. me{ baleldego, farpelgun cada] mala naSrudingi anila wortun. wa\, haniSa fodowe dun wortiRe wujin ;alel xafaRda kida dun [olewaligi ;aRe Kola. heb ve{on 'ij diCa GoRdayangi abun, mala naSrudin wortanila bar]aliSeRda {aduw. ZeRe helgi harun, hiqanila heS - dun GoTodaSa fodowe wortiRe wujin ;alel xafaRda dun kida [olewaligi ;aRe Kola nuDeda. alahaSe folo, bice dun [oleb Raman. fantaw haw xi {e{go TaSa wiFiRawun 'ijilan <ikrugi habun, heR abunila - ;abVul mun xin]arab me{alda, dur i/ `ufula, mun [weRe wugo heb me{a'. kutakalda urGelgi zwan, qoTarab farpelgi \amida ;un, mala naSrudin roqowe wi'anila. femer me{ balaldego, co xin]anila hew. «co ru\ ana, {uTana», - yan abunila DinCago Dindago. co dahabgo RamanaldaSan jiabiRegi xin]anila hew. jigoyab ru\gi anin, hanDe co ru\ {uTanin, hebgi inalde roqowefagi worziRe \arakat ba]un 'ijilan, dahab {e{;i habunila mala naSrudiniCa. aRbaralde ?un wa]inalde, ;ab~abileb nu[aldagi xin]anila hew. - {e{;i habe, ZuDu, ;ab~abileb ru\gi ana. dun [wana! - yan a\delago, mala naSrudin jalaGorpe fodow reZanila aRbar bapu`. nakabi ru{iRe, zizidiRe, ferfediRe ruqa'ul ahlugi `uhanila, heRul harpi]e {abar rafa-rafaral razun, aRbar {alqa'ulgi vunila. ?ib, kinilan hiqidal, mala naSrudin [wanilan bicanila ZuDuya'. [waraw xi {alat tun habiRe Do hezilan, hebgo qoyalda wuqanila mala naSrudin. [aba`e `uhun, qanal reqeRarulel rujaral folo]abaRda haranila mala naSrudiniCa, Dindir rajGun bujine, co hiTinab karaT teyin qwaTibe{unilan. heRgi, heSul hari qabul habun, [aba`a qwaTibe karaT tanila. mala naSrudingi wuqun, Damafatgi anila na]e, [aba`e tarab hiTinabgo karTiniSan qwaTiwe walahun mala naSrudingi wujanila. heSul [obgi Kanila /ahra nu[da aSjobe. kin bugonigi co sordo [aba`gi ban, na]iyab qoya' radal {e{gogo ?ib {abarday rafilayan, karTiniSan /ahra nu[de walahun wujanila mala naSrudin. kwaxarab, fodob Ver Turab qogi bujanila heb. balahanila, dolgo bar]aliSel rugila, sordo dob rosu`gi ban, radalgo ra]un, ?ef bixiRe baRaralde unel. Tad bajal hiral ;ural heRul xuyal, furvmal rugila VorodaSan ri'ine jolarogo, ]e?Telel. diCa biFilin haRiye habuleb Doyangi abun, biTun haba`a qwaTibe karaT bugeb bajalde hel ?warab me{a', co kwe/al, faSiyal harpal harunila mala naSrudiniCa. hel harpal rafaralgo, ri{un, \inqun `uhun, Tad hiralgun rugel xuyalgifurvmalgi `u?Tun fodor reZanila, femerab ?efgi Guranila. hab haba`a qwaTibe rohali` a\doleb co /ayTan batiRe Kolilan, rortun un bar]aliSeR karTiniSa Danire [aba`e Valaforpalgi qaqaRarun, mala naSrudinil Si<at-qonoya'ul Xujizeb baj tezila. Gurarab ?efgi nu[dago tun, bar]aliSelgi anila, femerab Raman balaldego, [aba`e bujarab karaTgi jodo habun, heniSa qwaTiwegi `uhun, mala naSrudingi roqowe wi'anila. [wara'uSa wa]un mala naSrudin wazun wugilan rafun, rosdal ahlugo bazanila hew wiFiRe. - ha, mala naSrudin, faquba-qwari;i ?ib biFarab, [abal faRab kinab Do bugeb& - an ve{oldanila heSda. - walah, waCal, hereSi ?ay, bar]aliSeRul ValaforpaRulaldaSa judiyab faRab [aba` dida batizo, - yan abunila mala naSrudiniCa. na]iSel qoyaRda bar]aliSeRul Gurarab ?ef fadada tezogo, dahabgi fiSin habun, qanda;abi vun, baRaralde bosanila mala naSrudiniCa, funJal [oleb daru bugin habilangi abun, heb bixiRe `uhanila. Tade bajarun {alqa', ]amal habun, bosun uneb bujanila heb. femerab farac mala naSrudiniyegi ?wanila. a{iralda {uTarab co dahab Do bosulago, co xiyaS hiqanila mala naSrudinida - kin ha' funJal [weRarulel& - an. - KweRegi Kun, badibe hab daru bani, beralgi beC;un, dore-hanire Kun [ola, - yan abunila mala naSrudiniCa. - KweRe ?un {adub, fodob reZun [weRabilari? funJ& - duyego bopani, hedin habiRegi behila, - yan Dawab punila mala naSrudiniCa.

