ВАБАБАЙ, БАХІАРЧИЛЪИ БИХЬУЛИЩ? Кету букӀанила рагъида басандулеб. Гьеб цӀакъго гьитӀинаб, загӀипаб жо букӀанила. ГьебсагӀат баккун бачӀанила цо Гьой. Кету, кӀутӀун, цо рахъалдеххун кӀанцӀанила. КӀамури гӀадин, мугъги гьетӀизабун, расги ххучизабун, жиндирго михъалги хъитӀизарун, ххичун чӀчӏанила гьеб. Гьоян абуни, гьелълъул ххалго гьабичӀого, хьолбохъан гӀебеде анила. Гьеб нахъе ун борчӀизегӀан, Кету гьадаб ссураталда балагьун чӀчӏун букӀанила. «Балагьея дир бахӀарчилъи, дидасса Гьой хӀинкъулеб куц! Дида хъатӀарабани, бихьилаан дицца гъолълъие гьабулеб жо!», - ян абунила гьелълъ. wababay, ba\arxi;i biFuli?& ketu bujanila raGida basanduleb. heb vaqgo hiTinab, Rafi<ab Do bujanila. hebsafat baKun bazanila co hoy. ketu, juTun, co ra]alde{un janvanila. jamuri fadin, muGgi heTiRabun, rasgi {uxiRabun, Dindirgo mi]algi ]iTiRarun, {ixun Zanila heb. hoyan abuni, he'ul {algo habizogo, Folbo]an febede anila. heb na]e un borziRefan, ketu hadab Suratalda balahun Zun bujanila. «balaheya dir ba\arxi;i, didaSa hoy \inquleb kuc! dida ]aTarabani, biFilaan diCa Go'iye habuleb Do!», - yan abunila he'.

РОССАССДА БАТАРАБ ХХАЗИНА PукӀанила, рукӀинчӀила россги чӀчӏужуги. Цо къоялълъ росс жиндирго биххараб рукъалълъул кьучӏчӏ буххулев вукӀанила. Гьениб гьессда месед-гӀарцул кьабун цӀураб щагӀил хъаба батанила. Гьесс гьеб лълъадухъе цӀунизе кьунила. Гьеб хъабаги чи щаклъулареб гӀадаб бакӀалда баххчун, хъаба букӀараб бакӀалдасса ганчӀалги нахъе ран, чӀчӏужуялълъ гьениб цо чанго ччугӀа баххчанила. Цинги нахъеги гьебго бакӀ бухъейин, цоги щиб бугониги батизе бегьулин россассда гьаранила. ЧӀчӏужуялълъ абухъего, гьениб чанго ччугӀаги батанила россассда. Нахъияб къоялълъ хъахӀлъи балеб заманалълъ яхъун, чӀчӏужуялълъ тӀохдасса гӀебеде бек-бекун бан, бахъухъ щущазабунила, ворчӀизеги гьавун, россассдаги лъазабунила: Ххеххго тӀаде вахъа! Нолӏ бахъухъалълъул цӀцӏад бан буго. ГӀедегӀил гьабе нахъе бакӀаризе! - ян. ГӀажаиблъарав россасс, чӀчӏужугун цадахъ лӏугьун, бакӀарун бахъухъ рокъобе босанила. Цо нухалълъ россасс ракӀалдаго гьечӀого жинда батараб месед-гӀарцул цӀураб хъабил хӀакъалълъулӏ годекӀаниб бицен гьабунила. Гьеб ххабар ххеххго хханассухъе щванила. Хханасс, жиндихъегоги ахӀун, гьессие гӀазаб кьезе байбихьанила ххазина батанищали бицеян. Аххирги гьеб батиялълъе мукӀурлъизе кканила гьев. ЧӀчӏужуялълъин абуни, жинда лъалеб жо гурин гьебилан, тӀубанго инкар гьабунила, россассул анищал ругин, гьединаб ххазинаги батун, бечелъизе ххиял бугин гьессулан. Ххассго гьаб аххираб заманалда гьединал жалазул гӀемерал ххиялал гьарун, бетӀер ссверун гӀадинцин вуго гьев, - ан абунила гьелълъ. КӀиялго, росс-лълъади асскӀореги рачун, цӀехх-рехх гьабураб меххалъги, росс тӀуванго мукӀурлъанила, цинги ххазина хханассухъе кьеян лълъадудаги лъазабунила. ЧӀчӏужуялълъин абуни, жинда бихьараб-рагӀараб жоцин гурин, букӀараб батани, кинаб гьеб букӀараб, кида дихъе гьеб баххчизе кьун букӀарабали жаваб кьеян, тӀалаб гьабунила россассдасса. Россасс гьелда ракӀалде щвезабунила, доб ххазина батараб къоялълъ ганчӀазда гьоркьоб меседил чанго ччугӀаги батанин, цинги нахъияб къоялълъ бахъухъалълъул цӀцӏадги банин. Россассул гьел рагӀабаздасса ххадув ххан рекӀеда ватанила жинцца гӀабдалзабазулгун гара-чІвари гьабулеб букӀиналда, цинги гьездаги паракъат рокъоре аян лъазабунила. Гьедин гукканила мискинчияссул чӀчӏужуялълъ ххан. roSaSda batarab {aRina rujanila, rujinzila roSgi ZuDugi. co qoya' roS Dindirgo bi{arab ruqa'ul puZ bu{ulew wujanila. henib heSda mesed-farcul pabun vurab ?afil ]aba batanila. heS heb 'adu]e vuniRe punila. heb ]abagi xi ?ak;ulareb fadab bajalda ba{chun, ]aba bujarab bajaldaSa ganzalgi na]e ran, ZuDuya' henib co xango Xufa ba{xanila. cingi na]egi hebgo baj bu]ejin, cogi ?ib bugonigi batiRe behulin roSaSda haranila. ZuDuya' abu]ego, henib xango Xufagi batanila roSaSda. na]iyab qoya' ]a\;i baleb Ramana' ya]un, ZuDuya' TohdaSa febede bek-bekun ban, ba]u] ?u?aRabunila, worziRegi hawun, roSaSdagi ;aRabunila {e{go Tade wa]a! no` ba]u]a'ul Vad ban bugo. fedefil habe na]e bajariRe! - yan. faDaib;araw roSaS, ZuDugun cada] `uhun, bajarun ba]u] roqobe bosanila. co nuha' roSaS rajaldago hezogo Dinda batarab mesed-farcul vurab ]abil \aqa'u` godejanib bicen habunila. heb {abar {e{go {anaSu]e ?wanila. {anaS, Dindi]egogi a\un, heSiye faRab peRe baybiFanila {aRina batani?ali biceyan. a{irgi heb batiya'e mujur;iRe Kanila hew. ZuDuya'in abuni, Dinda ;aleb Do gurin hebilan, Tubango inkar habunila, roSaSul ani?al rugin, hedinab {aRinagi batun, bexe;iRe {iyal bugin heSulan. {aSgo hab a{irab Ramanalda hedinal DalaRul femeral {iyalal harun, beTer Swerun fadincin wugo hew, - an abunila he'. jiyalgo, roS-'adi aSjoregi raxun, ve{-re{ haburab me{a'gi, roS Tuwango mujur;anila, cingi {aRina {anaSu]e peyan 'adudagi ;aRabunila. ZuDuya'in abuni, Dinda biFarab-rafarab Docin gurin, bujarab batani, kinab heb bujarab, kida di]e heb ba{xiRe pun bujarabali Dawab peyan, Talab habunila roSaSdaSa. roSaS helda rajalde ?weRabunila, dob {aRina batarab qoya' ganzaRda horpob mesedil xango Xufagi batanin, cingi na]iyab qoya' ba]u]a'ul Vadgi banin. roSaSul hel rafabaRdaSa {aduw {an rejeda watanila DinCa fabdalRabaRulgun gara-zwari habuleb bujinalda, cingi heRdagi <araqat roqore ayan ;aRabunila. hedin guKanila miskinxiyaSul ZuDuya' {an.

