ХІАКИМАССЕ ЖАВАБ Мала Нассрудинилги цо пуланав чияссулги дагӏба-рагӀи ккун, гьел рачун руго хӀакимассухъе. Цо чанго къоялълъ ццевеххунги цо кинабалиго иш ккун, гьевго хӀакимассухъе ккун вукӀун вуго Мала Нассрудин. Мала Нассрудин вихьарабго, хӀакимасс абунила: - Нечоларищ мун, Мала Нассрудин, кӀиабилеб нух буго дур гьаниве вачӀунев! - ан. - Щиб, батӀаго бегьулареб жойищ гьеб бугеб? - жаваб кьунила Мала Нассрудиницца. - ан - Бегьилищхха цинги, дуда лъаларогойищ бугеб, яхІ-намус бугев чи гьаниве вачӀунаревлъи, ян абунила хӀакимасс. - ВахІ, дунали гьаниве кӀиабилеб нухалълъ щолев вуго, мунилан абуни, щибаб Аллагьассул бачӀанщинаб къоялълъ гьанив вуго, - ян жаваб кьунила Мала Нассрудиницца. \akimaSe Dawab mala naSrudinilgi co <ulanaw xiyaSulgi dafba-rafi Kun, hel raxun rugo \akimaSu]e. co xango qoya' Cewe{ungi co kinabaligo i/ Kun, hewgo \akimaSu]e Kun wujun wugo mala naSrudin. mala naSrudin wiFarabgo, \akimaS abunila - nexolari? mun, mala naSrudin, jiabileb nu[ bugo dur haniwe wazunew! - an. - ?ib, baTago behulareb Doyi? heb bugeb& - Dawab punila mala naSrudiniCa. - an - behili?{a cingi, duda ;alarogoyi? bugeb, ya\-namus bugew xi haniwe wazunarew;i, - yan abunila \akimaS. - wa\, dunali haniwe jiabileb nu[a' ?olew wugo, munilan abuni, ?ibab alahaSul bazan?inab qoya' haniw wugo, - yan Dawab punila mala naSrudiniCa.

Бацӏги гъотӏоркӏоги Цо гӏиял рехъалълъа чахъуги хъамун, тӀуранила БацІ. Гьебги бачун, щванила цо гъотӀода гъоркье. Гьелда гьотӀода кьабулеб гьаракь рагӀанила. Реххун чахъуги тун, гьениссаги тӀуранила БацІ дагьабги кутакалда. Нахъбуссун балагьараб меххалълъ, гӀаданги вихьичӀила, гьотӀода кьабелеб ГъотӀоркӀо батанила. «Огь, бачӀинеб батилахха дуде цо талихІ къараб къо. Дур гьеб квартӀил гьаракь тӀагӀараб мехх гьечӏо, устарги дур, кигӀан кьабаниги, лӏугьинаро», - ян абунила БацӀицца ГъотӀоркӀоялда. ГъотӀоркӀоялълъ данде абунила: «Дур бетӀералде балагь бачӀине кӀутӀулеб буго дицца гьаб квартӀа, нахъасса къотӀичӀого бикъулеб бугониги, дуеги я рехъен гӀечӀо, я гьелълъул бетӀергьанлъун бахъинчӀо», — ян. bavgi GoTorjogi co fiyal re]a'a xa]ugi ]amun, Turanila bav. hebgi baxun, ?wanila co GoToda Gorpe. helda GoToda pabuleb harap rafanila. re{un xa]ugi tun, heniSagi Turanila bav dahabgi kutakalda. na]buSun balaharab me{a', fadangi wiFizila, GoToda pabeleb GoTorjo batanila. «oh, bazineb batila{a dude co tali\ qarab qo. dur heb kwarTil harap Tafarab me{ hezo, ustargi dur, kifan pabanigi, `uhinaro», - yan abunila baviCa GoTorjoyalda. GoTorjoya' dande abunila - «dur beTeralde balah bazine juTuleb bugo diCa hab kwarTa, na]aSa qoTizogo biquleb bugonigi, duyegi ya re]en fezo, ya he'ul beTerhan;un ba]inzo», — yan.

КЕТУГИ ЦЕРГИ Цо чияссул букӀарабила Кету. Гьесс гьеб, рохьобеги бачун, гьениб реххун тун буго. Гьессда чӀалгӀун букӀун буго гъоб Кету, гӀемер цӀцӏогьодун. Рохьоб, хӀал лъалареб бакӀалда, хӀинкъадго хьвада-чІвадулеб букӀараб Катида данделъун буго цо Цер. Кету бихьараб меххалълъ, Цер цӀакъ тамашалъун ххутӀун буго: кигӀан меххалълъ рохьоб хьваданиги, дида гьадинаб рухІчӀаголъи бихьун букӀинчӀилан, гӀажаиблъи гьабун буго. - Мун щиб, цӀцӏар щиб дуда? - ян гьикъанила Царацца. Михъалги кьурун, Катицца абунила: - Дун буго рохьил ххан КетугӀали, - ян. - Дир добе гьоболлъухъ билълъа мун, - ан абунила Царацца. Гьелда разилъун, Кету Царахъе гьоболлъухъ анила. Гьелдасса ххадур гьел кӀиялго цадахъ гӀумру гьабизе лӏугьанила. Цо къоялълъ Цер чанабе анила, Кетуги рокъоб тун. Царада рохьоб цо БацІ данделъанила. - Мун киб букӀараб, Цер? - ан гьикъанила БацӀицца. - Гьанже дун россассе ун йиго, — ян абунила Царацца. - Щив, гъарин, гьев дур росс? - ан гьикъанила БацӀицца. - КетугӀали абун буго цо рохьазул ххан, - ан бицанила Царацца. - Цо гьелълъухъ балагьизе бегьуларищ дун? – ан гьикъанила БацӀицца. - Валлагь, бегьула, щай бегьулареб. ЦӀакъ ццидалаб жони бугохха эб, дир бетӀергьанчи. Цощинаб ццим бахъун, гьелълъ мун кун тезеги бегьула, - ян абунила Царацца. - БачӀунеб батани гьеб бихьизе, гьелълъие цо лълъикӀаб сайигъатги босунгӀаги бачӀахха. Гьелдасса ххадуб рохьоб Царада данделъун буго Ци. - Мун киб букӀараб, Цер? - ан гьикъанила Цицца. - Гьанже дун россассе ун йиго. - Лълъие мун россассе арай, Цер? - КетугӀали абулев рохьалълъул хханассе ун йиго дун