Катил тавбу Цо заманалда Кету чӏчӏун буго, гьанжелъагӏан гьабуралдаги рекӏекълъун, тавбуги гьабун, хӏежалде ина абун, ццебе басандулеб букӏаниги гӏонкӏкӏохъги балагьуларого. Гӏункӏкӏазул ххан бихьизе бокьун бугилан кӏалъан буго Кету. Гӏункӏкӏаз гьеб иш хханассда бицун буго. Хханасс хӏалбихьиялълъе кӏиго гӏункӏкӏ ццебе битӏун буго. Ццебе чахьикьан хьваданиги Катицца гьезие расги гьабун гьечӏо. Гьанже тӏаде жибго хханги ун буго. Катицца абун буго: Дун хӏежалде ине буго, эбел-эмен, васал, лъимал чӏварал ратила, тӏассалӏугьинаризе гӏункӏкӏал данде ракӏаризе ккун руго, - ян. Гӏункӏкӏал ракӏарун руго. Картӏинисса баккун, цо Гӏонкӏкӏоцца абун буго: Михъал добго катил руго, божуларо дун, - ан. Гьебги абун, Гӏункӏкӏ нахъе тӏерхьун ун буго. Катицца, тӏадги речӏчӏун, ххутӏарал гӏункӏкӏалги гъурун руго. katil tawbu co Ramanalda ketu Zun bugo, hanDe;afan haburaldagi rejeq;un, tawbugi habun, \eDalde ina abun, Cebe basanduleb bujanigi fonJo]gi balahularogo. funJaRul {an biFiRe bopun bugilan ja;an bugo ketu. funJaR heb i/ {anaSda bicun bugo. {anaS \albiFiya'e jigo funJ Cebe biTun bugo. Cebe xaFipan Fwadanigi katiCa heRiye rasgi habun hezo. hanDe Tade Dibgo {angi un bugo. katiCa abun bugo dun \eDalde ine bugo, ebel-emen, wasal, ;imal zwaral ratila, TaSa`uhinariRe funJal dande rajariRe Kun rugo, - yan. funJal rajarun rugo. karTiniSa baKun, co fonJoCa abun bugo. mi]al dobgo katil rugo, boDularo dun, - an. hebgi abun, funJ na]e TerFun un bugo. katiCa, Tadgi reZun, {uTaral funJalgi Gurun rugo.

ЧАРАН ВукӀанила вукӀинчӀила, цо пуланаб шагьаралда вукӀанила цо ххан. Гьессул йикӀанила ссверухъ улкабазда цӀцӏар рагӀарай цо берцинай ясги. Хханасс лъазабунила жинцца яс кьезе йигин божизе захІматаб, лӏугьине рес гьечӀеб, жиндирго ракӀ рекъараб лъабго ххабар бицарав чияссеян. Хханассул ясалълъухъ рокьи ккун, хханассе ххарбал рицине рачӀарал гӀезегӀан гӀолохъаби кканила, цонигияссда кІвечӀила хханассул ракӀ рекъолеб ххабар бицине. КъотӀуда рекъон, хханассги гьезул бутӀрул къотӀулел рукӏун руго. Гьев хханассул улкаялда бугеб цо пуланаб росулӏ вукӏанила Чаранин цӀцӏар бугев мискинавго гӀачивехь. Гьессдаги рагӀанила жидер хханассул берцинай ясалълъулги гьей ячине ккани, гьелълъул инссуцца ццебе лъун бугеб шартӀалълъулги ххабар. Гьесс хӀукму гьабунила хханассул яс гьарун ине. Цо къоялълъ бакъанида, гӀачиязул рехьедги росулӏе щвезабун, Чараницца жиндирго эбелалда абунила: - Эбел, нилӏер хханасс жиндирго яс кьолей рагӀула гьев разияб лъабго ххабар бицарав чияссе. Дир къассд ккун буго хханассухъе яс гьарун ине. Гьессие цо лӏугьине рес гьечIеб лъабго ххабарги бицина, щиб лъалеб, дир ххарбазда гьессул ракІги рекъон, хханассул ясги щун, тӀадвуссинеги бегьула гури дун, - ан. - Вай, дир вас, гӀадаллъуге, гьел хханзабиги хӏила-рекІкӏ гӀемерал чагӀи рукӀуна, бицараб ххарбида рекъечӀони, бетӀер къотӀулеб рагӀула гьесс. Дур гьесс бетӀерги къотӀани, цинги дицца щиб гьабилеб? Унге мун гьениве, гьей хханассул ясги кӏваричӏо нилӏее, нилӏерго мискинлъиялда рекъараб ригьинги гьабун, ячина дуе чӀчӏужуги, мун рокъов вукӀа, дир дарман, - ан гьарданила эбел. - Дир бетӀер хханассищ къотӀилеб, хханассул яс диццайищ ячинеяли жеги лъалеб жо гуро, эбел. Щиб лъалеб, эбел, цогидасс гьессие рицарал ххарбазда гьессул ракӏ рекъечӏого батаниги дицца рицаразда ракІ рекъезеги бегьула гури, дун батӀаго гӀадан гуревищ? ХӀинкъун-къан жо кколаро, эбел, цо хӀалбихьизин, - ан абунила васасс. КигӀан гьарданиги, эбелалълъухъги гӀенеккичIого, нахъияб къоялълъ Чаран вилълъанила хханассухъе. Хханассул хъаладухъеги щун, гьенир ратарал гӀадамазда абунила Чараницца, жив вачӀун вугин яс гьарун, абейин хханассда жив тӀаде къабул гьавеян. Хханасс гьессда, асскӀовеги ахӀун, кисса щиван цӀехханила. Чараниццаги бицанила жив щив кколевалиги, щиб къваригӀелалълъги вачӀаравали. - ЛълъикӀ буго, бицехха дурго ххабар, - ан абунила хханасс. Чараницца байбихьанила хханассе ххабар бицине. - Цо къоялда бакъанида гӀачиги росулӏе рачун, рехъадасса рокъове