ГӏАНКӏКӏИЛ ХӏИЛА БЕГЬИЧӏО Цо нухалда тоххлъукьего Ци тӏад чӏчӏун буго гӏанкӏкӏил боххалда. - Вай, вай, вай, дир бохх бекана! Дун холеб буго, дун ххвассар гьабе! - ян ахIдон буго ГIанкӏкӏ. РакI лълъикIаб Ци хIинкъун буго, унго-унгоги холебдай аб бугеб абун, гьелда гурхIун буго. - Мун тIасса лӏугьа, лъачIого ккана дихъа гьеб, - ан гьардезе лӏугьун буго Ци. - Кин ккани щиб дие гьанже, дир бохх бекун ххадуб, гьанже гIумруялълъго рекълъухъе ххутIила гури дун, - абун гӏодилеб ххвел гьабунила ГӏанкIкӏицца. ГlанкIкӏида ракI гурхIараб Цицца, бачун жиндирго рокъобегун таххидаги бегизабун, гьелълъул бохх бухьанила. Цицца бохх бухьунаго, “Вай, чlчӏезе кIоларо, дун холеб буго!” - ян ахIделеб букIанила Гӏанкӏкӏ, щибго унтулеб бакӏ гьечIониги, Ци жиндаго гурхIизабизе къваригIун. Радал-бакъанида лълъикIа-лълъикIаб квенги кьун, Цицца гогьдаризабун хьихьун букIанила ГIанкIкӏ. Щибаб къойил радал: “Щиб хIал бугеб дур жакъа?” - ян Цицца гьикъараб меххалълъ, ГIанкӏкӏицца абулаанила соналдасса жакъа унтун бугилан. Квине жо балагьизе Ци араб меххалълъ, бохх бухьараб кварги бичун, Гlанкӏкl букIунаанила рукъ гIоларого басандулеб. Ци бачIунеб бихьараб меххалълъ, жинццаго боххги бухьун, агь, огь абун, таххида бегун чIчӏолаанила. Дуцца дун бакъуцца хвезабулеб буго, кидаго цохlого ламадурги кьун; дие батlи-батӏияб жо квине бокьун буго, - ян ахӏданила цо къоялълъ Гӏанкӏкӏ. - Щибхха дуе кьелеб? — ан гьикъанила Цицца. - Гениги гьоцIцӏоги бокьун буго дие, — ян чIчӏанила ГIанкӏкI. ГlанкӏкIие гениги гьоцIцӏоги балагьизе, къватIибе бахъанила Ци. Данде кканила гьелда Цер. Царацца гьикъанила кибе мун унебан. Цицца бицанила жиб унтараб ГIанкIкӏие гениги гьоцIцӏоги балагьизе унеб бугилан. Царацца абунила гьедин унтун ГlанкӏкI батани, дуда тоххтур валагьизе кколин. - Кин дицца гьанже тоххтур валагьилев? — ан гьикъанила Цицца. - Тоххтур валагьизе мун рикIкIаде ине кколаро, кIиябго моцӏцl гурищ дир бугеб унтукӏаниб хIалтIулеб бугелдасса. Дуцца дун ГlанкIкӏида асскIобе баче, дицца сах гьабила гьеб, — ан абунила Цараца. Бачун Цергун, Ци билълъанила рокъобе. Цер бихьараб меххалълъ, кьерги босун, хIинкъиялълъул кутакалълъ сородизе лӏугьанила ГlанкӏкI. ГlанкIкӏихъги балагьун, Царацца абунила: - Валлагь, алълъул хIалтIи лълъикI гьечIо, аб добе унтукӏанибе бачине ккола. Рекарал, рорчIарал боххдузе дару гьабизе дир кумекчилъун доба, унтукӏаниб Бацlги буго хIалтIулеб. Нижецца сах гьабила гьаб гьениб. Царал ххабар рагIараб меххалълъ, кьвагьараб гула гIадин, къватIибеги кIанцIун, Гlанкlкӏицца гьеб рахъ танила. fanJil \ila behizo co nu[alda to{;upego ci Tad Zun bugo fanJil bo{alda. - way, way, way, dir bo{ bekana! dun [oleb bugo, dun {waSar habe! - yan a\don bugo fanJ. raj 'ijab ci \inqun bugo, ungo-ungogi [olebday ab bugeb abun, helda gur\un bugo. - mun TaSa `uha, ;azogo Kana di]a heb, - an hardeRe `uhun bugo ci. - kin Kani ?ib diye hanDe, dir bo{ bekun {adub, hanDe fumruya'go req;u]e {uTila guri dun, - abun fodileb {wel habunila fanJiCa. fanJida raj gur\arab ciCa, baxun Dindirgo roqobegun ta{idagi begiRabun, he'ul bo{ buFanila. ciCa bo{ buFunago, “way, ZeRe jolaro, dun [oleb bugo!” - yan a\deleb bujanila fanJ, ?ibgo untuleb baj hezonigi, ci Dindago gur\iRabiRe qwarifun. radal-baqanida 'ija-'ijab kwengi pun, ciCa gohdariRabun FiFun bujanila fanJ. ?ibab qoyil radal - “?ib \al bugeb dur Daqa&” - yan ciCa hiqarab me{a', fanJiCa abulaanila sonaldaSa Daqa untun bugilan. kwine Do balahiRe ci arab me{a', bo{ buFarab kwargi bixun, fanJ bujunaanila ruq folarogo basanduleb. ci bazuneb biFarab me{a', DinCago bo{gi buFun, ah, oh abun, ta{ida begun Zolaanila. duCa dun baquCa hweRabuleb bugo, kidago co\ogo lamadurgi pun, diye baTi-baTiyab Do kwine bopun bugo, - yan a\danila co qoya' fanJ. - ?ib{a duye peleb& — an hiqanila ciCa. - genigi hoVogi bopun bugo diye, — yan Zanila fanJ. fanJiye genigi hoVogi balahiRe qwaTibe ba]anila ci. dande Kanila helda cer. caraCa hiqanila kibe mun uneban. ciCa bicanila Dib untarab fanJiye genigi hoVogi balahiRe uneb bugilan. caraCa abunila hedin untun fanJ batani, duda to{tur walahiRe Kolin. - kin diCa hanDe to{tur walahilew& — an hiqanila ciCa. - to{tur walahiRe mun riJade ine Kolaro, jiyabgo moV guri? dir bugeb untujanib \alTuleb bugeldaSa. duCa dun fanJida aSjobe baxe, diCa sa[ habila heb, — an abunila caraCa. baxun cergun, ci bi'anila roqobe. cer biFarab me{a', pergi bosun, \inqiya'ul kutaka' sorodiRe `uhanila fanJ. fanJi]gi balahun caraCa abunila - walah, a'ul \alTi 'ij hezo, ab dobe untujanibe baxine Kola. rekaral, rorzaral bo{duRe daru habiRe dir kumekxi;un doba untujanib bavgi bugo \alTuleb. niDeCa sa[ habila hab henib. caral {abar rafarab me{a', pwaharab gula fadin, qwaTibegi janvun, fanJiCa heb ra] tanila.

КІАЛ ТАРИГУН, ТАРГЬА ККВЕ Киве кканиги, батӀи-батӀиял маххссараби гьарун, щиб-щибниги ххабар бицун, Мала Нассрудиницца кидаго гӀадамал релъанхъизарулаанила. Цо нухалда гьев вугев росулӏ цо бечедав чи хванила. Мала Нассрудинил ххассиятги лъан, росдал дибирасс гьессда абунила: - Мала Нассрудин, нилӏер росдал ххан хун вуго, маххссара-ххочӏ гьабун, ххалкъ белъанхъизабизе бегьуларо дуцца. Жакъа ххан хвараб бакӀалде вачӀун, дуцца ххабар бицунге. Мун рокъов вукӀа. Дуцца гьеб дицца малълъараб гьабуни, дицца росдал агьлуялдасса бакӀарун, дуе рукъ рикӏкӀун ссахІ тӀорщалил кьела, - ян. - ЛълъикӀ буго, хханассул азбаралда инссул бетӀерищ дир ххутӀун бугеб, кивениги къватӀивеги вахъинаро, дуцца малълъарабги гьабун, рокъов вукӀина, - ян абунила Мала Нассрудиницца дибирассда. Цо дагьабго заман араб меххалълъ, Мала Нассрудинида ракӀалде кканила, дибир-будунзабиги бицараб рагӀи батулел чагӀи рукӀунарин, дие кьелин абураб жо босизе, кватӀизегӀан чӀчӏечӀого, ун лълъикӀилан. Азбаралда букӀараб цо хераб хӀамаги ццебе къотӀун, гьелда тӀад ххулжалги лъун, Мала Нассрудин вилълъанила хварав хханассул азбаралде дибирасс жиндие кьелин абураб тӀорщел босизе. БитӀун хвел букъизе ине азбаралдасса ххалкъ къватӏибе лӏугьиналде, «XIa, xla!» - ян хIaмаги ццебе къотӀун, кавудухъа жаниве лӏугьун вачӀанила Мала Нассрудин. Гьессда берчІвайгун, ххалкъалда релъи кквезе кІвечӀила. - Мала Нассрудин, дицца дуда гьаниве жакъа вачӀунгеян гурищ абун букӀараб? Мун киве гьаниве, хераб хӀамаги ццебе къотӀун? - ан ахІданила дибир гьессде. - КӀал таригун, таргьа кквеян гурищ абулеб, гьалдасса жакъа чи гӀемераб бакӀги букӀинарин, диего кколеб тӀорщел босун телин духъайин вилълъун вукӀана, гьедигӀан дур ццин бахъине ккараб жо щиб бугеб? - ан абунила Мала Нассрудиницца. jal tarigun, tarha Kwe kiwe Kanigi, baTi-baTiyal ma{Sarabi harun, ?ib-?ibnigi {abar bicun, mala naSrudiniCa kidago fadamal re;an]iRarulaanila. co nu[alda hew wugew rosu` co bexedaw xi [wanila. mala naSrudinil {aSiyatgi ;an, rosdal dibiraS heSda abunila - mala naSrudin, ni`er rosdal {an [un wugo, ma{Sara-{oz habun, {alq be;an]iRabiRe behularo duCa. Daqa {an [warab bajalde wazun, duCa {abar bicunge. mun roqow wuja. duCa heb diCa ma'arab habuni, diCa rosdal ahluyaldaSa bajarun, duye ruq riJun Sa\ Tor?alil pela, - yan. - 'ij bugo, {anaSul aRbaralda inSul beTeri? dir {uTun bugeb, kiwenigi qwaTiwegi wa]inaro, duCa ma'arabgi habun, roqow wujina, - yan abunila mala naSrudiniCa dibiraSda. co dahabgo Raman arab me{a', mala naSrudinida rajalde Kanila, dibir-budunRabigi bicarab rafi batulel xafi rujunarin, diye pelin aburab Do bosiRe, kwaTiRefan Zezogo, un 'ijilan. aRbaralda bujarab co [erab \amagi Cebe qoTun, helda Tad {ulDalgi ;un, mala naSrudin wi'anila [waraw {anaSul aRbaralde dibiraS Dindiye pelin aburab Tor?el bosiRe. biTun [wel buqiRe ine aRbaraldaSa {alq qwaTibe `uhinalde, «\a, \a!» - yan \amagi Cebe qoTun, kawudu]a Daniwe `uhun wazanila mala naSrudin. heSda berzwaygun, {alqalda re;i KweRe jwezila. - mala naSrudin, diCa duda haniwe Daqa wazungeyan guri? abun bujarab& mun kiwe haniwe, [erab \amagi Cebe qoTun& - an a\danila dibir heSde. - jal tarigun, tarha Kweyan guri? abuleb, haldaSa Daqa xi femerab bajgi bujinarin, diyego Koleb Tor?el bosun telin du]ayin wi'un wujana, hedifan dur Cin ba]ine Karab Do ?ib bugeb& - an abunila mala naSrudiniCa.