россассе. - Гьелълъухъ балагьизе бегьуларищ, гъарин, Цер? - Бегьула, щай бегьулареб, цӀакъ ццидалаб жони буго гьеб. Гьелълъие цо сайигъат босунгӀаги бачӀине ккелахха, гурони, гьелълъ мун ццидакье кун тезеги бегьула, ян абунила Царацца. БацӀицца сайигъаталълъе цо куй бачун бачӀанила. Цицца цадахъго цо оц бачӀанила. Гьеб сайигъат-саламгун рачӀун, Циги БацІги кӀалтӀа чӀчӏун рукӀанила, Царадаги Катидаги тӀаде лӏугьине изну тӀалаб гьабун. Гьебмеххалълъ цо ГӀанкІкӏ букӀанила хъархъида гъорлӏ баххчун, цинги гьеб лахІзаталда гьенисса тӀурун биччан танила. Гьелда ххадуб Ци ахІдон буго: - Царадаги Катидаги абе, гьанир гьалбал ругин балагьун чӀчӏун, изну тӀалаб гьабулел, - ан. Циццаги БацӀиццаги, цо хьвараб бакӀалде лӏугьун, чӀчӏезе къассд гьабунила. Ци цо гъотӀодеги бахун чӀчӏанила, БацІ Цида гьарданила жибги баххчизе цо гӀамал гьабеян абун. Цицца абунила, гъоб хъархъилълъе жанибе лӏугъун, баххчун чӀчӏахха мунгиян. Гъоркьеги лӏугъун, Цицца гьеб Бацӏ баххчараб хъархъиде тӀаде цо дагъал тӀанхал рехханила, жибгоги нахъеги гъотӀоде бахун чӀчӏанила. Гьезул бараб ругьел ГӀанкӏкӏицца Царадеги Катидеги щвезабунила, гьалбал рачӀун ругилан бицанила. Гьалбадериде данде Церги Кетуги къватӀире рачӀанила. Цида бищун ццере рихьанила гьел къватӀире рачӀунел. «Вабабай, Царал россассул гьитӀинлъи», ян абунила БацӀида гьелълъ. КъватӀибе бачӀарабго Кету, оцода тӀад речІчӀанила, мигӀав, мигӀав, мигӀав абун, гьеб тӀутӀузе лӏугьанила. Вабабай, ункъго циялълъе гӀолеб оц цо Катие гӀезехъин гьечӏо, кигӀан чехь хъантӀараб жо аб бугебан ракӀалде кканила Цида. Гьебмеххалълъ БацӀиеги бокьанила гьеб Катицца гьабулеб жоялълъухъ балагьизе. ТӀамахги багъа-бакаризе гьабун, бигьа гьабун, гӀундулги гъуцӀизарун, бакканила БацІ. Тӏамах багъарарабго, гӀункӏкІ бугилан ккун, Кету кӀанцӀун анила БацӀиде тӀаде. БацІ тӀурун биччан танила. БацӀидасса хӀинкъун, Кету гъотӀоде тӀаде ххарун анила. ГъотӀода букӀараб Ци, хӀинкъун, Кету жинде тӀаде бачӀунеб бугилан ккун, хъатамасан гъоркье кӀанцӀанила. Гьеб куцалда гьоболлъухъ рачӀарал БацІги Циги лӏутун анила. - Вере, ккве, вере ккве, Ци, - ян ахІдолеб Церги букӀанила. Гьелдасса нахъе рохьоб букӀараб щинаб рухІчӀаголъи Царадассаги Катидассаги хӀинкъулаанила. Ал кӀиялго абуни, сайигъаталълъе бачӀараб куйги оцги кун, кепалда рукӀанила. ketugi cergi co xiyaSul bujarabila ketu. heS heb, roFobegi baxun, henib re{un tun bugo. heSda zalfun bujun bugo Gob ketu, femer Vohodun. roFob, \al ;alareb bajalda, \inqadgo Fwada-zwaduleb bujarab katida dande;un bugo co cer. ketu biFarab me{a', cer vaq tama/a;un {uTun bugo, kifan me{a' roFob Fwadanigi, dida hadinab ru\zago;i biFun bujinzilan, faDaib;i habun bugo. - mun ?ib, Var ?ib duda& - yan hiqanila caraCa. mi]algi purun, katiCa abunila - dun bugo roFil {an ketufali, - yan. - dir dobe hobol;u] bi'a mun, - an abunila caraCa. helda raRi;un, ketu cara]e hobol;u] anila. heldaSa {adur hel jiyalgo cada] fumru habiRe `uhanila. co qoya' cer xanabe anila, ketugi roqob tun. carada roFob co bav dande;anila. - mun kib bujarab, cer& - an hiqanila baviCa. - hanDe dun roSaSe un yigo, — yan abunila caraCa. - ?iw, Garin, hew dur roS& - an hiqanila baviCa. - ketufali abun bugo co roFaRul {an, - an bicanila caraCa. - co he'u] balahiRe behulari? dun& – an hiqanila baviCa. - walah, behula, ?ay behulareb. vaq Cidalab Doni bugo{a eb, dir beTerhanxi. co?inab Cim ba]un, he' mun kun teRegi behula, - yan abunila caraCa. - bazuneb batani heb biFiRe, he'iye co 'ijab sayiGatgi bosunfagi baza{a. heldaSa {adub roFob carada dande;un bugo ci. - mun kib bujarab, cer& - an hiqanila ciCa. - hanDe dun roSaSe un yigo. - 'iye mun roSaSe aray, cer& - ketufali abulew roFa'ul {anaSe un yigo dun roSaSe. - he'u] balahiRe behulari?, Garin, cer& - behula, ?ay behulareb, vaq Cidalab Doni bugo heb. he'iye co sayiGat bosunfagi bazine Kela{a, guroni, he' mun Cidape kun teRegi behula, yan abunila caraCa. baviCa sayiGata'e co kuy baxun bazanila. ciCa cada]go co oc bazanila. heb sayiGat-salamgun razun, cigi bavgi jalTa Zun rujanila, caradagi katidagi Tade `uhine iRnu Talab habun. hebme{a' co fanJ bujanila ]ar]ida Gor` ba{xun, cingi heb la\Ratalda heniSa Turun biXan tanila. helda {adub ci a\don bugo - caradagi katidagi abe, hanir halbal rugin balahun Zun, iRnu Talab