щвана, цӀакъ вакъунги вукӀана, - ян байбихьанила Чараницца. - Рокъоб щибниги квине квенго батичӀо эбелалълъул. Дагьал ццерегӀан къояз нижерго ахикь цо кӀудияб хъабахъ бихьун букӀун, гьебгӀаги тӀелин белъине тӀамизеян, ахикье лӏугьана. Балагьана, - кибниги хъабахъ бихьуларо. Сон-ццерекъад гьаниб букӀараб гьабго кибедай арабан ракӀалдеги ккун, хъабхъигӀарщ аралълъуве, лъалкІ бачун, ххадув вилълъана. Нилӏер мегӏер цо тана, чияраб кӀиго тана, керчал рохьал тана, салул авлахъал тана, гохӀал щинкӀана, щобал герана, кӀиго ххасел ана, лъабго рии ана, аххиралда цо ралъдал рагӀалде ккана. Валагьана гури, буго хъабхъил квар ралъдада тӀассанги добеххун ун. Гьелда тӀадеги вахун, дунги вилълъана гьелълъул лъалкӀда ххадув. Ралъдал доб рагӀалда, гӀадан-чи гьечӀеб чӀчӏинкӀиллъиялда рахӀаталда гӀебеде бегун буго хъабахъ. ЛълъикӀго кӀодолъунги буго, барщунги буго. Гьенисса тӀун гьебги босана. Долго хъабхъил кваразул мухъ ккун вилълъана рокъове. Къассиялде рокъове щвана. Бакун цӀагун, цӀеда хьагги лъун, хъабахъ босун дун вачӀинегӀан, хӀадурлъун ятана эбел. ГьебсагӀат къотӀ-къотӀун хьагинибе ккезабуна эбелалълъ хъабахъ. Белъун гьебги кун, нижецца ххадуб лълъимги гьекъана. Гьелдасса тӀагӀамаб квен киданиги лълъиццаниги кун батиларо, лӏугӀизабунила васасс ххабар. Хханассулги гьессул рукъалълъул агьлуялълъулги гьеб ххарбида ракӏ рекъанила. Хханасс абунила гьеб бегьанин, кӀиабилеб ххабар бицине метер вачӀайилан. Нахъиссеб къоялълъги вилълъанила Чаран хханассухъе, гьессие ххабар бицине. Хханги, гьессул рукъалълъул агьлуги, вазир-вакилзабиги, гӀащтӀичагӀиги кина-щиналго ссверунги ракӀарун, тӀамунила ххабар бицине Чаран. Сон гьанисса рокъове щвелалде, ян байбихьанила Чараницца ххарбиде, эбелалълъ бугоан квен гьабун, квандани тӏагӏам гьечӏоан, цӏцӏам бан гьечӏоан. Щай, эбел, бачӀебан гьикъидал, гьелълъ абуна рокъоб цӏцӏан гьечӏилан. ЦӀцӏамги гьечӏого мун тезе ресищ бугебан эбелалдаги абун, квенги жибго тун, гьенисса вилълъана цӀцӏам босизе Кванххидалӏе. ЦӀцӏамул кьурда асскӀове щвараб меххалълъ, рекӀеда ватана кьурулӏа цӀцӏам бахъизе я газа, я раххан - щибго жо кодоб босичӀого, гӀедегӀалихъе вачӀун вукӀиналде. Гьанже гьабилеб щиб? Ургъана, ургъана, аххиралдаги хӀукму ккана ботӀроцца цӀцӏан бахъизе. Нахъе-нахъегӀанги ун, куйцца гӀадин, бетӀер тункана кьурулӏа къватӀибе цӀцӏутӀараб цӀцӏамул гӀусалда - тӀун бачӀана гьеб. Босун гьебгун, эбелалълъ ццебе лъураб квен цӀцӏоролелде, рокъове щвана, кванилӏе цӀцӏамги бана, лълъикӀаб тӀагӀамгун квенги квана, ян лӏугӀизабунила гьеб ххабарги Чараницца. Гьелдаги ракӀ рекъанила хханассул, гьессги абунила гьебги бегьанин, лъабабилеб ххабар бицине мун метер вачӏайилан. Чаран рокъове инго, хханасс ахӀун жиндихъеги рукъалълъул агьлуялда, вазир-вакилзабазда, гӀакълучагӀазда, рагьтӀателазда, гӀащтӀичагӀазда - киназдаго лъазабунила гьагъав васасс метер нилӏее кинаб ххабар бицаниги, «Битӏараб буго! БитӀараб буго!» - ян ахІдейин нужилан. Радал, анцӀила щуго хӀамаги ццебе къотӀун, Чаран вачӀанила хханассул рагьде лӏугьун. Гьал хӀамул щиб гьабизе гьанире рачаралин гьикъанила хханассул чагӀаз Чаранида. Чараницца абунила: - Гьав нилӏер хханассул инссуцца дир инссуе анцӀила щуго хӀамицца хӀалихъе баччулеб къадаралълъул месед-гӀарац кьезе букӀун буго. Гьеле гьеб месед-гӏарац босизе вачӀун вуго дун жакъа рачун гьал хӀамулгун, - ан. - БитӀараб буго! БитӀараб буго! - ян ахІданила хханассул рагьда рукӀарал щинал чагӀи. - Гьай, гӀабдалзаби, щиб нужецца бицунеб жо, дир эмен гьессул инссуе кисса налъулав вукӀунев, гьересси буго гьесс бицунеб жо, - ян ахІданила ххан. «Гьересси буго! Гьересси буго!» - ян ххадуб дозги ккунила. Дицца бицунеб жо гьересси батани, гъой дур яс дие ккана гьанже, - ян Чараниццаги абунила. АнцӀила щуго хӀамицца баччулеб месед-гӀарац кьезегӀан, гӀачивехьго вукӀаниги, ясго кьун лълъикӀилан, хханасс хӀукму гьабунила яс кьезе. ТӀелекьа къолохъаби ахӀанила, КъахӀисса зурмихъаби рачанила, бертин гьабунила. Кеп-гӀоркьалда анкьицца хханассул азбаралдаги