ЩУДУКІАЙ ЙикӀанила, йикӀинчӀила, ЩудукӀалълъул щуго яс йикӀанила. Цо къоялълъ ЩудукӀалълъ ясазе карщ гьабунила. Гьеб чӀчӏикӀизе гъудал ратичӀила. Пайда гьечӀилан, ЩудукӀай гъудазе цӀул къотӀизе рохьое анила. Рохьое унаго, гьелда данде кканила цо БацІ. БацІицца гьикъанила: - Кие мун уней йигей? - ан. - Дунали рохьое уней йиго. Верехха, дуцца гьадал дир лъимал квине гурин! Рахан нуцӀцӏагин таралин дицца гьел, - анги абун, ЩудукӀай рохьое ялагьун анила. Гьеб рагӀаги дир гӀиндаян, БацІ, боххиялълъ, лъабцӀцӏул кӀанцӀун, ЩудукӀалълъул рагьде щванила. - ЩудукӀалълъул щуго яс, нуцӀцӏа ричӀе, эбелхвадал! - ан ахӀанила. - Рагьиларо, мун нижер эбел гуро, нижер эбел баргъичазул килщал цӀурай, курхьабазул гъажал цӀурай йикӀана, - ян абунила ясаз. Цинги БацӀицца, рохьобеги ун, пенкьелодул курхьаби гьарунила, макъаридул баргъичал гьарунила. ТӀадбуссун лъималазул кӀалтӀе щванила. НуцӀцӏил картӀиниссан баргъичалги, курхьабиги рихьун тун ххадуб, ясаз БацІ жанибе биччан танила. Жанибе борчӀарабго, БацӀицца цо яс мокърукь яххчанила, цо яс ссанкӀида нахъа къазаюнила, цояй рохъдолӏ къазаюнила, кӀиго яс кванила. ЩудукӀалълъул гьацӀцӏул, нахул, хьодол хъуби рукӀанила, гьелги чӀчӏикӀанила. ТӀири течӀого карщги чӀчӏикӀанила, кутакалда чехьги цӀун, БацІ цо бакӀалда бегизе анила. Гьениб рахӀаталда кьижанила. ЩудукӀай рокъое юссанила: цониги яс гьечӀила. - ЩудукӀалълъул щуго яс, кир ругел, эбелхвадал! - ан ахІданила. Дун гьаний йигоян цояй ссанкӀида нахъассан ахІданила. Дун гьаний йигилан цояй мокърукьан, цояй рохъдолӏан ахІданила. КӀигояй тӀагӀун ятанила. ГӀоданила, йортанила, чӀичӀиданила, хъвагӀданила, хъерщеданила, тӀирщаданила. Карщалде йортани, карщ гьечӀила, нахуде, гьоцӀцӏоялде якканила - гьебги гьечIила. Чараги бухӀун, чуриги бухӀун ххутӀанила. БацӀие гьабизе кӀолеб щибниги жо бугебани, ясалго кІваричӀоанилан, ЩудукӀай кьвагьулей, юхӀулей йикӀанила. Щудукӏалде асскӀобе зигара гьабун Цер бачӀанила. Гьелълъ ЩудукӀалда абунила, Бацӏие хӀила жинцца гьабилин, жиндие тӀатӀулӏ ххинкӀалги гьаруни, квасул бусенги тӀамунийилан. ЩудукӀайги гьелда рекъанила. Къассаде ЩудукӀалълъ ясазеги жиндиегоги тӀатӀулӏ ххинкӀал гьарунила, Царае тӀорччол ххинкӀал гьарунила. ХхинкӀал кунеб меххалълъ, Цер ххинкӀазул лълъахь-лълъахьи бугилан зигарданила, гьеб дурго ца-кӀалалълъул чӀахӀалъиялълъул жо бугилан, ЩудукӀалълъги абунила. Регизе мехх щванила. Яхъун ЩудукӀалълъ Царае зазил бусен тӀамунила. Ясазеги жиндиегоги квас-квасул бусен тӀамунила. Цер, бусен хӀенчолеб бугилан, зигарданила. ЩудукӀалълъ гьеб дурго ракьа-гьаналълъул чӀахӀалъиялълъ бугеб жо бугилан абунила. Абухъего, гьеб гьедин батизе бегьулилан, зигара тун, Цер кьижанила. Радал Цер къватӀибе бахъанила, БацӀида ххадуб лӏугьанила. Рохьоб добе баккун, гьанибе баккун, Бацӏ балагьанила. АсскӀобе билълъун, гара-чІваранила. Гьадин-гьадинан гьоркьоб гьудул-гьалмагълъи ккезабунила, цо хъещтӀезе ун лълъикӀ гуродаян тӀаделъанила. БацІ цӀакъ букӀкӀуркӀахъданила. Чехьги цӀун букӀаго, хъещтӀезего щай абун зигарданила. Жибго бегун букӀун, Царал ххабар-кӀалалълъухъ гӀенеккун чӀчӏезе бокьун букӏанила БацӀие. Цер кинго тӀасса бичӀичӀила, хъещтӀезе бачанила. Цин рахъун чӀчӏун хъещтӀанила, гьанже гӀодор чӀчӏун хъещтӀон лълъикӀин, гьанже «мукӀусгъей» гьабун лълъикӀилан, Царацца батӀи-батӀиял къагӀидаби малълъанила. Бищун ссанагӀатаб куц ккарабго, Цер БацӀида гъоркье кӀущанила. Бацӏ цӀцӏералда рекӀун ххутӀанила. Гьебмеххалълъ Цер, - махил росе, миккил росеян ахІданила. Щудукӏай тӀилалгун, гӀурдулгун тӀаделъанила. БацӀида гӀадалӏ цо тӀил банила, магӀарзухъан цояй яс къватӀие кӀанцӀун ячӀанила, цоги банила - цоги кӀанцӀун ячӀанила. Гьагъадин балаго, хьодол, нахул, гьацӀцӏул хъуби, карщ турхьиялда къватӀире ралел рукӀанила. Ццим буссунарого, ЩудукӀай кьабулейго-кьабулей йикӀанила. БацӀиде цӀакъго хӀал кканила. Бахъун туркӀанила, цӀцӏороде кӀудияб тӀомги бахъун бачӀанила, БацІги борчӀанила. БацІ борчӀарабго, Цер лӏутанила - БацІ ххадуб бортанила. Цер цо картӀинибе борчӀун унеб букӀанила, БацӀихъе рачӏчӏ кквезе щванила гьелълъул. Царацца гьебмеххалълъ БацӀиде ахӀанила: - Дир рачІчӏ кквезе щвечӀеб жо! КӀалдиб тӀурччи ккураб жо! - ян. - Вагь! Дир кӀалдибе ккараб жо рачІчӏ гуреб, тӀурччидай, - ан, БацӀицца кӀал гьакӀкӀанила. Цер тӀубан картӀинибе борчӀанила. Квараб щинабги магӀарзухъан бачӀун, Церги кодосса борчӀун ххутӀанила БацІ. Нахъе балагьалдасса цӀунагиян, ясалги данде рачун, ЩудукӀайги танила. ?udujay yijanila, yijinzila, ?uduja'ul ?ugo yas yijanila. co qoya' ?uduja' yasaRe kar? habunila. heb ZijiRe Gudal ratizila. <ayda hezilan, ?udujay GudaRe vul qoTiRe roFoye anila. roFoye unago, helda dande Kanila co bav. baviCa hiqanila - kiye mun uney yigey& - an. - dunali roFoye uney yigo. were{a, duCa hadal dir ;imal kwine gurin! ra[an nuVagin taralin diCa hel, - angi abun, ?udujay roFoye yalahun anila. heb rafagi dir findayan, bav, bo{iya', ;abVul janvun, ?uduja'ul rahde ?wanila. - ?uduja'ul ?ugo yas, nuVa rize, ebel[wadal! - an a\anila. - rahilaro, mun niDer ebel guro, niDer ebel barGixaRul kil?al vuray, kurFabaRul GaDal vuray yijana, - yan abunila yasaR. cingi baviCa, roFobegi un, <enpelodul kurFabi harunila, maqaridul barGixal harunila. TadbuSun ;imalaRul jalTe ?wanila. nuVil karTiniSan barGixalgi, kurFabigi riFun tun {adub, yasaR bav Danibe biXan tanila. Danibe borzarabgo, baviCa co yas moqrup ya{xanila, co yas Sanjida na]a qaRayunila, coyay ro]do` qaRayunila, jigo yas kwanila. ?uduja'ul haVul, na[ul, Fodol ]ubi rujanila, helgi Zijanila. Tiri tezogo kar?gi Zijanila, kutakalda xeFgi vun, bav co bajalda begiRe anila. henib ra\atalda piDanila. ?udujay roqoye yuSanila, conigi yas hezila. - ?uduja'ul ?ugo yas, kir rugel, ebel[wadal! - an a\danila. Dun haniy yigoyan coyay Sanjida na]aSan a\danila. dun haniy yigilan coyay moqrupan, coyay ro]do`an a\danila. jigoyay Tafun yatanila. fodanila, yortanila, zizidanila, ]wafdanila, ]er?edanila, Tir?adanila. kar?alde yortani, kar? hezila, na[ude, hoVoyalde yaKanila - hebgi hezila. xaragi bu\un, xurigi bu\un {uTanila. baviye habiRe joleb ?ibnigi Do bugebani, yasalgo jwarizoanilan, ?udujay pwahuley, yu\uley yijanila. ?udujalde aSjobe Rigara habun cer bazanila. he' ?udujalda abunila, baviye \ila DinCa habilin, Dindiye TaTu` {injalgi haruni, kwasul busengi Tamuniyilan. ?udujaygi helda reqanila. qaSade ?uduja' yasaRegi Dindiyegogi TaTu` {injal harunila, caraye TorXol {injal harunila. {injal kuneb me{a', cer {injaRul 'aF-'aFi bugilan Rigardanila, heb durgo ca-jala'ul za\a;iya'ul Do bugilan, ?uduja'gi abunila. regiRe me{ ?wanila. ya]un ?uduja' caraye RaRil busen Tamunila. yasaRegi Dindiyegogi kwas-kwasul busen Tamunila. cer, busen \enxoleb bugilan, Rigardanila. ?uduja' heb durgo rapa-hana'ul za\a;iya' bugeb Do bugilan abunila. abu]ego, heb hedin batiRe behulilan, Rigara tun, cer piDanila. radal cer qwaTibe ba]anila, bavida {adub `uhanila. roFob dobe baKun, hanibe baKun, bav balahanila. aSjobe bi'un, gara-zwaranila. hadin-hadinan horpob hudul-halmaG;i KeRabunila, co ]e?TeRe un 'ij gurodayan Tade;anila. bav vaq buJurja]danila. xeFgi vun bujago, ]e?TeRego ?ay abun Rigardanila. Dibgo begun bujun, caral {abar-jala'u] feneKun ZeRe bopun bujanila baviye. cer kingo TaSa bizizila, ]e?TeRe baxanila. cin ra]un Zun ]e?Tanila, hanDe fodor Zun ]e?Ton 'ijin, hanDe «mujusGey» habun 'ijilan, caraCa baTi-baTiyal qafidabi ma'anila. bi?un Sanafatab kuc Karabgo, cer bavida Gorpe ju?anila. bav Veralda rejun {uTanila. рebme{a' cer, - ma[il rose, miKil roseyan a\danila. ?udujay Tilalgun, furdulgun Tade;anila. bavida fada` co Til banila, mafarRu]an coyay yas qwaTiye janvun yazanila, cogi banila - cogi janvun yazanila. haGadin balago, Fodol, na[ul, haVul ]ubi, kar? turFiyalda qwaTire ralel rujanila. Cim buSunarogo, ?udujay pabuleygo-pabuley yijanila. bavide vaqgo \al Kanila. ba]un turjanila, Vorode judiyab Tomgi ba]un bazanila, bavgi borzanila. bav borzarabgo, cer `utanila - bav {adub bortanila. cer co karTinibe borzun uneb bujanila, bavi]e raZ KweRe ?wanila he'ul. caraCa hebme{a' bavide a\anila - dir raZ KweRe ?wezeb Do! jaldib TurXi Kurab Do! - yan. - wa\! dir jaldibe Karab Do raZ gureb, TurXiday, - an, baviCa jal haJanila. cer Tuban karTinibe borzanila. kwarab ?inabgi mafarRu]an bazun, cergi kodoSa borzun {uTanila bav. na]e balahaldaSa vunagiyan, yasalgi dande raxun, ?udujaygi tanila.