habulel, - an. ciCagi baviCagi, co Fwarab bajalde `uhun, ZeRe qaSd habunila. ci co GoTodegi bahun Zanila, bav cida hardanila Dibgi ba{xiRe co famal habeyan abun. ciCa abunila, Gob ]ar]i'e Danibe `uhun, ba{xun Za{a mungiyan. Gorpegi `uhun, ciCa heb bav ba{xarab ]ar]ide Tade co dahal Tan[al re{anila, Dibgogi na]egi GoTode ba[un Zanila. heRul barab ruhel fanJiCa caradegi katidegi ?weRabunila, halbal razun rugilan bicanila. halbaderide dande cergi ketugi qwaTire razanila. cida bi?un Cere riFanila hel qwaTire razunel. «wababay, caral roSaSul hiTin;i», - yan abunila bavida he'. qwaTibe bazarabgo ketu, ocoda Tad reZanila, mifaw, mifaw, mifaw abun, heb TuTuRe `uhanila. wababay, unqgo ciya'e foleb oc co katiye feRe]in hezo, kifan xeF ]anTarab Do ab bugeban rajalde Kanila cida. hebme{a' baviyegi bopanila heb katiCa habuleb Doya'u] balahiRe. Tama[gi baGa-bakariRe habun, biha habun, fundulgi GuviRarun, baKanila bav. Tama[ baGararabgo, funJ bugilan Kun, ketu janvun anila bavide Tade. bav Turun biXan tanila. bavidaSa \inqun, ketu GoTode Tade {arun anila. GoToda bujarab ci, \inqun, ketu Dinde Tade bazuneb bugilan Kun, ]atamasan Gorpe janvanila. heb kucalda hobol;u] razaral bavgi cigi `utun anila. - were, Kwe, were Kwe, ci, - yan a\doleb cergi bujanila. heldaSa na]e roFob bujarab ?inab ru\zago;i caradaSagi katidaSagi \inqulaanila. al jiyalgo abuni, sayiGata'e bazarab kuygi ocgi kun, ke<alda rujanila.

ЧӏУХІУХЪАН Цо цӀакъ чӀухӀарав чи вукӀанила. Къойил, нахудасса рацІцІунаго михъалгун, вачӀунаанила гьев годекӀаниве. Валлагь, жакъаги ххинкӀалги ххинк гӀанассеб моххмоххги кванаян, веццарулаанила гьев. Цо къоялълъ, гьединго михъалги рацІцІунаго, вачӀун годекӀаниве щварав гьессда рагъида гӀодулей яс йихьанила. - Мун щай гӀодулей, - ан цӀехханила инссуцца. - Дада, дуцца михъазда бахунеб букӀараб моххмохх катицца ана!- ян ахІданила яс. ЧӀухӀухъанассул михъал далун анила, асскӀор рукIаралги гӀагӀаялда релъанхъанила. zu\u]an co vaq zu\araw xi wujanila. qoyil, na[udaSa raVunago mi]algun, wazunaanila hew godejaniwe. walah, Daqagi {injalgi {ink fanaSeb mo{mo{gi kwanayan, weCarulaanila hew. co qoya', hedingo mi]algi raVunago, wazun godejaniwe ?waraw heSda raGida foduley yas jiFanila. - mun ?ay foduley, - an ve{anila inSuCa. - dada, duCa mi]aRda ba[uneb bujarab mo{mo{ katiCa ana!- yan a\danila yas. zu\u]anaSul mi]al dalun anila, aSjor rujaralgi fafayalda re;an]anila.

ШУДУКIАЙ (Маргьа) ЙикIанила, йикIинчIила, ШудукIалълъул, щуго яс йикIанила. Цо къоялълъ ШудукIалълъ ясазе карщ гьабунила. Гьеб чIчIикIизе гъудал ратичIила. Пайда гьечIилан ШудукIай гъудазе цIцIул къотIизе рохьое анила. Рохьое унаго, гьалда данде кканила цо бацI. БацIицца гьикъанила: «Кие мун уней йигей?» абун. – Дунали рохьое уней йиго. Верехха, дуцца гьадал дир лъимал кваназе гурин! Рахан нуцIцIагин таралин дицца гьел – анги абун ШудукIай рохьое ялагьун анила. Гьеб рагIаги дир гIиндаян, бацI, боххиялълъ, лъабцIцIул кIанцIун, ШудукIалълъул рагьде щванила. – «ШудукIалълъул щуго яс, нуцIцIа ричIе, эбел хвадал!» – ян ахIанила. – Рагьиларо, мун нижер эбел гуро, нижер эбел баргъичазул килщал цIурай, курхьабазул гъажал цIурай йикIанилан абунила ясаз. Цинги бацIицца рохьобеги ун, пенкьелодул курхьаби гьарунила, макъаридул баргъичал гьарунила. ТIад буссун лъималазул кIалтIе щванила. НуцIцIил картIиниссан баргъичалги, курхьабиги рихьун тун ххадуб, ясаз бацI жанибе биччан танила, Жанибе борчIарабго бацIицца цо яс мокърукь яхъанила, цо яс ссанкIида нахъа къазаюнила, цояй рахъдалълъ къазаюнила, кIиго яс кванила. ШудукIалълъул гьацIцIул, нахул, хьодол хъуби рукIанила, гьелги чIчIикIанила. ТIири течIого карщги чIчIикIанила, кутакалда чехьги цIун, бацI цо бакIалда бегизе анила. Гьениб рахIаталда кьижанила. ЩудукIай рокъое юссанила: цониги яс гьечIила. – «ЩудукIалълъул щуго яс кир ругел, эбелхвадалан» ахIтIанила. Дун гьаний йиго – ян цояй ссанкIида нахъассан ахIданила. Дун гьаний йигилан цояй мокърокьан, цояй рахъдалълъан ахIданила. КIигояй тIагIун ятанила. ГIоданила, йортанила чIчIичIчIиданила, хъвагIаданила, хъерщеданила, тIирщаданила. Карщалде рортани, карщ гьечIила, нахалде, гьоцIцIоялде якканила – гьебги гьечIила. Чараги бухIун, чуриги бухIун ххутIанила. БацIие гьабизе кIолеб щибниги жо бугеб ани, ясалго