рукӀун, микьабилеб къоялълъ, ячун бахӀарайгун, Чаран тӀадвуссун рокъове вачӀанила. xaran wujanila wujinzila, co <ulanab /aharalda wujanila co {an. heSul yijanila Sweru] ulkabaRda Var rafaray co bercinay yasgi. {anaS ;aRabunila DinCa yas peRe yigin boDiRe Ra\matab, `uhine res hezeb, Dindirgo raj reqarab ;abgo {abar bicaraw xiyaSeyan. {anaSul yasa'u] ropi Kun, {anaSe {arbal ricine razaral feRefan folo]abi Kanila, conigiyaSda jwezila {anaSul raj reqoleb {abar bicine. qoTuda reqon, {anaSgi heRul buTrul qoTulel rujun rugo. hew {anaSul ulkayalda bugeb co <ulanab rosu` wujanila xaranin Var bugew miskinawgo faxiweF. heSdagi rafanila Dider {anaSul bercinay yasa'ulgi hey yaxine Kani, he'ul inSuCa Cebe ;un bugeb /arTa'ulgi {abar. heS \ukmu habunila {anaSul yas harun ine. co qoya' baqanida, faxiyaRul reFedgi rosu`e ?weRabun, xaraniCa Dindirgo ebelalda abunila - ebel, ni`er {anaS Dindirgo yas poley rafula hew raRiyab ;abgo {abar bicaraw xiyaSe. dir qaSd Kun bugo {anaSu]e yas harun ine. heSiye co `uhine res hezeb ;abgo {abargi bicina, ?ib ;aleb, dir {arbaRda heSul rajgi reqon, {anaSul yasgi ?un, TadwuSinegi behula guri dun, - an. - way, dir was, fadal;uge, hel {anRabigi \ila-reJ femeral xafi rujuna, bicarab {arbida reqezoni, beTer qoTuleb rafula heS. dur heS beTergi qoTani, cingi diCa ?ib habileb& unge mun heniwe, hey {anaSul yasgi jwarizo ni`eye, ni`ergo miskin;iyalda reqarab rihingi habun, yaxina duye ZuDugi, mun roqow wuja, dir darman, - an hardanila ebel. - dir beTer {anaSi? qoTileb, {anaSul yas diCayi? yaxineyali Degi ;aleb Do guro, ebel. ?ib ;aleb, ebel, cogidaS heSiye ricaral {arbaRda heSul raj reqezogo batanigi diCa ricaraRda raj reqeRegi behula guri, dun baTago fadan gurewi?& \inqun-qan Do Kolaro, ebel, co \albiFiRin, - an abunila wasaS. kifan hardanigi, ebela'u]gi feneKizogo, na]iyab qoya' xaran wi'anila {anaSu]e. {anaSul ]aladu]egi ?un, henir rataral fadamaRda abunila xaraniCa, Diw wazun wugin yas harun, abeyin {anaSda Diw Tade qabul haweyan. {anaS heSda, aSjowegi a\un, kiSa ?iwan ve{anila. xaraniCagi bicanila Diw ?iw Kolewaligi, ?ib qwarifela'gi wazarawali. - 'ij bugo, bice{a durgo {abar, - an abunila {anaS. xaraniCa baybiFanila {anaSe {abar bicine. - co qoyalda baqanida faxigi rosu`e raxun, re]adaSa roqowe ?wana, vaq waqungi wujana, - yan baybiFanila xaraniCa. - roqob ?ibnigi kwine kwengo batizo ebela'ul. dahal Cerefan qoyaR niDergo a[ip co judiyab ]aba] biFun bujun, hebfagi Telin be;ine TamiReyan, a[ipe `uhana. balahana, - kibnigi ]aba] biFularo. son-Cereqad hanib bujarab habgo kibeday araban rajaldegi Kun, ]ab]ifar? ara'uwe, ;alj baxun, {aduw wi'ana. ni`er mefer co tana, xiyarab jigo tana, kerxal roFal tana, salul awla]al tana, go\al ?injana, ?obal gerana, jigo {asel ana, ;abgo rii ana, a{iralda co ra;dal rafalde Kana. walahana guri, bugo ]ab]il kwar ra;dada TaSangi dobe{un un. helda Tadegi waxun, dungi wi'ana he'ul ;aljda {aduw. ra;dal dob rafalda, fadan-xi hezeb Zinjil;iyalda ra\atalda febede begun bugo ]aba]. 'ijgo jodo;ungi bugo, bar?ungi bugo. heniSa Tun hebgi bosana. dolgo ]ab]il kwaraRul mu] Kun wi'ana roqowe. qaSiyalde roqowe ?wana. bakun vagun, veda Faggi ;un, ]aba] bosun dun wazinefan, \adur;un yatana ebel. hebsafat qoT-qoTun Faginibe KeRabuna ebela' ]aba]. be;un hebgi kun, niDeCa {adub 'imgi heqana. heldaSa Tafamab kwen kidanigi 'iCanigi kun batilaro, `ufiRabunila wasaS {abar. {anaSulgi heSul ruqa'ul ahluya'ulgi heb {arbida raj reqanila. {anaS abunila heb behanin, jiabileb {abar bicine meter wazayilan. na]iSeb qoya'gi wi'anila xaran {anaSu]e, heSiye {abar bicine. {angi, heSul ruqa'ul ahlugi, waRir-wakilRabigi, fa?Tixafigi kina-?inalgo Swerungi rajarun, Tamunila {abar bicine xaran. son haniSa roqowe ?welalde, yan baybiFanila xaraniCa {arbide, ebela' bugoan kwen habun, kwandani Tafam hezoan, Vam ban hezoan. ?ay, ebel, bazeban hiqidal, he' abuna roqob Van hezilan. Vamgi hezogo mun teRe resi? bugeban ebelaldagi abun, kwengi Dibgo tun, heniSa wi'ana Vam bosiRe