Катил тавбу Цо заманалда Кету чӏчӏун буго, гьанжелъагӏан гьабуралдаги рекӏекълъун, тавбуги гьабун, хӏежалде ина абун, ццебе басандулеб букӏаниги гӏонкӏкӏохъги балагьуларого. Гӏункӏкӏазул ххан бихьизе бокьун бугилан кӏалъан буго Кету. Гӏункӏкӏаз гьеб иш хханассда бицун буго. Хханасс хӏалбихьиялълъе кӏиго гӏункӏкӏ ццебе битӏун буго. Ццебе чахьикьан хьваданиги Катицца гьезие расги гьабун гьечӏо. Гьанже тӏаде жибго хханги ун буго. Катицца абун буго: Дун хӏежалде ине буго, эбел-эмен, васал, лъимал чӏварал ратила, тӏассалӏугьинаризе гӏункӏкӏал данде ракӏаризе ккун руго, - ян. Гӏункӏкӏал ракӏарун руго. Картӏинисса баккун, цо Гӏонкӏкӏоцца абун буго: Михъал добго катил руго, божуларо дун, - ан. Гьебги абун, Гӏункӏкӏ нахъе тӏерхьун ун буго. Катицца, тӏадги речӏчӏун, ххутӏарал гӏункӏкӏалги гъурун руго. katil tawbu co Ramanalda ketu Zun bugo, hanDe;afan haburaldagi rejeq;un, tawbugi habun, \eDalde ina abun, Cebe basanduleb bujanigi fonJo]gi balahularogo. funJaRul {an biFiRe bopun bugilan ja;an bugo ketu. funJaR heb i/ {anaSda bicun bugo. {anaS \albiFiya'e jigo funJ Cebe biTun bugo. Cebe xaFipan Fwadanigi katiCa heRiye rasgi habun hezo. hanDe Tade Dibgo {angi un bugo. katiCa abun bugo dun \eDalde ine bugo, ebel-emen, wasal, ;imal zwaral ratila, TaSa`uhinariRe funJal dande rajariRe Kun rugo, - yan. funJal rajarun rugo. karTiniSa baKun, co fonJoCa abun bugo. mi]al dobgo katil rugo, boDularo dun, - an. hebgi abun, funJ na]e TerFun un bugo. katiCa, Tadgi reZun, {uTaral funJalgi Gurun rugo.

ЧІЧӏЕГІЕРГЪЕДУГИ МАЛА НАССРУДИНГИ Цо нухалда къватӀисса вачӀунаго, Мала Нассрудинида ватула цоцалълъ вагъулев кӀиго вас. Гьезда гьоркьоб ккараб жо бугоан цо чӀчӏегӀергъеду. Лъималазда гьоркьоб масслихӀатги гьабун, гьезие цо гъурущ гӀарацги кьун, Мала Нассрудиницца чӀчӏегӀергъеду жиндиего бачанила. Кодоб ккун гъедугун, рокъове унаго, цойидассанго Мала Нассрудинил кодоссаги боржун, чӀчӏегӀергъеду нухлул ракьанда бугеб цо гӀакдал мугъзада рещтӀанила. - Балагьея гьаб дир гъадил гьунаралълъухъ, гьалълъ ккураб кӀудияб чан бихьулищ, хӀалчӀахъад букӀун бугогури гьаб лъазего лъачӀого, - ян Мала Нассрудин цӀакъ вохханила, бигьа гьавун асскӀовеги ун, чӀчӏегӀергъедуги кодобе бачанила, жиндир лочноцца ккураб чаниланги абун, гӀакаги бачун рокъове щванила. ЛълъикӀалан меххалълъ росулӏги ссверун, аххиралдаги гӀакдал бетӀергьан Мала Нассрудинил дове кканила, жиндир гӀака нахъе кьеян лӏугьанила. - Дур кисса букӀунеб гьаб? Нилӏер анкьумумуздассанго батараб гӀадат буго ккураб чан чанахъан бетӀергьанаблъун букӀунеб. Дицца жакъа дир гъеду биччан букӀана, гьебги ун, гӀакдада тӀад рещтӀана, къанги гьеб ккуна. Дида мунги лъаларо, дур гӀакаги лъаларо, дир гъадицца ккураб чан дир буго. ГӀемераб заманалда дагІбадун руго гьел, аххиралдаги иш ккун буго диваналде. Диван гьабулев чиясс, ахӏизеги ахӏун, Мала Нассрудинида абун буго: - БетӀергьанчияссул гӀака нахъе щай кьолареб дуцца? - ян. - БетӀерчӀахъаяв диванбег, нилӏер талихӀалълъ гьабсагӀат гьанив чиги гьечӀин, цо дихъ гӀенеккизе бегьиларищ? Гьагъаб гӀакдал цо моцІцӏалълъ бечӀчӀараб рахьдал анцӏго гилавка нахул бахъула. Щибаб моцІцӏалълъ щу-щу гилавка нахул кьела дуе, кӀвеларищ гӀака дие кколедухъ хӀукму къотӀизе? Диванбег воххун, ххинлъун лӏугьанила, чӀобого щолеб бугеб нахуде цӀакъ хьул лъунила. - Вилълъа, гьанже мун нах хӀадур гьабизе рокъове а, цогидаб жо дицца рекъезабилин, абунила гьесс. Мала Нассрудинги анила. Цо чанго къоялдассан диванбегицца ахӀанила диван гьабизе Мала Нассрудинги гӀакдал бетӀергьанги. ГӀелму-къануназул тӀахьаз гьадин бицунеб бугиланги абун, диванбегасс гӀака Мала Нассрудиние ккезабунила. Гьабизе чараги тӀагӀун, гӀакдал бетӀергьанги рокъове анила. Къо анила, анкь анила, моцӏцӏ анила, Мала Нассрудинихъа диванбегассе бачӀунеб жо щибго гьечӀила. Аххирги гьесс чи витӀун анила Мала Нассрудинихъе, нах босун вачӀаян абун. Мала Нассрудиницца цо хъабаги босун, гӀакдал чІчӏверул цӀезабунила гьеб, кӀалтӀа кӀиго килщицца биццат нахги чІванила. Босун гьеб диванбегассухъе щвезабунила. - Мала Нассрудин, дуда кӀочене гурин ххадуссеб моцІцӏалълъги аб нах босун вачӀине, - ян абунила гьесс. - Бетӏерчӏахъаяв диванбег, дуда щибго ургъел ккоге, щибаб моцІцӏалълъ гьадинабго нахул цо-цо хъаба босун вачӀине вугев дун дуе, - янги абун, Мала Нассрудин рокъове вилълъанила. Мала Нассрудин араб меххалълъ, диванбегасс жиндаго асскӀобегӀан хъабаги цӀцӏан, килщицца нах квине байбихьанила. Цо-кӀицӀцӏул кӀалдибе босарабго, цо тамашаяб тӀагӀам букӀин бичӏчӀанила нахудасса. Гьабго щибдаян, лълъикІго жанибегӀан килищги бегьун, къватӀибе нах бахъулев вукӀарав гьессул кверал гӀакдал чІчӏверул цӀунила. ГӀемер цӀакъ ццин бахъиналълъ, диванбег вугелълъувго кӀанцӀанила, гьебсагӀат Мала Нассрудин ахӀизе чи витӀанила. Мала Нассрудин кватӀичӀого тӀаде щванила. Диванбегасс гьессда абунила: - Я, гъарин Мала Нассрудин, гьанже дида гӀакдал чІчӏвери квинабиялдейищ дур иш ккун бугеб? - ан. Мала Нассрудиницца абунила: - Валлагь, бетӀерчӀахъаяв диванбег, дицца гуро дуда гьеб гӀакдал чІчӏвери квинабулеб бугеб, дуццаго кунеб буго гьеб. КӀиабизеги, гьеб квине гьанже гуро дуцца байбихьараб, доле доб дир чӀчӏегӀергъеду хъарчигъалъунги гӀака гьелълъ ккураб чанлъунги рикӀкӀине хӀукму къотӀараб къоялдасса нахъе кунеб буго дуцца гьеб, - ан. ZeferGedugi mala naSrudingi co nu[alda qwaTiSa wazunago, mala naSrudinida watula coca' waGulew jigo was. heRda horpob Karab Do bugoan co ZeferGedu. ;imalaRda horpob maSli\atgi habun, HeRiye co Guru? faracgi pun, mala naSrudiniCa ZeferGedu Dindiyego baxanila. kodob Kun Gedugun, roqowe unago, coyidaSango mala naSrudinil kodoSagi borDun, ZeferGedu nu[lul rapanda bugeb co fakdal muGRada re?Tanila. - balaheya hab dir Gadil hunara'u], ha' Kurab judiyab xan biFuli?, \alza]ad bujun bugoguri hab ;aRego ;azogo, - yan mala naSrudin vaq wo{anila, biha hawun aSjowegi un, ZeferGedugi kodobe baxanila, Dindir loxnoCa Kurab xanilangi abun, fakagi baxun roqowe ?wanila. 'ijalan me{a' rosu`gi Swerun, a{iraldagi fakdal beTerhan mala naSrudinil dowe Kanila, Dindir faka na]e peyan `uhanila. - dur kiSa bujuneb hab& ni`er anp~umumuRdaSango batarab fadat bugo Kurab xan xana]an beTerhanab;un bujuneb. diCa Daqa dir Gedu biXan bujana, hebgi un, fakdada Tad re?Tana, qangi heb Kuna. dida mungi ;alaro, dur fakagi ;alaro, dir GadiCa Kurab xan dir bugo. femerab Ramanalda dafbadun rugo hel, a{iraldagi i/ Kun bugo diwanalde. diwan habulew xiyaS, a\iRegi a\un, mala naSrudinida abun bugo - beTerhanxiyaSul faka na]e ?ay polareb duCa& - yan. - beTerza]ayaw diwanbeg, ni`er tali\a' habsafat haniw xigi hezin, co di] feneKiRe behilari?& haGab fakdal co moVa' beZarab raFdal anvgo gilawka na[ul ba]ula. ?ibab moVa' ?u-?u gilawka na[ul pela duye, jwelari? faka diye Koledu] \ukmu qoTiRe& diwanbeg wo{un, {in;un `uhanila, zobogo ?oleb bugeb na[ude vaq Ful ;unila. - wi'a, hanDe mun na[ \adur habiRe roqowe a, cogidab Do diCa reqeRabilin, abunila heS. mala naSrudingi anila. co xango qoyaldaSan diwanbegiCa a\anila diwan habiRe mala naSrudingi fakdal beTerhangi. felmu-qanunaRul TaFaR hadin bicuneb bugilangi abun, diwanbegaS faka mala naSrudiniye KeRabunila. habiRe xaragi Tafun, fakdal beTerhangi roqowe anila. qo anila, anp anila, moV anila, mala naSrudini]a diwanbegaSe bazuneb Do ?ibgo hezila. a{irgi heS xi wiTun anila mala naSrudini]e, na[ bosun wazayan abun. mala naSrudiniCa co ]abagi bosun, fakdal Zwerul veRabunila heb, jalTa jigo kil?iCa biCat na[gi zwanila. bosun heb diwanbegaSu]e ?weRabunila. - mala naSrudin, duda joxene gurin {aduSeb moVa'gi ab na[ bosun wazine, - yan abunila heS. - beTerza]ayaw diwanbeg, duda ?ibgo urGel Koge, ?ibab moVa' hadinabgo na[ul co-co ]aba bosun wazine wugew dun duye, - yangi abun, mala naSrudin roqowe wi'anila. mala naSrudin arab me{a', diwanbegaS Dindago aSjobefan ]abagi Van, kil?iCa na[ kwine baybiFanila. co-jiVul jaldibe bosarabgo, co tama/ayab Tafam bujin biZanila na[udaSa. habgo ?ibdayan, 'ijgo Danibefan kili?gi behun, qwaTibe na[ ba]ulew wujaraw heSul kweral fakdal Zwerul vunila. femer vaq Cin ba]ina', diwanbeg wuge'uwgo janvanila, hebsafat mala naSrudin a\iRe xi wiTanila. mala naSrudin kwaTizogo Tade ?wanila. diwanbegaS heSda abunila - ya, Garin mala naSrudin, hanDe dida fakdal Zweri kwinabiyaldeyi? dur i/ Kun bugeb& - an. mala naSrudiniCa abunila - walah, beTerza]ayaw diwanbeg, diCa guro duda heb fakdal Zweri kwinabuleb bugeb, duCago kuneb bugo heb. jiabiRegi, heb kwine hanDe guro duCa baybiFarab, dole dob dir ZeferGedu ]arxiGa;ungi faka he' Kurab xan;ungi riJine \ukmu qoTarab qoyaldaSa na]e kuneb bugo duCa heb, - an.