кIваричIоанилан ШудукIай кьвагьулей, юхIулей йикIанила. ШудукIалде асскIобе зигара гьабун цер бачIанила Гьелълъ ШудукIалда, бацIие хIилла жиндицца гьабилин, жиндие тIатIулълъ ххинкIалги гьаруни, квасул бусенги тIамунийилан абунила. ШудукIайги гьелда рекъанила. Къассде ШудукIалълъ ясазеги жиндиегоги тIатIулълъ ххинкIал гьарунила, царае тIорччол ххинкIал гьарунила. ХхинкIал кунеб меххалълъ цер ххинкIазул лъахь-лъахьи бугилан зигарданила, гьеб дурго ца-кIалалълъул чIахIалъиялълъул жо бугилан ШудукIалълъги абунила. Регизе мехх щванила. Яхъун ШудукIалълъ царае зазил бусен тIамунила. Ясазеги жиндиегоги квас-квасул бусен тIамунила. Цер босен хIенчолеб бугилан зигарданила. ШудукIалълъ, гьеб дурго ракьа-гьаналълъул чIахIалъиялълъ бугеб жо бугилан абунила. Абухъего гьеб гьедин батизе бегьулилан, зигара тун цер кьижанила. Радал цер къватIибе бахъанила бацIида ххадуб лIугьанила. Рохьоб добе баккун, гьанибе баккун, бацI балагьанила. АсскIобе билъун гара-чIваранила. Гьадин-гьадинан гьоркьоб гьудул-гьалмагълъи ккезабунила, цо хъещтIезе ун лълъикI гуродаян тIаделъанила. БацI цIакъ букIкIуркIахъданила. Чехьги цIун букIаго хъещтIезего щай абун зигарданила. Жибго бегун букIун, царал ххабар-кIалалълъухъ гIенеккун чIчIезе бокьун буканила бацIие. Цер кинго тIасса бичIичIила, хъещтIезе бачанила. Цин рахъун чIчIун хъещтIанила, гьанже гIодор чIчIун хъещтIон лълъикIин, гьанже «мукIусгъей» гьабун лълъикIилан, царацца батIи-батIиял къагIидаби малълъанила. Бищун ссанагIатаб куц ккарабго цер бацIида гьоркье кIущанила. БацI цIералда рекIун ххутIанила. Гьеб меххалълъ цер, – махил росе, миккил росе ян ахIданила. ШудукIай тIилалгун, гIурдулгун тIаделъанила. БацIида гIадалълъ цо тIил банила, магIарзухъан цояй яс къватIие кIанцIун ячIанила, цоги банила – цоги кIанцIун ячIанила, гьагъадин балаго, хьодол, нахул, гьацIцIул хъуби, карщ, турхьиялда къватIире ралел рукIанила.. Ццим буссунарого ШудукIай кьабулейго-кьабулей йикIанила. БацIиде цIакъго хIал кканила. Бахъун туркIанила, цIцIороде кIудияб тIомги бахъун бачIанила, бацIги борчIанила. БацI борчIарабго, цер лъутанила – бацI ххадуб бортанила. Цер цо картIинибе борчIун унеб букIанила, бацIихъе рачIчI кквезе щванила гьелълъул. Царацца гьеб меххалълъ бацIиде: – дир рачIчI кквезе щвечIеб жо! КIал-диб тIурччи ккураб жо! – ян ахIанила. – Вагь! Дир кIалдибе ккараб жо рачIчI гуреб, тIурччидаян, бацIицца кIал гьакIкIанила. Цер тIубан картIинибе борчIанила. Кван щинабги магIазухъан бачIун, церги кодоссан борчIун ххутIанила бацI. Нахъе балагьалдасса цIунагиян, ясалги данде рачун ШудукIайги танила.

РАЛЪДАЛ ЧУ ВукӀанила, вукӀинчӀила цо пачахІ, пачахӀассул лъабго васги вукӀанила. Щибаб къоялълъ радал гьел инссухъе тӀаде унаанила, щибдай гьесс абила, щибдай гьесс малълъилаян лъазе. Цо къоялълъ тӀаде аралълъур, гьезда эмен ватанила накІкӏул парча тӀад бигъарав гӀадин, цӀакъ пашманго. «Дуе лӏугьараб щиб, рагӀараб квешаб ххабарищ, тӀаде гӀунтӀараб кIудияб балагьищ, щай мун къварилъун вугев?» - ян гьикъанила гьез гьессда. РагӀараб квешаб ххабарги гурин, тӀаде гӀунтӀараб кӀудияб балагьги гьечӀин, дун ургъалилӏе реххараб жо бугин араб къасси дида бихьараб макьуян абунила инссуцца. БитӀун ралъдалӏа къватӀибе бакъ баккулеб гӀужалълъ, бакъалда ххадуб ралъад рагӀалде цо гӀазухъахӀаб чу кӀанцӀанин, бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дунялги ссверун, гьеб нахъеги ралъдалӏе тӀерхьун анин, гьелда ххадуб ралъдал тӀиналде бортун араб гӀадин, дир ракІги лӏугьанин. Гьаб дир улкаялдасса, тӏолго дунялалдасса дир ракӀ анин, гьеб макьу бихьаралдасса нахъеян макьуги бицун, гӀенеккун чӀчӏанила пачахІ. Гьеб чода ххадур ниж ина, я эб батун, я хун, кӀиялълъулго цояб лӏугьинчӀого ниж нахъруссинарин, рекӀанила лъабавго вас чода, цо-цо чу ххадуб цӀцӏанги бачанила, квине гьуинаб, босизе тӀутӀаб (бигьаяб) щинаб жоги тӀадкъан, кьабунила гьанже гьез. Лъабабилеб къоялълъул къалъул гӀужалда гьел щванила нух лъабиде бикьулеб бакӀалде. Нухбикьуда чІван зани бугила, зонода хъван бугила: «Кваранаб нухалълъги, квегӏаб нухалълъги арассе щибго хӀинкъи гьечӀо, гьоркьохъеб нухалълъ арав я хвела, я, талихІ кьун, нахъвуссина», - ян. КӀудияв вацц кваранаб нухалълъ валагьанила, гьоркьохъев квегӀалълъ валагьанила, гьитӀинасс битӀухъе бацӏанила. Киве мун, хвел-рахъин лъалареб