kwan{ida`e. Vamul purda aSjowe ?warab me{a', rejeda watana puru`a Vam ba]iRe ya gaRa, ya ra{an - ?ibgo Do kodob bosizogo, fedefali]e wazun wujinalde. hanDe habileb ?ib& urGana, urGana, a{iraldagi \ukmu Kana boTroCa Van ba]iRe. na]e-na]efangi un, kuyCa fadin, beTer tunkana puru`a qwaTibe VuTarab Vamul fusalda - Tun bazana heb. bosun hebgun, ebela' Cebe ;urab kwen Vorolelde, roqowe ?wana, kwani`e Vamgi bana, 'ijab Tafamgun kwengi kwana, yan `ufiRabunila heb {abargi xaraniCa. heldagi raj reqanila {anaSul, heSgi abunila hebgi behanin, ;ab~abileb {abar bicine mun meter wazayilan. xaran roqowe ingo, {anaS a\un Dindi]egi ruqa'ul ahluyalda, waRir-wakilRabaRda, faqluzafaRda, rahTatelaRda, fa?TixafaRda - kinaRdago ;aRabunila haGaw wasaS meter ni`eye kinab {abar bicanigi, «biTarab bugo! biTarab bugo!» - yan a\deyin nuDilan. radal, anvila ?ugo \amagi Cebe qoTun, xaran wazanila {anaSul rahde `uhun. hal \amul ?ib habiRe hanire raxaralin hiqanila {anaSul xafaR xaranida. xaraniCa abunila - haw ni`er {anaSul inSuCa dir inSuye anvila ?ugo \amiCa \ali]e baXuleb qadara'ul mesed-farac peRe bujun bugo. hele heb mesed-farac bosiRe wazun wugo dun Daqa raxun hal \amulgun, - an. - biTarab bugo! biTarab bugo! - yan a\danila {anaSul rahda rujaral ?inal xafi. - hay, fabdalRabi, ?ib nuDeCa bicuneb Do, dir emen heSul inSuye kiSa na;ulaw wujunew, hereSi bugo heS bicuneb Do, - yan a\danila {an. «hereSi bugo! hereSi bugo!» - yan {adub doRgi Kunila. diCa bicuneb Do hereSi batani, Goy dur yas diye Kana hanDe, - yan xaraniCagi abunila. anvila ?ugo \amiCa baXuleb mesed-farac peRefan, faxiweFgo wujanigi, yasgo pun 'ijilan, {anaS \ukmu habunila yas peRe. Telepa qolo]abi a\anila, qa\iSa Rurmi]abi raxanila, bertin habunila. ke<-forpalda anpiCa {anaSul aRbaraldagi rujun, mip~abileb qoya', yaxun ba\araygun, xaran TadwuSun roqowe wazanila.

ВАРАНИ ГУККАРАБ КУЦ Рукӏанила, рукинчӏила, цо нохъода гьалмагълъиялда чӏчӏун, бетIербахъиялълъе цо Гъалбацӏги, Циги, Церги, Цакьуги, Гӏангурги, Гъедуги. Рукӏанила гьел, щибаб къоялълъ чанареги ун, кепалда бетӏербахъулел. Цо къоялда гьезул нохъодул рагьтӏассан гӏебеде анила варанабазул къокъа. Гьездасса цояб, хӏетӏе унтун, билълъине кIвечӏого, авлахъалда ххутӏун букӏанила. Царада бихьанила гъоб; гьеб бортун анила Гъалбацӏида бицине, гьадин цо варани ххутӏун бугин, билълъине кӏвечӏого абун. Гьанже Гъалбацӏицца гъолълъухъе битӏун буго Цер: «Мун гъолълъухъе а, щибниги ххиянатги гьабиларин, нилӏер гьалмагълъиялда чӏчӏезе бачӏаян абе», - ян. Царацца абунила Варанида: — Нижер бетӏергьанасс ахӏулеб буго мун, щибниги ххиянатги гьабиларин, цадахъ бетӏербахъиялълъе чӏчӏезе бачӏаян. РескъотIараб бакӏалде ккун бугелълъул, ун буго гьеб нохъоде Гъалбацӏихъе. Гъалбацӏицца Варанида гӏемераб ххабарги бицун буго: — Мун ххер кунеб жо буго, ниж гьан кунел жал руго, кӏиязулго данде ккеларилан ккун батила дуда. Щибниги ххияналъи гьабизе гьечӏо, воре, мун щибго хӏинкъуге, — ян. Гьедин цадахъ рукӏун руго гьал таманаб меххалълъ. Цо къоялълъ Гъалбацӏ, чанабе араб меххалълъ, Пилгун багъизе ккун, цӏакъ квеш лълъукъ-лълъукъун бачӏун буго. Чан гьабизе кӏоларого, босада бегун букӏанила. Гьелълъие квине гӏураб чан гьабизе гьездаги кӏоларого, хвезе дагьалълъ ххутӏун буго Гъалбацӏ. Гьанже Царацца абунила Гъалбацӏида: - Нилӏее гӏураб гьанги батила, гъоб Варанигӏаги чӏван лълъикӏ, - ян. Гъалбацӏ кинго разилъун гьечӏо: — Дицца рагӏи кьуна, ххиянат гьабизе гьечӏо, - ян. Нахъеги ун буго Цер, нижецца дуде гӏайиб щвезе теларо абун, кье нижее изну доб чӏвазе. Кинго кьун гьечӏо гьелълъ изну. Нахъеги, лъабабилеб нухалълъги бачӏун буго Цер Гъалбацӏихъе, нижецца гьадинаб тадбир ургъун бугила дуде щибго гӏайиб щолареб. Дицца абилин долда, нилӏ киналго ракӏарараб бакӏалдеги ахӏун: нилӏер бетӏергьан хвезехъин бугин, нилӏер умумузул гӏадат букӏанин, бо биххизабизегӏан, нусгоги хвезе кьолеб, нусгояв хвезегӏан, анцӏго хвезе кьолеб, анцӏго холев вукӏани, цояв хвезе кьолев, нилӏеда гьоркьосса цояв хвезе бегьилаян. Гьелълъие