МЕКЪИ ККАНА Жиндирго рукІниб букӀанила цо БацІ. Гьелълъ рукъ киданиги я бацӀцӀунароанила, я къачӀалароанила. Гьеб кидаго басраго, чорокго, биххун ине хӀадурго букӀунаанила. Цо къоялда БацӀил рукъалда асскӀоссан унеб букӀараб Пил лъачӀого тунканила гьеб рукъалда, рукъги дагьабго гьетӀараб гӀадин лӏугьанила. - Мун дида тӀассалӏугьа, дихъа гьеб иш лъачӀого ккана. ГьабсагӀат къачӀалеб дицца дур гьеб рукъ, - ан абунила Пилалълъ. Пилалълъул устарлъиялълъе маххщел букӀанила. Босун квартӀа-гъецІгун, магӀалгун цо сагӀаталда жаниб гъоркь букӀаралдассаги щулаго къачӀан кьунила Пилалълъ жиндихъа гьетӀун букӀараб БацӀил рукъ. «Агьа! Балагьараб меххалълъ, гьаб Пил дидасса хӀинкъулеб батизе ккола, гьалълъ цин дида гьарана жинда тӀассалӏугьайилан, цинги дир рукъги къачӀана гьалълъ. Дицца гьаб тӀамила дие цӀияб рукъ гьабизе. ХӀинкъулеб бугелдасса нахъе гьалълъул рес щиб дицца абураб жо гьабичӀого», - ян пикру гьабунила БацӀицца, цинги ахІданила Пилалде: - ЧІчӏая! Дуда ракӀалдейщ кколеб гьедин бигьа-бихъаго мун дидасса борчӀилилан. Цо рахъалде кӀичӀизабураб дир рукъалълъул тӀох битӀизабизе, доба-гьаниб кӀиго-лъабго магӀги кьабун, дур хӀалтӀи лӏугӀарабиланищ дуда ккараб! Гуро, лӏугӀуларо! Дуцца дие цӀияб мина бан кьезе ккола, гурони дицца дуда ракь квинабизе буго. Ххеххлъи гьабея, ссундухъ балагьун мун бугебали! - ян. БацӀил рагӀаби рагӀараб меххалълъ, Пилалълъ, щибго жавабги кьечӀого, хапун ккун бакьулӏаги, БацІ анила реххун гьениб гӀагардаго букӀараб цо махІцараб лълъим бугеб хӀоринибе. Цинги ун, БацӀил рукъалда тӀад жибгоги гӀодоб чӀчӏанила. - Гьале дуе цӀияб рукъ, - анги абун, Пил апила. - Гьалълъул магІна кинго дида бичӏчӀуларо. Цин доб, дидассаги хӀинкъун, жинда тӀассалӏугьайилан гьарделеб букӀана, цинги ххадубин абуни, бихьулищхха долълъ гьабун тараб жо. Валлагь, бичӀчӀуларо дида гьалълъул магӀна, - ян абунила БацӀицца. meqi Kana Dindirgo rujnib bujanila co bav. he' ruq kidanigi ya baVunaroanila, ya qazalaroanila. heb kidago basrago, xorokgo, bi{un ine \adurgo bujunaanila. co qoyalda bavil ruqalda aSjoSan uneb bujarab <il ;azogo tunkanila heb ruqalda, ruqgi dahabgo heTarab fadin `uhanila. - mun dida TaSa`uha, di]a heb i/ ;azogo Kana. habsafat qazaleb diCa dur heb ruq, - an abunila <ila'. <ila'ul ustar;iya'e ma{?el bujanila. bosun kwarTa-Gevgun, mafalgun co safatalda Danib Gorp bujaraldaSagi ?ulago qazan punila <ila' Dindi]a heTun bujarab bavil ruq. «aha! balaharab me{a', hab <il didaSa \inquleb batiRe Kola, ha' cin dida harana Dinda TaSa`uhayilan, cingi dir ruqgi qazana ha'. diCa hab Tamila diye viyab ruq habiRe. \inquleb bugeldaSa na]e ha'ul res ?ib diCa aburab Do habizogo», - yan <ikru habunila baviCa, cingi a\danila <ilalde - Zaya! duda rajaldeyi? Koleb hedin biha-bi]ago mun didaSa borzililan. co ra]alde jiziRaburab dir ruqa'ul To[ biTiRabiRe, doba-hanib jigo-;abgo mafgi pabun, dur \alTi `ufarabilani? duda Karab! guro, `ufularo! duCa diye viyab mina ban peRe Kola, guroni diCa duda rap kwinabiRe bugo. {e{;i habeya, Sundu] balahun mun bugebali! - yan. bavil rafabi rafarab me{a', <ila', ?ibgo Dawabgi pezogo, [a<un Kun bapu`agi, bav anila re{un henib fagardago bujarab co ma\carab 'im bugeb \orinibe. cingi un, bavil ruqalda Tad Dibgogi fodob Zanila. - hale duye viyab ruq, - angi abun, <il anila. - ha'ul mafna kingo dida biZularo. cin dob, didaSagi \inqun, Dinda TaSa`uhayilan hardeleb bujana, cingi {adubin abuni, biFuli?{a do' habun tarab Do. walah, biZularo dida ha'ul mafna, - yan abunila baviCa.

Бацӏги гъотӏоркӏоги Цо гӏиял рехъалълъа чахъуги хъамун, тӀуранила БацІ. Гьебги бачун, щванила цо гъотӀода гъоркье. Гьелда гьотӀода кьабулеб гьаракь рагӀанила. Реххун чахъуги тун, гьениссаги тӀуранила БацІ дагьабги кутакалда. Нахъбуссун балагьараб меххалълъ, гӀаданги вихьичӀила, гьотӀода кьабелеб ГъотӀоркӀо батанила. «Огь, бачӀинеб батилахха дуде цо талихІ къараб къо. Дур гьеб квартӀил гьаракь тӀагӀараб мехх гьечӏо, устарги дур, кигӀан кьабаниги, лӏугьинаро», - ян абунила БацӀицца ГъотӀоркӀоялда. ГъотӀоркӀоялълъ данде абунила: «Дур бетӀералде балагь бачӀине кӀутӀулеб буго дицца гьаб квартӀа, нахъасса къотӀичӀого бикъулеб бугониги, дуеги я рехъен гӀечӀо, я гьелълъул бетӀергьанлъун бахъинчӀо», — ян. bavgi GoTorjogi co fiyal re]a'a xa]ugi ]amun, Turanila bav. hebgi baxun, ?wanila co GoToda Gorpe. helda GoToda pabuleb harap rafanila. re{un xa]ugi tun, heniSagi Turanila bav dahabgi kutakalda. na]buSun balaharab me{a', fadangi wiFizila, GoToda pabeleb GoTorjo batanila. «oh, bazineb batila{a dude co tali\ qarab qo. dur heb kwarTil harap Tafarab me{ hezo, ustargi dur, kifan pabanigi, `uhinaro», - yan abunila baviCa GoTorjoyalda. GoTorjoya' dande abunila - «dur beTeralde balah bazine juTuleb bugo diCa hab kwarTa, na]aSa qoTizogo biquleb bugonigi, duyegi ya re]en fezo, ya he'ul beTerhan;un ba]inzo», — yan.

ДИР САНАЛ ТӏИКЪВАЯЛДА ХЪВАН РУГО БукIанила, букIинчIила цо Чуги, цо Бацӏги, цо Церги. Гьел лъабазго хIукму гьабуцила цадахъ гьудул-гьалмагълъиялда гIумру гьабизе. Гьединаб къагIидаялда гьел цо лълъикIалан заманалълъ цадахъ рукIанила. Цо заманалдассан тIаде щванила квачараб ххасел. Квине жоялълъул рахъалълъ къварилъи кканила гьезие. Гьебмеххалълъ гьезда гьоркьоб зигара бакканила гьадин ракъуцца хвезе рукIине бегьуларин, цо щибниги ургъизе ккелин. Царацца абунила рачIайин нилӏеда гьоркьосса гIумруялълъул рахъалълъ бищунго гьитIинаб кинаб батаниги, гьеле гьеб квине бугин ххутIаразилан. Гьелда БацIги разилъанила. Царада гьикъанила мун кидайин гьабурабилан. Гьелълъ абунила: - Дун НухI аварагассул заманалдаго гьабураб буго, - ян. БацIида гьикъанила мун кида гьабурабилан. Гьелълъги абунила: - Цер гьабураб меххалълъ, дун кIудияб гIураб, гIолохъанаб бацl букIана, - ян. Чода гьикъанила мун кида гьабурабилан. Чода бичӏчӏанила, Бацlги Церги рекъон, жиндие хIила ургъулел букIин. Гьелълъ абунила: - Дида дунго гьабураб заман лъаларо, эбел-инссуццани дир кваранаб боххалълъул тIикъваялда хъван тун буго дун гьабураб сон. Нужеего гьеб лъазе бокьани, гьенире раккизе бегьула, - ян. БацIицца абунила Царада: - Билълъа до балагье, Цер, чан сон бугеб нилӏер гьалмагъалълъулали, - ян. Царада гьебсагIат бичӏчӏанила гьелълъул ккезе бегьулеб жо, цинги гьелълъ абунила жиб цIцӏалараб гьечIин, жинда цIцӏализе, хъвазе лъаларин, мунго балагьейилан. Гьебмеххалълъ, кIанцIун тIаде бахъун, Бацl лӏугьанила Чобул тIикъваялда хъвараб жо щибдай бугоян балагьизе. Лълъикӏ ссанагIаталда Бацl ккараб меххалълъ, лълъикIаб хIалалда борххун, бан биччан танила Чоцца Бацlил ботIролӏ мал. Басрияб хъабахъ гIадин, бихъ-бихъун 6етIергун, гIодоб речlчlун, БацIги хванила, гьеб бихьараб Цараццаги гьеб рахъ-мухъго танила. dir sanal Tiqwayalda ]wan rugo bujanila, bujinzila co xugi, co bavgi, co cergi. hel ;abaRgo \ukmu habunila cada] hudul-halmaG;iyalda fumru habiRe. hedinab qafidayalda hel co 'ijalan Ramana' cada] rujanila. co RamanaldaSan Tade ?wanila kwaxarab {asel. kwine Doya'ul ra]a' qwari;i Kanila heRiye. hebme{a' heRda horpob Rigara baKanila hadin raquCa [weRe rujine behularin, co ?ibnigi urGiRe Kelin. caraCa abunila razayin ni`eda horpoSa fumruya'ul ra]a' bi?ungo hiTinab kinab batanigi, hele heb kwine bugin {uTaraRilan. helda bavgi raRi;anila. carada hiqanila mun kidayin haburabilan. he' abunila - dun nu\ awaragaSul Ramanaldago haburab bugo, - yan. bavida hiqanila mun kida haburabilan. he'gi abunila - cer haburab me{a', dun judiyab furab, folo]anab bav bujana, - yan. xoda hiqanila mun kida haburabilan. xoda biZanila, bavgi cergi reqon, Dindiye \ila urGulel rujin. he' abunila - dida dungo haburab Raman ;alaro, ebel-inSuCani dir kwaranab bo{a'ul Tiqwayalda ]wan tun bugo dun haburab son. nuDeyego heb ;aRe bopani, henire raKiRe behula, - yan. baviCa abunila carada - bi'a co balahe, cer, xan son bugeb ni`er halmaGa'ulali, - yan. carada hebsafat biZanila he'ul KeRe behuleb Do, cingi he' abunila Dib Valarab hezin, Dinda ValiRe, ]waRe ;alarin, mungo balaheyilan. hebme{a', janvun Tade ba]un, bav `uhanila xodul Tiqwayalda ]warab Do ?ibday bugoyan balahiRe. 'ij Sanafatalda bav Karab me{a', 'ijab \alalda bor{un, ban biXan tanila xoCa bavil boTro` mal. basriyab ]aba] fadin, bi]-bi]un beTergun, fodob reZun, bavgi [wanila, heb biFarab caraCagi heb ra]-mu]go tanila.