нухалълъ унев, нижер цояссда ххадув вилълъаян, ахІданила гьессде ваццал. КІваричӀин, Бичасс хъвараб букӀине батилин, талихӏги гьорол къоялълъ хӀелкил рачІчӏ гӀадаб жойин, щиб лъалеб дидеххун хъвалебниги, а нужго, Бичассул цӀцӏобгун дун вуссинчӀони, лӏугьа-бахъараб инссудаги бицеян, жаваб кьунила гьитӀинасс. ГӀемераб дагӀба-къецц ваццазги гьабичӀила, кьабун бухъизабун, гьевги анила. Вилълъанила гьев, вилълъанила, гӀемерав вилълъанила, дагьав вилълъанила, къасси вилълъанила, къад вилълъанила, нилӏер мегӀер цо танила, чияр мегӀер кӀиго танила, гванзал рохьал къотӀанила, гъваридал кӀкӀалал тиранила, щванила гьев цо заманалдассан цӀакъ ризаб, гъамилараб, кидаго гӀощтӀол гьаракь рагӀичӀеб цо рохьове. Ссверданила гьев гьенив, анкьицца ссверданила, моцӀцӏицца ссверданила, кӀиго, лъабго, ункъо моцӀцӏицца ссверданила, я гӀадамассул лъалкӀ гурила, я гӀадамассул рукӀел гурила, я рохьосса къватӀибе нух гурила. Вакъанила гьев, къечанила, тӏад ретӏараб ретӀел хохонила, гъоркь рекӏараб чу хванила, яргъида кьаву чІванила, рухІалдасса хьул къотӀанила. Гьеб хӀалалда вукӀаго, цо къоялълъ гьессда гӀадамассул цо лъалкӏ батанила. Натӏ гӀеблъуда бугила гьелълъул, лъабго натӀ ххалалъуда бугила, натӀиццаниги ракьулӏе унги бугила. «Хвани - хвезеги, вахъани вахъинеги», - ян абун, вилълъанила гьев лъалкӀда ххадув. РохьтӀагӀалиде щванила, балагьанила: цӀцӏанбитӀараб авлахъ бугила, авлахъ бакьулӏ зобалазде араб анкьго хъала бугила, хъулби ссверун маххул хьопалълъ хьухьараб чармил гарас (гӏер) бугила, гарас рикӀкӀун тӀад къазабун гӀадамассул бетӀерги бугила. Щванила гьев рагьтӀе. Жаниве лӏугьанила: йигила гъассда гӀодойикӀун цо залимай, мокърукь тункулей гӀадай чӀчӏужугӀадан. Вортун ун, гьесс гьелълъул керен кӀалдиб чІванила. - Мун дир васлъана гьанже, дун дур эбеллъана, гуревани, дицца гьадин гьавилаан, - инги абун, кӀихӀи тӀезеги тӀун, рохъдолӏги ччуччун, кӀкӀун биччан танила гьелълъ гъассда букӀараб кету. Цинги гьелълъ васассда гьикъанила: - Мун щиб мухъалълъул чи, кисса вачӀарав, къваригӀел щиб? - ан. Жиндирго къваригӀел букӀа, нухда лӏугьа-бахъараб букӀа - кинабго жо бацІцІад гьабун бицанила асс. - Анкьго вас вугев дир, анкьавгоги нартав, щибаб къоялълъ чанаре хьвадула гьел, жакъаги ун руго, нахъруссине меххги щун буго гьезие. Мун гьаб цогъронивниги ваххчун вукӀа, гурони, вихьун ххадув гьез мун теларо, дур мурадлъун бугеб жо дицца гьезда гьикъила, цояссданиги лъачIого ххутӀилареб батилин гьеб, - илан абунила хъартицца. Цогъронив васги ваххчанила, рагьтӀа руруй бахъанила. РачӀанила нартал. Щивассул гъажалда лъун чинаридул гъветІ бугила, щибаб гъотӀода цо-цо чанаоцги бугила. РагьтӀе щвараб меххалълъ, гӀодор кьабун, тӀахьтӀи гӀадин, гъутӏби гъуранила гьез, хьаг лъеян эбелалдеги ахІданила. Гьаби гӀадин, ссентӀолаго, лӏугьанила анкьавго вас жаниве: «Гӏадамассул махІ буго, гӀадамассул махІ буго», - ян абулаго. - Нуж тӀурунищ, гьаглъунищ, - ан семанила гьезде эбел, - кисса букӀунеб гьаниб гӀадамассул махІ, кир-кирниги ссвердулаго, нужедего бахун батила эб. Белъун гьанги лъунила эбелалълъ гьазда ццебе, асскӀобго цо рукъ гӀанаб чӀагӀдал рагІги чӀчӏезабунила. Кванан, гьекъон рахъараб меххалълъ, эбелалълъ гьезда гьикъанила: - Ралъдалӏан къватӀибе бачӀунеб, бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дунял ссверулеб чу бугищ? - ан. Анлӏавго кӀудияв нартав кӀалъачӀого чӀчӏанила. Бищун гьитӀинасс абунила: - Бугеб, эбел, гьединаб чу, гьелълъул бетӀергьанчиги ралъдал тӀиналда вугев ралъдал пачахІ. Щибаб къоялълъ, ралъдалӏан бакъ баккулеб гӀужалълъ ракъдаде кӀанцӀула гьеб чу. Бер къанщизегӀан сагӀаталълъ лъабцӀцӏул дунялги ссверула гьелълъ, ралъад рагӀалда бугеб цо рахьдал хӀоринибги чвердон, салуда тӀад гебегахъдизеги гебегахъдула. Зобалазде гӀаркьалаби риччараб цо чинари бугеб, гьелда тӏогьиб гьеб чода лъолеб меседил кьилиги, гьелда балеб гӀарцул чолорхъоги бугеб, - ан. - Гӏелин гьанже, кьижа, ссваканги ратилин, - ан абунила эбелалълъ васазда. Веганила, кьижанила анкьавго нартав. Гьелълъ гъов вас цогъронисса къватӀиве вачанила, ретӀине ретӀелги кьунила гьессие, рекӀине чуги кьунила, базе ярагъги кьунила, къваригӀараб щинаб жоги кьун, ралъдахъе нухги бихьизабун, анила валагьизавун. Эбелалда гьитӀинав нартасс доб чол ххабар бицунаго, кинабго жо гьессда рагӀун