дир гӏураб хӏила бугин, мун разилъеян гьарун буго Царацца. Аххир Гъалбацӏицца абун буго, гьеб жибго разилъани, дунги рази бугин, гурони гьечӏилан. Гьанже цо къоялълъ, киналго гьалмагъзабиги ракӏарун, Царацца бицун буго жинццаго Гъалбацӏие бицараб умумузул кици. Гьебмеххалълъ Цакьуцца абун буго нужецца дун кунин, дицца дирго би хӏалал гьабилин нужейилан. Бацӏиццаги абун буго: «Мун кун, цонигияб гӏорцӏцӏуларо, гьедигӏан гьитӏинаб дур гьан чамалълъе щолеб?» Дун кунилан абун лӏугьун буго Бацӏ. Бацӏил гьан квани, ниж киналго хвеларищан, цонигияб разилъичӏила. Дун кун, дун разияб бугоян бахъанила гӏангур. Белъине кӏолареб дур гьан лълъицца кунеб, гьеб белъунаго, цӏул тӏагӏинабилин, рохьобе нухги гӏазуцца къан бугебин, тӏаде бортун, семизе лӏугьун руго Бацӏги Циги. Асскӏобе бачӏун, Вараницца абун буго: — Щай нуж рагъулел, гӏезегӏан кӏудияб къаркъалаги буго дир, гьуинаб гьанги буго дир, киназего гӏезеги гӏела, дицца дир би хӏалал гьабула нужее, дун кун, - ан. Битӏараб бугин абун, Царацца киналго тӏаде разарун, гъоб Варани, цо лахӏзаталда жаниб тӏутӏу-хъухъун рехханила. warani guKarab kuc rujanila, rujnzila, co no]oda halmaG;iyalda Zun, beTerba]iya'e co Galbavgi, cigi, cergi, capugi, fangurgi, Gedugi. rujanila hel, ?ibab qoya' xanaregi un, ke<alda beTerba]ulel. co qoyalda heRul no]odul rahTaSan febede anila waranabaRul qoqa. heRdaSa coyab, \eTe untun, bi'ine jwezogo, awla]alda {uTun bujanila. carada biFanila Gob, heb bortun anila Galbavida bicine, hadin co warani {uTun bugin, bi'ine jwezogo abun. hanDe GalbaviCa Go'u]e biTun bugo cer - «mun Go'u]e a, ?ibnigi {iyanatgi habilarin, ni`er halmaG;iyalda ZeRe bazayan abe», - yan. caraCa abunila waranida — niDer beTerhanaS a\uleb bugo mun, ?ibnigi {iyanatgi habilarin, cada] beTerba]iya'e ZeRe bazayan. resqoTarab bajalde Kun buge'ul, un bugo heb no]ode Galbavi]e. GalbaviCa waranida femerab {abargi bicun bugo — mun {er kuneb Do bugo, niD han kunel Dal rugo, jiyaRulgo dande Kelarilan Kun batila duda. ?ibnigi {iyana;i habiRe hezo, wore, mun ?ibgo \inquge, — yan. hedin cada] rujun rugo hal tamanab me{a'. co qoya' Galbav, xanabe arab me{a', <ilgun baGiRe Kun, vaq kwe/ 'uq-'uqun bazun bugo. xan habiRe jolarogo, bosada begun bujanila. he'iye kwine furab xan habiRe heRdagi jolarogo, [weRe daha' {uTun bugo Galbav. hanDe caraCa abunila Galbavida - ni`eye furab hangi batila, Gob waranifagi zwan 'ij, - yan. Galbav kingo raRi;un hezo — diCa rafi puna, {iyanat habiRe hezo, - yan. na]egi un bugo cer, niDeCa dude fayib ?weRe telaro abun, pe niDeye iRnu dob zwaRe. kingo pun hezo he' iRnu. na]egi, ;ab~abileb nu[a'gi bazun bugo cer Galbavi]e, niDeCa hadinab tadbir urGun bugila dude ?ibgo fayib ?olareb. diCa abilin dolda, ni` kinalgo rajararab bajaldegi a\un, ni`er beTerhan [weRe]in bugin, ni`er umumuRul fadat bujanin, bo bi{iRabiRefan, nusgogi [weRe poleb, nusgoyaw [weRefan, anvgo [weRe poleb, anvgo [olew wujani, coyaw [weRe polew, ni`eda horpoSa coyaw [weRe behilayan. he'iye dir furab \ila bugin, mun raRi;eyan harun bugo caraCa. a{ir GalbaviCa abun bugo, heb Dibgo raRi;ani, dungi raRi bugin, guroni hezilan. hanDe co qoya', kinalgo halmaGRabigi rajarun, caraCa bicun bugo DinCago Galbaviye bicarab umumuRul kici. hebme{a' capuCa abun bugo nuDeCa dun kunin, diCa dirgo bi \alal habilin nuDeyilan. baviCagi abun bugo - «mun kun, conigiyab forVularo, hedifan hiTinab dur han xama'e ?oleb&» dun kunilan abun `uhun bugo bav. bavil han kwani, niD kinalgo [welari?an, conigiyab raRi;izila. dun kun, dun raRiyab bugoyan ba]anila fangur. be;ine jolareb dur han 'iCa kuneb, heb be;unago, vul Tafinabilin, roFobe nu[gi faRuCa qan bugebin, Tade bortun, semiRe `uhun rugo bavgi cigi. aSjobe bazun, waraniCa abun bugo — ?ay nuD raGulel, feRefan judiyab qarqalagi bugo dir, huinab hangi bugo dir, kinaRego feRegi fela, diCa dir bi \alal habula nuDeye, dun kun, - an. biTarab bugin abun, caraCa kinalgo Tade raRarun, Gob warani, co la\Ratalda Danib TuTu-]u]un re{anila.