Хъазги къверкъги Цо къоялълъ Хъаз хӏорихъе бачӏун буго. Жидер гьанибе Хъаз бачӏин Къоркъое рекӏее гӏун гьечӏо. Кӏиялго бицардизе, цоцада рогьо базе лӏугьун руго. Хъаз чӏухӏун кӏалъан буго: Мун рогьо базе нечоларищ, дун лъаларищ дуда, мун щиб жо, лълъадалӏ гурого гьунар гьечӏеб. Дида лълъадалӏ лълъедезе лъала, ракъдадассан билълъине лъала, гьаваялдассан боржине лъала, - ян. Къоркъоцца абун буго: Дуда, чан жо лъаниги, цоцин тӏубанго лълъикӏ лъаларо. Гӏемераб жо квешго лъазегӏан, цо жо лълъикӏ лъазе ккола, - ян. ]aRgi qwerqgi co qoya' ]aR \ori]e bazun bugo. Dider hanibe ]aR bazin qorqoye rejeye fun hezo. jiyalgo bicardiRe, cocada roho baRe `uhun rugo. ]aR zu\un ja;an bugo mun roho baRe nexolari?, dun ;alari? duda, mun ?ib Do, 'ada` gurogo hunar hezeb. dida 'ada` 'edeRe ;ala, raqdadaSan bi'ine ;ala, hawayaldaSan borDine ;ala, - yan. qorqoCa abun bugo duda, xan Do ;anigi, cocin Tubango 'ij ;alaro. femerab Do kwe/go ;aRefan, co Do 'ij ;aRe Kola, - yan.

ШУДУКIАЙ (Маргьа) ЙикIанила, йикIинчIила, ШудукIалълъул, щуго яс йикIанила. Цо къоялълъ ШудукIалълъ ясазе карщ гьабунила. Гьеб чIчIикIизе гъудал ратичIила. Пайда гьечIилан ШудукIай гъудазе цIцIул къотIизе рохьое анила. Рохьое унаго, гьалда данде кканила цо бацI. БацIицца гьикъанила: «Кие мун уней йигей?» абун. – Дунали рохьое уней йиго. Верехха, дуцца гьадал дир лъимал кваназе гурин! Рахан нуцIцIагин таралин дицца гьел – анги абун ШудукIай рохьое ялагьун анила. Гьеб рагIаги дир гIиндаян, бацI, боххиялълъ, лъабцIцIул кIанцIун, ШудукIалълъул рагьде щванила. – «ШудукIалълъул щуго яс, нуцIцIа ричIе, эбел хвадал!» – ян ахIанила. – Рагьиларо, мун нижер эбел гуро, нижер эбел баргъичазул килщал цIурай, курхьабазул гъажал цIурай йикIанилан абунила ясаз. Цинги бацIицца рохьобеги ун, пенкьелодул курхьаби гьарунила, макъаридул баргъичал гьарунила. ТIад буссун лъималазул кIалтIе щванила. НуцIцIил картIиниссан баргъичалги, курхьабиги рихьун тун ххадуб, ясаз бацI жанибе биччан танила, Жанибе борчIарабго бацIицца цо яс мокърукь яхъанила, цо яс ссанкIида нахъа къазаюнила, цояй рахъдалълъ къазаюнила, кIиго яс кванила. ШудукIалълъул гьацIцIул, нахул, хьодол хъуби рукIанила, гьелги чIчIикIанила. ТIири течIого карщги чIчIикIанила, кутакалда чехьги цIун, бацI цо бакIалда бегизе анила. Гьениб рахIаталда кьижанила. ЩудукIай рокъое юссанила: цониги яс гьечIила. – «ЩудукIалълъул щуго яс кир ругел, эбелхвадалан» ахIтIанила. Дун гьаний йиго – ян цояй ссанкIида нахъассан ахIданила. Дун гьаний йигилан цояй мокърокьан, цояй рахъдалълъан ахIданила. КIигояй тIагIун ятанила. ГIоданила, йортанила чIчIичIчIиданила, хъвагIаданила, хъерщеданила, тIирщаданила. Карщалде рортани, карщ гьечIила, нахалде, гьоцIцIоялде якканила – гьебги гьечIила. Чараги бухIун, чуриги бухIун ххутIанила. БацIие гьабизе кIолеб щибниги жо бугеб ани, ясалго кIваричIоанилан ШудукIай кьвагьулей, юхIулей йикIанила. ШудукIалде асскIобе зигара гьабун цер бачIанила Гьелълъ ШудукIалда, бацIие хIилла жиндицца гьабилин, жиндие тIатIулълъ ххинкIалги гьаруни, квасул бусенги тIамунийилан абунила. ШудукIайги гьелда рекъанила. Къассде ШудукIалълъ ясазеги жиндиегоги тIатIулълъ ххинкIал гьарунила, царае тIорччол ххинкIал гьарунила. ХхинкIал кунеб меххалълъ цер ххинкIазул лъахь-лъахьи бугилан зигарданила, гьеб дурго ца-кIалалълъул чIахIалъиялълъул жо бугилан ШудукIалълъги абунила. Регизе мехх щванила. Яхъун ШудукIалълъ царае зазил бусен тIамунила. Ясазеги жиндиегоги квас-квасул бусен тIамунила. Цер босен хIенчолеб бугилан зигарданила. ШудукIалълъ, гьеб дурго ракьа-гьаналълъул чIахIалъиялълъ бугеб жо бугилан абунила. Абухъего гьеб гьедин батизе бегьулилан, зигара тун цер кьижанила. Радал цер къватIибе бахъанила бацIида ххадуб лIугьанила. Рохьоб добе баккун, гьанибе баккун, бацI балагьанила. АсскIобе билъун гара-чIваранила. Гьадин-гьадинан гьоркьоб гьудул-гьалмагълъи ккезабунила, цо хъещтIезе ун лълъикI гуродаян тIаделъанила. БацI цIакъ букIкIуркIахъданила. Чехьги цIун букIаго хъещтIезего щай абун зигарданила. Жибго бегун букIун, царал ххабар-кIалалълъухъ гIенеккун чIчIезе бокьун буканила бацIие. Цер кинго тIасса бичIичIила, хъещтIезе бачанила. Цин рахъун чIчIун хъещтIанила, гьанже гIодор чIчIун хъещтIон лълъикIин, гьанже «мукIусгъей» гьабун лълъикIилан, царацца батIи-батIиял къагIидаби малълъанила. Бищун ссанагIатаб куц ккарабго цер бацIида гьоркье кIущанила. БацI цIералда рекIун ххутIанила. Гьеб меххалълъ цер, – махил росе, миккил росе ян ахIданила. ШудукIай тIилалгун, гIурдулгун тIаделъанила. БацIида гIадалълъ цо тIил банила, магIарзухъан цояй яс къватIие кIанцIун ячIанила, цоги банила – цоги кIанцIун ячIанила, гьагъадин балаго, хьодол, нахул, гьацIцIул хъуби, карщ, турхьиялда къватIире ралел рукIанила.. Ццим буссунарого ШудукIай кьабулейго-кьабулей йикIанила. БацIиде цIакъго хIал кканила. Бахъун туркIанила, цIцIороде кIудияб тIомги бахъун бачIанила, бацIги борчIанила. БацI борчIарабго, цер лъутанила – бацI ххадуб бортанила. Цер цо картIинибе борчIун унеб букIанила, бацIихъе рачIчI кквезе щванила гьелълъул. Царацца гьеб меххалълъ бацIиде: – дир рачIчI кквезе щвечIеб жо! КIал-диб тIурччи ккураб жо! – ян ахIанила. – Вагь! Дир кIалдибе ккараб жо рачIчI гуреб, тIурччидаян, бацIицца кIал гьакIкIанила. Цер тIубан картIинибе борчIанила. Кван щинабги магIазухъан бачIун, церги кодоссан борчIун ххутIанила бацI. Нахъе балагьалдасса цIунагиян, ясалги данде рачун ШудукIайги танила.