букӀанила. Гьанже вилълъанила гьев, кьабанила, щванила ралъдал рагӀалде. РагӀалда цо гвенд бухъанила гьесс, гьениве лӏугьун, бер къанщичӀого, сордоги борчӀанила. Рогьалил хъахІлъиги банила, ралъдалӏан къватӀибе бакъ баккулеб букӀанила, бакъалда ххадубго цун, ралъад рагӀалде чуги кӀанцӀанила. Бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дуниялги ссверун, рахьдал хӀоринибги чвердон, ралъдал рагӀалда салуда тӀад гебегахъдизе лӏугьанила гьеб. Тирщун тӀадеги вахъун, борохь гӀадин жеманила вас гьелълъул горбода, лъабцӀцӏул хъахӀилаб зобалда тункуледухъ, эххеде кӀанцӀанила чу, лъабцӀцӏул гӀодоб речӀчӀун, чІчӏегІераб ракь ссородизабунила, кинго биччачӀила васасс ккураб габур. - Бергьана мун дидасса, гьанже дун дурлъана, дида кьилиги лъе, чӀолохъжоги бай, тӀад мунгоги рекӀа, - ян абунила чоцца. ГъотӀодасса босун кьилиги лъунила гьелда гьесс, чӀолохъжоги банила, тӀад живгоги рекӀанила. - Дуцца щиб малълъилеб гьанже, дицца щиб гьабилеб? - ян гьикъанила чоцца васассда. - Ваче дун дир инссул улкаялде, - ян абунила васасс. Боржунеб жоялълъул гӀадаб рилълъин бачанила чоцца. Рилълъанила гьел, рилълъанила, тӀерхьун бакъги анила, рукӀкӀанила, бецІцӏлъанила, лахІчӀчӏегІераб сордолъанила. ГьебсагӀаталълъ нахъеги гвангъун анила зоб-ракь. Абго щиб, гӀаламат абун, ццеве валагьанила вас: цӀцӏанбитӀараб, балагьани, бер ссвакалеб авлахъ бугила, бакьулӏ кунчӀулеб цо жо бугила, жибго бакъуцца гӀадин гьел канлъи биччалеб бугила. Щванила гьел гьелде тӀаде, бугила меседил хӀули. - Босилищ дицца гьаб, босиларищ? - ан гьикъанила васасс чода. - Босаниги, рекӀекълъизе вуго мун, босичӀониги ракӏ бухӀизе буго дур, - ан абунила чоцца. БосичӀониги, рекӀекълъулеб, босаниги ракӀ бухӀулеб гьеб босунго лълъикӀин абун, тӀогърода хӀулиги къазабун, вилълъанила гьев. Щванила цо шагьаралде. Шагьар ссверун галан бугила, каваби къан ругила, жаниве лӏугьине дунялалда бакӀ гурила. Шагьаралълъул рагӀалда цо ицц батун, гьенив рещтӀанила вас. Чоцца гьессда абунила: - Дуцца гьанже дун ххарда кваназе биччай. КъваригӀараб меххалълъ, гьаракь гьабе дуцца, анкьго мегӀер бегун добеххун бугониги, бер къанщизегӀан, дун дуда ццебе чӀчӏезе буго, - ян. Биччанила гьесс чу. Гъоркь тӀенкги тӀамун, къаданиб кьилиги лъун, тӀад буртинаги бан, тӀогъродасса бахъун, меседил хӀулиги кисиниб лъун, кьижанила гьев, гӀемераб меххалълъ кьижичӀев чи гӀадин. Къад гӀадин, сордо гвангъун бихьидал, доб шагьаралълъул ххалкъ цӀакъ хӀинкъанила, пачахӀассухъе кӀанцӀанила, гьаб щиб гӀаламат абун. Гьездассаги цӀакъ живго пачахІги хӀинкъанила. Гьесс ссверун хъаравуллъи тӀамунила, рогьинегӀан кьижичӀила. Рогьараб меххалълъ, нусго чи витӀанила, рекӀа-рорчун, шагьар тун къватӀире. Жеги ворчӀичӀого ватанила гьезда гьев вас. Тунка-гӀусун вахъинавунила, пачахӀассухъе вачанила. - Мун щив, дур росу-ракь, кисса щварав, кинав чи мун? - ан гьикъанила пачахӀасс. - Дидагоцин лъаларо дун киссаяли, гьадинго чӀалгӀаде дунял ссверулев чи вуго дун, ан абунила васасс. - Гьаб араб сордоялълъ дунял гьададин гвангъиялълъе гӀила щибали лъалищ дуда, мун къватӀивги вукӀанин? - илан гьикъанила пачахӀасс. - Гьелълъул гӀаламат гьаб буго, - ян абун, кисинисса бахъун, меседил хӀули кьунила гьесс пачахIассухъе. ГӀадамасс бицун бажарулареб, дунял бижаралдасса кидаго гӀадамассул ккечӀеб гӀассияб рокьи кканила пачахӀассул доб хӀули тӀасса бортараб рухІчӀаголъиялълъухъ. - Кисса балагьунги, гьаб хӀули тӀасса бортараб рухІчӀаголъи щвезабе дуцца дихъе, гурони, дицца дур бетӀер къотӀун реххила, - ян абунила пачахӀасс. Жиндие гьерессилъиларедухъ, эбелалълъул рахь хӀарам гьабун, гьедизеги гьавунила пачахӀасс гьев. ГӀодобе бетӀерги къулизабун, вилълъанила вас. Шагьар тун къватӀиве щвараб меххалълъ, цо гӀассияб гьаракь гьабунила гьесс. Кисса бачӏарабали лъачӏого, ццебе чӀчӏанила хъахӀаб чу. - Дур пашманлъи щиб, къваралъи щиб? - ан гьикъанила чоцца васассда. Гьессги бицанила пачахӀассулгун лӏугьа-бахъараб жо. - Расги къварилъуге мун, гьелдасса бигьаяб нилӏее щиб букӀунеб. Гъоб дун жаниб чвердараб хӀор лъалищ дуда? Ралъдал пачахӀассул лъабго яс йиго, щибаб къоялълъ къалъуде бакъ бахараб гӀужалълъ, маккаллъун рахъун рачун, рагӀалда жидерго макказул тӀомалги тӀасса рахъун, гъоб хӀоринир чвердола гъол. Бищун гьитӀиналдасса бортараб хӀули буго гъоб нилӏеда батараб