МЕКЪИ ККАНА Жиндирго рукІниб букӀанила цо БацІ. Гьелълъ рукъ киданиги я бацӀцӀунароанила, я къачӀалароанила. Гьеб кидаго басраго, чорокго, биххун ине хӀадурго букӀунаанила. Цо къоялда БацӀил рукъалда асскӀоссан унеб букӀараб Пил лъачӀого тунканила гьеб рукъалда, рукъги дагьабго гьетӀараб гӀадин лӏугьанила. - Мун дида тӀассалӏугьа, дихъа гьеб иш лъачӀого ккана. ГьабсагӀат къачӀалеб дицца дур гьеб рукъ, - ан абунила Пилалълъ. Пилалълъул устарлъиялълъе маххщел букӀанила. Босун квартӀа-гъецІгун, магӀалгун цо сагӀаталда жаниб гъоркь букӀаралдассаги щулаго къачӀан кьунила Пилалълъ жиндихъа гьетӀун букӀараб БацӀил рукъ. «Агьа! Балагьараб меххалълъ, гьаб Пил дидасса хӀинкъулеб батизе ккола, гьалълъ цин дида гьарана жинда тӀассалӏугьайилан, цинги дир рукъги къачӀана гьалълъ. Дицца гьаб тӀамила дие цӀияб рукъ гьабизе. ХӀинкъулеб бугелдасса нахъе гьалълъул рес щиб дицца абураб жо гьабичӀого», - ян пикру гьабунила БацӀицца, цинги ахІданила Пилалде: - ЧІчӏая! Дуда ракӀалдейщ кколеб гьедин бигьа-бихъаго мун дидасса борчӀилилан. Цо рахъалде кӀичӀизабураб дир рукъалълъул тӀох битӀизабизе, доба-гьаниб кӀиго-лъабго магӀги кьабун, дур хӀалтӀи лӏугӀарабиланищ дуда ккараб! Гуро, лӏугӀуларо! Дуцца дие цӀияб мина бан кьезе ккола, гурони дицца дуда ракь квинабизе буго. Ххеххлъи гьабея, ссундухъ балагьун мун бугебали! - ян. БацӀил рагӀаби рагӀараб меххалълъ, Пилалълъ, щибго жавабги кьечӀого, хапун ккун бакьулӏаги, БацІ анила реххун гьениб гӀагардаго букӀараб цо махІцараб лълъим бугеб хӀоринибе. Цинги ун, БацӀил рукъалда тӀад жибгоги гӀодоб чӀчӏанила. - Гьале дуе цӀияб рукъ, - анги абун, Пил апила. - Гьалълъул магІна кинго дида бичӏчӀуларо. Цин доб, дидассаги хӀинкъун, жинда тӀассалӏугьайилан гьарделеб букӀана, цинги ххадубин абуни, бихьулищхха долълъ гьабун тараб жо. Валлагь, бичӀчӀуларо дида гьалълъул магӀна, - ян абунила БацӀицца. meqi Kana Dindirgo rujnib bujanila co bav. he' ruq kidanigi ya baVunaroanila, ya qazalaroanila. heb kidago basrago, xorokgo, bi{un ine \adurgo bujunaanila. co qoyalda bavil ruqalda aSjoSan uneb bujarab <il ;azogo tunkanila heb ruqalda, ruqgi dahabgo heTarab fadin `uhanila. - mun dida TaSa`uha, di]a heb i/ ;azogo Kana. habsafat qazaleb diCa dur heb ruq, - an abunila <ila'. <ila'ul ustar;iya'e ma{?el bujanila. bosun kwarTa-Gevgun, mafalgun co safatalda Danib Gorp bujaraldaSagi ?ulago qazan punila <ila' Dindi]a heTun bujarab bavil ruq. «aha! balaharab me{a', hab <il didaSa \inquleb batiRe Kola, ha' cin dida harana Dinda TaSa`uhayilan, cingi dir ruqgi qazana ha'. diCa hab Tamila diye viyab ruq habiRe. \inquleb bugeldaSa na]e ha'ul res ?ib diCa aburab Do habizogo», - yan <ikru habunila baviCa, cingi a\danila <ilalde - Zaya! duda rajaldeyi? Koleb hedin biha-bi]ago mun didaSa borzililan. co ra]alde jiziRaburab dir ruqa'ul To[ biTiRabiRe, doba-hanib jigo-;abgo mafgi pabun, dur \alTi `ufarabilani? duda Karab! guro, `ufularo! duCa diye viyab mina ban peRe Kola, guroni diCa duda rap kwinabiRe bugo. {e{;i habeya, Sundu] balahun mun bugebali! - yan. bavil rafabi rafarab me{a', <ila', ?ibgo Dawabgi pezogo, [a<un Kun bapu`agi, bav anila re{un henib fagardago bujarab co ma\carab 'im bugeb \orinibe. cingi un, bavil ruqalda Tad Dibgogi fodob Zanila. - hale duye viyab ruq, - angi abun, <il anila. - ha'ul mafna kingo dida biZularo. cin dob, didaSagi \inqun, Dinda TaSa`uhayilan hardeleb bujana, cingi {adubin abuni, biFuli?{a do' habun tarab Do. walah, biZularo dida ha'ul mafna, - yan abunila baviCa.