БИХЬАРАБ ЩИНАБ БИЦИНЕ ККОЛАРО Цо улкаялда вукӀун вуго цӀакъ бечедав ххан. Гьессул бетӀералда букӀун буго буртӀинкилищ гӀанассеб лӏар. Гьеб лӏар гьессда жиндагоги гьессул мегеж-бетӀер кӀкІвалев цо ххассав чияссдаги гурони нахъиязда лъалеб букӀун гьечӀо. Цо заманалдассан хун вуго гьессул мегеж-бетӀер кӀкІвалев чи. Гьебмеххалда хханассде кӀудияб ургъел ккун буго. Мегеж-бетӀер кӀкІвазе цоги цӀцӏодорав гӀадав чи валагьун вуго гьесс. Хханасс гьессда абун буго: - Дуе дицца гӀурабгӀан гӀарацги кьела, вукӀине лълъикӏаб рукъги кьела, дуццани гьаб дир бетӀералда бугеб лӏар цоги чияссда бицани, дицца мун чІвазе вуго, - ян. Гьев чиясс рагӀи кьун буго лълъиданиги гьеб балъголъи къватӀиб жинцца бицинарилан. Гьеб къоялдассани нахъе гьеб мегеж-бетӀер кӀкІвалев чи лъалаго тӀад вакъвазе лӏугьун вуго. Гьессие бокьун буго лълъида букӀаниги хханассул бетӀералда лӏар букӀин бицине. Бицани, чІвалин абураб жоялдассаги хӀинкъун, бицинчӀого яхІ гьабизеги кӀоларого, тату хун вукӀун вуго гьев чи. Аххиралдаги гьев цо къоялда магъилӏе къватӀиве вахъун вуго, цо бахараб муцӀцӏи бугеб бакӀалде жанивеги ун, гьев чиясс лъабго нухалда гьадин абун буго жинццаго жиндаго: «Нилӏер хханассул бетӀералда буртӀинкилищ гӀанассеб лӏар буго», — ян. Гьебмеххалда гьев чи цо унти тӀасса араб гӀадин лӏугьун вуго, цинги тӀадвуссун рокъове вачӀун вуго. Гьеб муцӏцӏи бугеб бакӏалда ссверухъ гӀи кваназабулев вукӀун вуго цо вехь. ЧӀалгӀунги вукӀун, гьев вехьасс, муцӀцӏидулӏа къотӀун, жиндиего цо лалу гьабун буго, гьебги пузе байбихьун вуго. Кинаб бакъан лалуялдасса бачӏаниги, гьелълъ абизе лӏугьун буго: «Нилӏер хханассул ботІрода буртӀинкилищ гӀанаб лӏар буго», - ян. Вехьасс гьелда цӀакъ гӀажаиблъи гьабун буго. Ссверухъ ругел гӀадамаздаги рагӀун буго гьеб ххабар. Аххиралда гьеб ххабар живго хханассдаги рагӀун буго. Хханассул кутакалда ццин бахъун буго, цинги жиндирго мегеж-бетІер кІкІвалев чиги асскӀове ахӀун, гьессда лъазабун буго: - Дуцца дир суалалълъе гьересси бицани, дицца мун чӏвазе вуго. БитӀараб бицани, рахІму гьабун, тезеги бегьула. Дуцца дида бице дир бетӀералда лӏар бугилан дуцца лълъиданиги абунищ, абичӀищ? - ан. Хханассе гьесс жаваб кьун буго: - Дур бетӀерчӀахъад, дуцца цӀакъго кьваризабун, къватӀиб бицани, чӀвалин абун, лъазабун букӀинчӀебани, дур бетӀералда лӏар букӀиналълъул дицца цо гьедигӀан кІвар гьабичӀого тезеги бегьулаан. Дуццани, лълъидаго бицунгеян, кӀудияб хӀинкъиги кьун, лъазабуралдасса ххадуб, дида битӀахъе унти ккана. Аххиралдаги, тату хварав чи дун цо къоялълъ магъилӏе ана, цинги бахараб муцӀцӏи бугеб бакӀалде жанивеги лӏугьун, лъабго нухалда бигьа гьабун диццаго дидаго абуна дур бетӀералда лӏар бугилан, - ан. Ххалкъалда жиндир балъголъиги тӀатиндал, битӀахъе мукӀурлъун гьев чияссги бициндал, хханасс гьев чІвачӏого тун вуго. biFarab ?inab bicine Kolaro co ulkayalda wujun wugo vaq bexedaw {an. heSul beTeralda bujun bugo burTinkili? fanaSeb `ar. heb `ar heSda Dindagogi heSul megeD-beTer Jwalew co {aSaw xiyaSdagi guroni na]iyaRda ;aleb bujun hezo. co RamanaldaSan hun wugo heSul megeD-beTer Jwalew xi. hebme{alda {anaSde judiyab urGelKun bugo. megeD-beTer JwaRe cogi Vodoraw fadaw xi walahun wugo heS. {anaS heSda abun bugo - duye diCa furabfan faracgi pela, wujine 'ijab ruqgi pela, duCani hab dir beTeralda bugeb `ar cogi xiyaSda bicani, diCa mun zwaRe wugo, - yan. hew xiyaS rafi pun bugo 'idanigi heb ba;go;i qwaTib DinCa bicinarilan. heb qoyaldaSani na]e heb megeD-beTer Jwalew xi ;alago Tad waqwaRe `uhun wugo. heSiye bopun bugo 'ida bujanigi {anaSul beTeralda `ar bujin bicine. bicani, zwalin aburab DoyaldaSagi \inqun, bicinzogo ya\ habiRegi jolarogo, tatu [un wujun wugo hew xi. a{iraldagi hew co qoyalda maGi`e qwaTiwe wa]un wugo, co ba[arab muVi bugeb bajalde Daniwegi un, hew xiyaS ;abgo nu[alda hadin abun bugo DinCago Dindago - «ni`er {anaSul beTeralda burTinkili? fanaSeb `ar bugo», — yan. hebme{alda hew xi co unti TaSa arab fadin `uhun wugo, cingi TadwuSun roqowe wazun wugo. heb muVi bugeb bajalda Sweru] fi kwanaRabulew wujun wugo co weF. zalfungi wujun, hew weFaS, muVidu`a qoTun, Dindiyego co lalu habun bugo, hebgi <uRe baybiFun wugo. Kinab bawan laluyaldaSa bazanigi, he' abiRe `uhun bugo - «ni`er {anaSul boTroda burTinkili? fanab `ar bugo», - yan. weFaS helda vaq faDaib;i habun bugo. Sweru] rugel fadamaRdagi rafun bugo heb {abar. a{iralda heb {abar Diwgo {anaSdagi rafun bugo. {anaSul kutakalda Cin ba]un bugo, cingi Dindirgo megeD-beTer Jwalew xigi aSjowe a\un, heSda ;aRabun bugo - duCa dir suala'e hereSi bicani, diCa mun zwaRe wugo. biTarab bicani, ra\mu habun, teRegi behula. duCa dida bice dir beTeralda `ar bugilan duCa 'idanigi abuni?, abizi? - an. {anaSe heS Dawab pun bugo - dur beTerza]ad, duCa vaqgo pwariRabun, qwaTib bicani, zwalin abun, ;aRabun bujinzebani, dur beTeralda `ar bujina'ul diCa co hedifan jwar habizogo teRegi behulaan. duCani, 'idago bicungeyan, judiyab \inqigi pun, ;aRaburaldaSa {adub, dida biTa]e unti Kana. a{iraldagi, tatu [waraw xi dun co qoya' maGi`e ana, cingi ba[arab muVi bugeb bajalde Daniwegi `uhun, ;abgo nu[alda biha habun diCago didago abuna dur beTeralda `ar bugilan, - an. {alqalda Dindir ba;go;igi Tatindal, biTa]e mujur;un hew xiyaSgi bicindal, {anaS hew zwazogo tun wugo.

БЕЧЕЛЪИ КІВАРИЧІО, МАХХЩЕЛ БОКЬИЛА ВукӀанила, вукӀинчӀила цо бечедав ххан. Гьессул цо гогьав васги вукӀанила. ЧӀчӏужу ячине гӀолев вас вукӀаго, ххан хванила. Цо заманалдассан эбел къачаданила васассе чӀчӏужу ячине. Васги кинго разилъулев вукӀинчӀила, аххиралдаги цо къоялълъ тӀохде вахун вас вукӀаго, гьессда лълъадае уней цо берцинай яс йихьанила. Хханассул васассул гьелълъухъ рокьи кканила. Васасс эбелалда абунила жиндие гьай пуланай яс ячеян. Хханзабазул гурей яс ячине эбелалълъе бокьун букӀинчӀила, кинниги вас тӏасса вичӀичӀого, гьей яс ячине хӀукму кканила. Цо къоялълъ ясалълъул эбел-инссухъе гьарун чагӀи ритӀанила. Ясалълъ абун бачӀанила гьадин: «Жиндие хханассул бечелъи къваригӀун гьечӀо, гьессул щиб маххщел бугебали лъазе бокьила», - ян. Васассул щибниги маххщел букӀинчӀила, ясалълъги цӀакъ берцинал ххаличаби рессулаанила. Хханассул васги разилъанила, гьей яс жиндие ячӀани, живги гьебго маххщелалде ругьунлъизе. Гьеб къотӀи-къаялда яс хханассул васассе ячанила. КватӀичӀого васги, ясго гӀадин, берцинал ххаличаби рессизе ругьунлъанила. Цо заманалдассан хханассул вас вахъанила къватӀиве, цинги щванила цо пуланаб шагьаралде. Вакъунги вукӀун, гьев гьеб шагьаралда цо богокӏаниве кваназе анила. Гьеб богокӏаниве жаниве вачӀарав щинав лага-черхх бугев кьарияв чи, гьенир хӀалтӀулел гӀадамаз вачун цо рокъовегун, чІвалаанила, цинги гьеб гьанал квенги гьабун, бичулаанила. Гьедин хханассул васги гьевго гӀадинав цо-кӀиго кьарияв чиги ккун, цо бецӀцӏаб рокъор жанир тӀамунила. Гьенир гьел цӀакъ лълъикӀ хьихьулел рукӀанила: гьел чІвазе кьара гьарулел рукӀанила. Гьедин моцІцӏгӀанассеб заман банила. Хханассда асскӀосса хъвезе вачун цин цояв анила, цо дагьаб меххалдассан кӀиабилевги анила. Гьанже ирга хханассул васассде щванила. Цо къоялда рачӀун жанирегун, хханассул васги вачун унев вукӀанила. Гьессда бичӏчӀанила жив чІвазе вачунев вукӀин. Гьесс гьезда цӀакъ гьаранила: - Дун чІвани, дидасса нужее гӀемер кӀудияб пайда щвеларо, нужеццани дун чІвачӀого тани, дицца нужее щибаб анкьие нус-нус кӀинус-нус туменалде ричун унел берцинал ххаличаби рессила. Нужее гьелълъул пайда цӀцӏикӀкӀун букӀина, - ян. Гьел разилъанила, хханассул васги, къваригӀунеб къайиги кьун, ххаличаби рессизе цо рокъове жаниве тӀамунила. ЛълъикӀалан заман банила хханассул васасс гьедин ххаличаби рессулев. Гьел ххаличаби, батӀи-батӀиял шагьаразде ун, ричулел рукӀанила гъол чагӀаз. Цо нухалда хханассул васасс жинццаго бессараб ххаличаялда тӀад гьадин хъванила: «Дун вуго пуланаб шагьаралдасса хханассул вас, пуланав чи. Дун жанив тӀамун вуго. Дун ххвассар гьавурав чияссе гӀемераб боцӀцӏи кьезе буго», - абун. Гьелда тӀад хъвараб жо цӀакъ ххал гьабуни гурони, цӀцӏализе лъалароанила. Гьеб тӀад жо хъвараб ххаличаги цогидал ххаличабиги