хӀули. ХӀор ссверун ругел хъархъазулӏ ваххчун вукӀа мун, жанире дол лӏугьараб меххалълъ, кӀутӀун босун, лъороб лъе дуцца бищун гьитӀиналълъул тӀом. Лълъедон рагӀалдеги ячӀун, гьелълъ дуда гьарила тӀом нахъе кьеян. КигӀан гьараниги, дуцца гьеб кьоге, мун гьелълъухъ гӀенеккуге. Цинги дуцца абураб гьабичӀого, дуда ххадуй йилълъинчӀого, гьелълъул чара букӀине гьечӀо, - ян абунила чоцца. РекӀанила вас, цин кӀанцӀаралълъ чоцца хӀорихъе щвезавунила. Хъархъазда гьоркьов ваххчанила гьев. Къалъул гӀужалда ссурссуриялда бачӀун, хӀорил рагӀалда лъабго микки рещтӀанила. ТӀасса макказул тӀомалги рахъун, нур гӀадал мусудул лӏугьун, рукъун гьел хӀоринире анила. КӀанцӀун вахъун, лъороб къазабунила васасс бищун гьитӀиналълъул тӀом. Лълъедон рагӀалдеги ячӀун, гьитӀинай яс гьарданила гьессда тӀом нахъе кьеян. КигӀан гьараниги, гӀенеккичӀила гьев, балагьичӀила. Жиде-жидер тӀомалги ретӀун, йоржун анила кӀияйго кӀудияй яцц. Гьезда ххадуй ахІданила гьитӀинай: - Нужедасса ятӀалъулей йиго, дун гьанже гьаний ххутӀулей йиго. Дир къайи лъураб гъамассгӀаги нужецца гьанибе щвезабе, - ян. ЛъабцӀцӏул чу кӀанцӀизегӀан нахъруссунги рачӀун, хӀорил рагӀалда зар гӀанассеб маржаналълъул гъамассги лъун, йоржун хъахӀилаб зодое тӀерхьун анила кӀияйго яцц. Дицца ретӀел ретӀинегӀан, довеххун вуссаян абунила ясалълъ васассда. Гьабан абизе лъалареб, гвангъараб цо тамашаяб ретӀелги ретӀун, чӀчӏанила гьей гьессда ццее. Нахъа ясги лъун, рекӀанила вас чода. - Кие дуцца дун ячуней йигей? - ан гьикъанила ясалълъ. - Гьаб нилӏеда ццебе бугеб шагьар бихьулищ дуда, гьаб шагьаралълъул пачахlaсce кьезе ячуней йиго дицца мун, - ан абунила гьасс. - Гьессие кьечӀого, дуццаго кин ячунарей дун, - ан абунила ясалълъги. Васасс жиндиргоги пачахӀассулги лӏугьа-бахъараб къисса бицанила. Гьелълъул бицунаго, гьел шагьаралълъул рагӀалде щванила. Гьенибе чуги биччан, ячун ясгун, пачахӀассухъе анила гьев. Ясалда бер чІварабго, зар-заргӀанассеб гӀунила пачахӀассул кӀиябго бер, мегеж тӀуртӀуданила, цаби цоцазда кьабунила, щибго рагӀи нахъе тӀамичӀого, яс ячине къассд гьабунила гьесс. - Мун гӀадав херассе дун ячӀунаро, къого сон барав гӀолохъанлъун вахъа мун, гьебмеххалълъ ячӀина дун дуе, - ян абунила ясалълъ. - Араб гӀумру дицца кин нахъбуссинабулеб? - абунила пачахIасс. - Шагьаралълъул рагӀалда кӀикъоялда анцІго натӏ гъварилъуда бугеб гвенд бухъизабе дуцца. Гьеб гвенд рацІцІадал багӀарал гӀачиязул рахьдал цӀезабун, гьелда жанив чвердани, къого сон барав гӀолохъанчилъун вахъина мун, - ан абунила ясалълъ. - Дир улкаялдаго ратиларо гьеб гвенд рахьдал цӀезабизегӀан гӀемерал багӀарал гӀачи, - ян абунила пачахӀасс. - Ма гьаб, - ан абун, ясалълъ, кисинисса бахъун, цо гьитӀинаб квербацІцІ кьунила пачахӀассухъе. - Гьабги босун, цо чи витӀе дуцца гьаб нилӏеда ццебе бугеб магӀарде. ТӀогьиве вахараб меххалълъ, гьеб хьвагӀеян абе дуцца гьессда, гьаб мухъго цӀелебин багӀарал гӀачиязул. ТӀолго шагьар гвенд бухъизе тӀамунила пачахIасс. Цо чи, квербацІцІги кьун, магӀарде витӀанила. ТӀогьиве вахараб меххалълъ, хьвагӀанила гьесс квербацӏцӏ - рохьаздасса, мугӀруздасса - азарго батӀи-батӀияб бакӏалдасса, гӀергӀедулаго, кӀанцІанила багӀарал гӀачи шагьаралълъул рагӀалде. РечӏчӀанила ясалълъ гьел, цӀунила гвенд. Цинги хӀинкъанила пачахІ, кІвечӀила жаниве лӏугьине. - Раче гьанире цо бищун херал росс-лълъади, - ян абунила ясалълъ. Вачун вачӀанила нусго сон барав гӀадав, къуларав, беразда канлъи бихьуларев цо чиги эхӀединайго чӀчӏужуги. Рукъизарунила ясалълъ гьел гвандинир къого сон барав гӀолохъанчилъун херав вахъанила, анцӀила щуго сон барай яс-гӀаданлъун херайги яхъанила. Тӏокӏав дове-гъовего балагьичIого, кӀанцӀун виччан танила пачахӏ гвандиниве - тӀухьи гӀадин, тӀиналдеги ун, гьабсагӀатги вугила гьенив. Лълъикӏ букӀаян доб шагьаралълъул агьлуялдаги абун, вахун чодеги, нахъа ясги рекӀинаюн, тӀуризабунила васасс хъахӀаб чу. Щванила цо шагьаралде. Базаралде вилълъанила гьев, къваригӀараб-тараб жо босизе. Ватанила жиндирго кӀудияв вацц: хохораб, магъкьаххараб ретӀелги ретӀун, бадисса кьерги ун, бетӀербахъиялълъе чед бичулев вугила. Рохханила, къочаранила цоцазда гьел, бицанила цоцазда жиде-жидер лӏугьа-бахъараб иш. РетӀине ретӀел босанила гьесс ваццассе, рекӀине чу кьунила, базе ярагъ букӀинабунила, цадахъ вачанила. Цо заманалдассан, унаго, щванила