ГӏАНКӏКӏИЛ ХӏИЛА БЕГЬИЧӏО Цо нухалда тоххлъукьего Ци тӏад чӏчӏун буго гӏанкӏкӏил боххалда. - Вай, вай, вай, дир бохх бекана! Дун холеб буго, дун ххвассар гьабе! - ян ахIдон буго ГIанкӏкӏ. РакI лълъикIаб Ци хIинкъун буго, унго-унгоги холебдай аб бугеб абун, гьелда гурхIун буго. - Мун тIасса лӏугьа, лъачIого ккана дихъа гьеб, - ан гьардезе лӏугьун буго Ци. - Кин ккани щиб дие гьанже, дир бохх бекун ххадуб, гьанже гIумруялълъго рекълъухъе ххутIила гури дун, - абун гӏодилеб ххвел гьабунила ГӏанкIкӏицца. ГlанкIкӏида ракI гурхIараб Цицца, бачун жиндирго рокъобегун таххидаги бегизабун, гьелълъул бохх бухьанила. Цицца бохх бухьунаго, “Вай, чlчӏезе кIоларо, дун холеб буго!” - ян ахIделеб букIанила Гӏанкӏкӏ, щибго унтулеб бакӏ гьечIониги, Ци жиндаго гурхIизабизе къваригIун. Радал-бакъанида лълъикIа-лълъикIаб квенги кьун, Цицца гогьдаризабун хьихьун букIанила ГIанкIкӏ. Щибаб къойил радал: “Щиб хIал бугеб дур жакъа?” - ян Цицца гьикъараб меххалълъ, ГIанкӏкӏицца абулаанила соналдасса жакъа унтун бугилан. Квине жо балагьизе Ци араб меххалълъ, бохх бухьараб кварги бичун, Гlанкӏкl букIунаанила рукъ гIоларого басандулеб. Ци бачIунеб бихьараб меххалълъ, жинццаго боххги бухьун, агь, огь абун, таххида бегун чIчӏолаанила. Дуцца дун бакъуцца хвезабулеб буго, кидаго цохlого ламадурги кьун; дие батlи-батӏияб жо квине бокьун буго, - ян ахӏданила цо къоялълъ Гӏанкӏкӏ. - Щибхха дуе кьелеб? — ан гьикъанила Цицца. - Гениги гьоцIцӏоги бокьун буго дие, — ян чIчӏанила ГIанкӏкI. ГlанкӏкIие гениги гьоцIцӏоги балагьизе, къватIибе бахъанила Ци. Данде кканила гьелда Цер. Царацца гьикъанила кибе мун унебан. Цицца бицанила жиб унтараб ГIанкIкӏие гениги гьоцIцӏоги балагьизе унеб бугилан. Царацца абунила гьедин унтун ГlанкӏкI батани, дуда тоххтур валагьизе кколин. - Кин дицца гьанже тоххтур валагьилев? — ан гьикъанила Цицца. - Тоххтур валагьизе мун рикIкIаде ине кколаро, кIиябго моцӏцl гурищ дир бугеб унтукӏаниб хIалтIулеб бугелдасса. Дуцца дун ГlанкIкӏида асскIобе баче, дицца сах гьабила гьеб, — ан абунила Цараца. Бачун Цергун, Ци билълъанила рокъобе. Цер бихьараб меххалълъ, кьерги босун, хIинкъиялълъул кутакалълъ сородизе лӏугьанила ГlанкӏкI. ГlанкIкӏихъги балагьун, Царацца абунила: - Валлагь, алълъул хIалтIи лълъикI гьечIо, аб добе унтукӏанибе бачине ккола. Рекарал, рорчIарал боххдузе дару гьабизе дир кумекчилъун доба, унтукӏаниб Бацlги буго хIалтIулеб. Нижецца сах гьабила гьаб гьениб. Царал ххабар рагIараб меххалълъ, кьвагьараб гула гIадин, къватIибеги кIанцIун, Гlанкlкӏицца гьеб рахъ танила. fanJil \ila behizo co nu[alda to{;upego ci Tad Zun bugo fanJil bo{alda. - way, way, way, dir bo{ bekana! dun [oleb bugo, dun {waSar habe! - yan a\don bugo fanJ. raj 'ijab ci \inqun bugo, ungo-ungogi [olebday ab bugeb abun, helda gur\un bugo. - mun TaSa `uha, ;azogo Kana di]a heb, - an hardeRe `uhun bugo ci. - kin Kani ?ib diye hanDe, dir bo{ bekun {adub, hanDe fumruya'go req;u]e {uTila guri dun, - abun fodileb {wel habunila fanJiCa. fanJida raj gur\arab ciCa, baxun Dindirgo roqobegun ta{idagi begiRabun, he'ul bo{ buFanila. ciCa bo{ buFunago, “way, ZeRe jolaro, dun [oleb bugo!” - yan a\deleb bujanila fanJ, ?ibgo untuleb baj hezonigi, ci Dindago gur\iRabiRe qwarifun. radal-baqanida 'ija-'ijab kwengi pun, ciCa gohdariRabun FiFun bujanila fanJ. ?ibab qoyil radal - “?ib \al bugeb dur Daqa&” - yan ciCa hiqarab me{a', fanJiCa abulaanila sonaldaSa Daqa untun bugilan. kwine Do balahiRe ci arab me{a', bo{ buFarab kwargi bixun, fanJ bujunaanila ruq folarogo basanduleb. ci bazuneb biFarab me{a', DinCago bo{gi buFun, ah, oh abun, ta{ida begun Zolaanila. duCa dun baquCa hweRabuleb bugo, kidago co\ogo lamadurgi pun, diye baTi-baTiyab Do kwine bopun bugo, - yan a\danila co qoya' fanJ. - ?ib{a duye peleb& — an hiqanila ciCa. - genigi hoVogi bopun bugo diye, — yan Zanila fanJ. fanJiye genigi hoVogi balahiRe qwaTibe ba]anila ci. dande Kanila helda cer. caraCa hiqanila kibe mun uneban. ciCa bicanila Dib untarab fanJiye genigi hoVogi balahiRe uneb bugilan. caraCa abunila hedin untun fanJ batani, duda to{tur walahiRe Kolin. - kin diCa hanDe to{tur walahilew& — an hiqanila ciCa. - to{tur walahiRe mun riJade ine Kolaro, jiyabgo moV guri? dir bugeb untujanib \alTuleb bugeldaSa. duCa dun fanJida aSjobe baxe, diCa sa[ habila heb, — an abunila caraCa. baxun cergun, ci bi'anila roqobe. cer biFarab me{a', pergi bosun, \inqiya'ul kutaka' sorodiRe `uhanila fanJ. fanJi]gi balahun caraCa abunila - walah, a'ul \alTi 'ij hezo, ab dobe untujanibe baxine Kola. rekaral, rorzaral bo{duRe daru habiRe dir kumekxi;un doba untujanib bavgi bugo \alTuleb. niDeCa sa[ habila hab henib. caral {abar rafarab me{a', pwaharab gula fadin, qwaTibegi janvun, fanJiCa heb ra] tanila.