ричизе росун анила цо пуланаб шагьаралде. Гьеб шагьар букӀанила гъов хханассул васассул ватӀан. Гьеб бичун босанила гъов богокӏанив жанив тӀамун вугев хханассул васассул мадугьаласс. Гьеб, тӀад жо хъвараб ххалича цогидаздасса цӀакъго берцинабги букӀанила. Мадугьаласс босараб гьеб ххаличаялълъул ххабар рагӀун, гъов хханассул васассул чӀчӏужу анила гьеб бихьизе. Гьелълъие гьеб ххалича цӀакъ бокьанила, гьелълъухъ битӀахъе ракӀ бахъун анила. Гьелълъ мадугьалассда гьаранила, жиндиеги гьединаб ххалича бессизе бокьун бугин, гьелълъухъ балагьизе цо-кӀиго къоялълъ жиндихъе кьеян. Мадугьалассги кьун анила. Мадугьалассул ххаличаялълъухъги балагьун, гьелда релълъараб ххалича бессулей йикӀанила хханассул васассул чӀчӏужу. Цо заманалдассан хханассул нусалда лъанила гьеб ххаличаялда тӀад хъвай-хъвагӀай гьабун букӀин. Гьелълъ гьел хӀарпал дандранила, гьадинги цІцӏаланила: «Дун вуго пуланаб шагьаралдасса хханассул вас. Дун гьаб пуланаб шагьаралда гьадинаб богокӏанив жанив тӀамун вуго. Дун ххвассар гьавурав чияссе дицца гӀемераб боцӀцӏи кьела», - ян. ГьебсагӀаталълъ ясалълъ хӀадурлъи гьабунила россассда ххадуй ине. Кинабго аскар бакӀаранила, цинги кире рачунел ругелали гьездаги бицинчӀого, гьел гъоб шагьаралде ралагьун къватӀире рахъанила. Чанго къоялдассан яс гьение щванила. Цо азбаралълъур чуял, гьакалги тун, гьел гъоб богокӏанире анила. Ясалълъ киналго богогьанал, ццере хӀалтӀулел чагӀи, богокӏаналълъул бетӀергьан жиндихъего ахӀанила, цинги цояссда гьикъанила гьадинав чи кив вугевилан. Гьесс лъаларилан абунила. ГьебсагӀат гьессул бетӀер къотӀанила, цогияссда цӀехханила, гьессги лъаларилан абунила. Гьессулги бетӀер къотӀун рехханила. Лъабабизе цӀеххарав богокӏаналълъул бетӀергьан вукӀанила. ЧІваялдасса хӀинкъун, гьев гьардезе лӏугьанила: - Гьев нужецца абулев чи гьанив вуго, гьессие щибго лӏугьараб жоги гьечӀо, дун чІваге, ян. Гьесс хханассул вас вугеб бакӀ бихьизабунила. Хханассул васги ххвассар гьавун, богокӏаналълъул бетӀергьанги чІван, гьелги рокъоре тӀадруссанила. Гьеб меххалда бичӀчӀанила хханассул васассда бищунго кӀудияб бечелъи инсанассул жиндирго маххщел букӀин. bexe;i jwarizo, ma{?el bopila wujanila, wujinzila co bexedaw {an. heSul co gohaw wasgi wujanila. ZuDu yaxine folew was wujago, {an [wanila. co RamanaldaSa ebel qazadanila wasaSe ZuDu yaxine. wasgi kingo raRi;ulew wujinzila, a{iralda co qoya' To[de wa[un was wujago, heSda 'adaye uney co bercinay yas yiFanila. {anaSul wasaSul he'u] ropi Kanila. wasaS ebelalda abunila Dindiye hay <ulanay yas yaxeyan. {anRabaRul gurey yas yaxine ebela'e bopun bujinzila, kinnigi was TaSa wizizogo, hey yas yaxine \ukmu Kanila. co qoya' yasa'ul ebel-inSu]e harun xafi riTanila. yasa' abun bazanila hadin - «Dindiye {anaSul bexe;i qwarifun hezo, heSul ?ib ma{?el bugebali ;aRe bopila», - yan. wasaSul ?ibnigi ma{?el bujinzila, yasa'gi vaq bercinal {alixabi reSulaanila. {anaSul wasgi raRi;anila, hey yas Dindiye yazani, Diwgi hebgo ma{?elalde ruhun;iRe. heb qoTi-qayalda yas {anaSul wasaSe yaxanila. kwaTizogo wasgi, yasgo fadin, bercinal {alixabi reSiRe ruhun;anila. co RamanaldaSan {anaSul was wa]anila qwaTiwe, cingi ?wanila co <ulanab /aharalde. waqungi wujun, hew heb /aharalda co bogojaniwe kwanaRe anila. heb bogojaniwe Daniwe wazaraw ?inaw laga-xer{ bugew pariyaw xi, henir \alTulel fadamaR waxun co roqowegun, zwalaanila, cingi heb hanal kwengi habun, bixulaanila. hedin {anaSul wasgi hewgo fadinaw co-jigo pariyaw xigi Kun, co beVab roqor Danir Tamunila. henir hel vaq 'ij FiFulel rujanila, hel zwaRe para harulel rujanila. hedin moVfanaSeb Raman banila. {anaSda aSjoSa ]weRe waxun cin coyaw anila, co dahab me{aldaSan jiabilewgi anila. hanDe irga {anaSul wasaSde ?wanila. co qoyalda razun Daniregun, {anaSul wasgi waxun unew wujanila. heSda biZanila Diw zwaRe waxunew wujin. heS heRda vaq haranila - Dun zwani, didaSa nuDeye femer judiyab <ayda ?welaro, nuDeCani dun zwazogo tani, diCa nuDeye ?ibab anpiye nus-nus jinus-nus tumenalde rixun unel bercinal {alixabi reSila. nuDeye he'ul <ayda ViJun bujina, - yan. hel raRi;anila, {anaSul wasgi, qwarifuneb qayigi pun, {alixabi reSiRe co roqowe Daniwe Tamunila. 'ijalan Raman banila {anaSul wasaS hedin {alixabi reSulew. hel {alixabi, baTi-baTiyal /aharaRde un, rixulel rujanila Gol xafaR. co nu[alda {anaSul wasaS DinCago beSarab {alixayalda Tad hadin ]wanila - «dun wugo <ulanab /aharaldaSa {anaSul was, <ulanaw xi. dun Daniw Tamun wugo. dun {waSar hawuraw xiyaSe femerab boCi peRe bugo», - abun. helda Tad ]warab Do vaq {al habuni guroni, ValiRe ;alaroanila. heb Tad Do ]warab {alixagi cogidal {alixabigi rixiRe rosun anila co <ulanab /aharalde. heb /ahar bujanila Gow {anaSul wasaSul waTan. heb bixun bosanila Gow bogojaniw Daniw Tamun wugew {anaSul wasaSul maduhalaS. heb, Tad Do ]warab {alixa cogidaRdaSa vaqgo bercinabgi bujanila. maduhalaS bosarab heb {alixaya'ul {abar rafun, Gow {anaSul wasaSul ZuDu anila heb biFiRe. he'iye heb {alixa vaq bopanila, he'u] biTa]e raj ba]un anila. he; maduhalaSda haranila, Dindiyegi hedinab {alixa beSiRe bopun bugin, he'u] balahiRe co-jigo qoya' Dindi]e peyan. maduhalaSgi pun anila. maduhalaSul {alixaya'u]gi balahun, helda re'arab {alixa beSuley yijanila {anaSul wasaSul ZuDu. co RamanaldaSan {anaSul nusalda ;anila heb {alixayalda Tad ]way-]wafay habun bujin. he' hel \ar<al dandranila, hadingi Valanila - «dun wugo <ulanab /aharaldaSa {anaSul was. dun hab <ulanab /aharalda hadinab bogojaniw Daniw Tamun wugo. dun {waSar hawuraw xiyaSe diCa femerab boVi pela», - yan. hebsafata' yasa' \adur;i habunila roSaSda {aduy ine. kinabgo askar bajaranila, cingi kire raxunel rugelali heRdagi bicinzogo, hel Gob /aharalde ralahun qwaTire ra]anila. xango qoyaldaSan yas heniye ?wanila. co aRbara'ur xuyal, hakalgi tun, hel Gob bogojanire anila. yasa' kinalgo bogohanal, Cere \alTulel xafi, bogojana'ul beTerhan Dindi]ego a\anila, cingi coyaSda hiqanila hadinaw xi kiw wugewilan. heS ;alarilan abunila. hebsafat heSul beTer qoTanila, cogiyaSda ve{anila, heSgi ;alarilan abunila. heSulgi beTer qoTun re{anila. ;ab~abiRe ve{araw bogojana'ul beTerhan wujanila. zwayaldaSa \inqun, hew hardeRe `uhanila - hew nuDeCa abulew xi haniw wugo, heSiye ?ibgo `uharab Dogi hezo, dun zwage, yan. heS {anaSul was wugeb baj biFiRabunila. {anaSul wasgi {waSar hawun, bogojana'ul beTerhangi zwan, helgi roqore TadruSanila. heb me{alda biZanila {anaSul wasaSda bi?ungo judiyab bexe;i insanaSul Dindirgo ma{?el bujin.

УРГЪЕЛ ГІЕМЕРАВ ЧИ ВукӀанила вукӀинчӀила цӀакъ ургъел гӀемерав, росулӏ кколеб щинаб жоялълъул пикраби гьарун, габур тӀеренлъарав цо чи. Цо нухалълъ гьессда рагӀун буго цо лълъилалиго хӀамицца гӀундулги рачІчӏги гьечӀеб кӀерт гьабунилан. «Вай, пулан, вай, пулан!» абун пашманлъанилахха гьев чи, битӀахъе кӀудияб балагь бачӀараб гӀадин. - Щай мун пашманлъулев? - ан гьикъанила гьессда мадугьаласс. - ХӀамие гьедин лълъикӀ букӀина гури; гӀемериссеб гӀундузда, рачӀчӏалда гурищ хьвагӀараб хьоп щолеб, гьанже рачІчӏги гӀундулги гьечӀеб гьелда дагьго гурони кьабиларо. - ХӀамида гуро дир ракӀ гурхӀун бугеб, хӀамил бетӀергьанассда, - ян, - абунила гьев чиясс. - Гьа, ина гъов гьирихъ, бала цӀцӏад, багъарила хӀарщ, хӀарщулӏ къала хӀама. Цинги кквезе рачІчӏги гӀундулги гьечӀони, кин гъосс хӀама тӀаде бахъинабилеб? Вай, пакъир! urGel femeraw xi wujanila wujinzila vaq urGel femeraw, rosu` Koleb ?inab Doya'ul <ikrabi harun, gabur Teren;araw co xi. co nu[a' heSda rafun bugo co 'ilaligo \amiCa fundulgi raZgi hezeb jert habunilan. «way, <ulan, way, <ulan!» abun <a/man;anila{a hew xi, biTa]e judiyab balah bazarab fadin. - ?ay mun <a/man;ulew& - an hiqanila heSda maduhalaS. - \amiye hedin 'ij bujina guri, femeriSeb funduRda, raZalda guri? Fwafarab Fo< ?oleb, hanDe raZgi fundulgi hezeb helda dahgo guroni pabilaro. - \amida guro dir raj gur\un bugeb, \amil beTerhanaSda, - yan, - abunila hew xiyaS. - ha, ina Gow hiri], bala Vad, baGarila \ar?, \ar?u` qala \ama. cingi KweRe raZgi fundulgi hezoni, kin GoS \ama Tade ba]inabileb& way, <aqir!