гьел цо росулӏе. Анила гьел базаралде - ватанила гьоркьохъев ваццги: дунялалда дарманги къосун, къасабчияссда ццеве хъазахълъун чӀчӏун, гьан бичулев ватанила гьессда гьев. Босанила гьессиеги къваригӀан щинаб жо. Цадахъ гьевги вачун, вилълъанила гьанже лъабавго вацц, цадахъ ясги йигила гьезда. Чӏор битӀун, инссул улкаялде балагьун рачӀунел ругила гьел. КӀудиял ваццазул гьанже жахІда кканила гьитӀинассдеххун. «Нилӏ дунялалдаго кин рукӀунел, инссуда кин рихьулел, руччабазда кин рихьулел, я нилӏго хвезе ккун руго рокъоре щвезегӀан, ялъуни гьав тӀагӀинавизе ккун вуго нилӏецца», - ян гаргаданила гьел. Гьоркьохъев ваццасс абунила: - Нилӏеда ццебе лъабкъого натӀ гъварилъуда бугеб, жаниб лълъимги бакъвараб цо гвенд буго, гьелда тӀаде щолаго, нилӏецца ваццассда абун лълъикӏ, рачӏа чуял тӀамизеян. ТӀамун унаго, гьоркьовеги ккезавун, витӀун гвендалде тӀаде вачина нилӏецца гьев, чуги живгоги гьениве жаниве реххун ина, - ян. КӀиявго вацц гьелда рекъанила. Гвендалде тӀаде щолаго, гьессда ваццаз абунила: - РачӀа чуял тӀамизин, - илан. Велъанхъулаго, гьесс абунила: - Бер къанщизегӀан меххалълъ лъабцӀцӏул дунял ссверулеб дир чугун нужер чуял кин рекерулел? - ан. КІваричӀин, дур чол бекеригӀаги бихьилеб батила нижедаян абун, гьез лъабассго чуял тӀамунила. Гьоркьовеги ккезавун, битӀун гвендалде тӀаде вачанила гьез гьев. ТӀаде щвараб меххалълъ, чІвараб магӀ гӀадин хъахӀаб чуги чӀчӏанила, дегӀенасса жаниве реххун васги анила. Гьанже гьессул чу кквезе рортанила кӀудиял ваццал квер бегьулаго, берзукьа тӀерхьун анила чу. Ячун ясгун, рилълъанила гьанже гьел. Щванила инссул шагьаралде. Сида жаний ясги тӀамун, тӀад хъаравуллъиги тун, рилълъанила гьел инссухъе тӀаде. Цо гьерссида тӀад анцІго рекъезабунила, анцІгоялда тӀад нусго лъунила, дуда макьилӏ бихьараб чуги дуниялалдаго гьечӀеб жо букӀун бугин, зобалда гъоркь, ракьалда тӀад, ниж щвечӀеб, нижецца хъирщичӀеб бакӀги ххутӀичӀин, я гьеб чу бихьарав, я лъалев, я рагӀарав щивниги инсан нижеда ватичӀин абун рекъезабунила. Чуго кІваричӀин дие, нужер гьитӀинав вацц киве араван гьикъанила инссуцца. Гьез абунила: - Унгеян ахІдолел нижги тун, цо квешаб, хӀинкъараб нухалълъ ана гъов, тӏокӀалълъ вихьичӀо нижеда, хваравги лъаларо, вахъаравги лъаларо, - ян. Эмен цӀакъ пашманлъанила, шагьаралдаго рукъ рикІкӀун, магӀу лъунила, улкаялълъго чӀчӏегІер банила. Гьанже кӀиявго ваццасс дой яс мукӀур гьайизе тӀаде хьвадизаюнила цо къоролай, дие ячӀаян цоясс, дие ячӏаян цогиясс. Гъой ясалълъ лъазабунила, чадилги гьаналги базар гьабулел чагӀазе дун ячӀунароян. Дун ячунев чи дидаго лъала, нужго цӀцӏодор рукӀаян. Балагьун йикӀанила гьей цо къоялълъ сивул гордуниссан, кӀиябго берги гьелдеххун буссинабун, хъахӀаб чу бугила авлахъалда жен-жедулеб. Гьелълъ гъолде квер хьвагӀанила - горда гъоркье бачӀанила чу. Дур бетӀергьанчи кив вугеван гьикъанила гьелълъ. - Гвандиниве реххун вугеблъи лъаларищ дуда, - ян абунила чоцца. - Гьев тӀаде вахъизе сабабго букӀунарищан гьикъанила гьелълъ. - Цояб бетӀералда кӀичӀги гъун, лъабкъого натӀ ххалалъуда бугеб квар реххе дуцца дир горбоде, - ян абунила чоцца, - кӀичӀицца дир габур ккуни, вахъила дицца гъов тӀаде. Ясалда асскӀоб квар батичӀила, ракьанчІван жиндирго гъалалги къотӀун, кьуранила гьелълъ лъабкъого натӀ ххалалъуда бугеб квар. Цояб бетӀералда кӀичӏги бан, анила гъоб чоде реххун. Хапун ккунила кӀичӀицца чол габур. ТӀуранила хъахӀаб чу гьенисса, щванила гвенд бугеб бакӀалде тӀаде. Бегьанила жанибе квар, ккунила васасс гъоб, туркӀанила гьелълъ, вахъун вачӀанила тӀаде вас. Тириго чода рекӀанила гъов, боржараб хӀинчІчӏ гӀадин, щванила гьел шагьаралде. Ваццазда гьев вачӀунев вихьанила, цояв бакъбаккуде тӀуранила, цояв бакътӀерхьуде лӏутанила, гьабсагӀатги унелго-унел ругила. ХӀассил, пачахІ вохханила, ххалкъ бертаде жубанила, васасс яс ячанила. Гьелда дир маргьаги лӏугӀарабхха! ra;dal xu wujanila, wujinzila co <axa\, <axa\aSul ;abgo wasgi wujanila. ?ibab qoya' radal hel inSu]e Tade unaanila, ?ibday heS abila, ?ibday heS ma'ilayan ;aRe. co qoya' Tade ara'ur, heRda emen watanila naJul <arxa Tad biGaraw fadin, vaq <a/mango. «duye `uharab ?ib, rafarab kwe/ab {abari?, Tade funTarab Judiyab balahi?, ?ay mun qwari;un wugew&» - yan hiqanila heR heSda. rafarab kwe/ab {abargi gurin, Tade funTarab judiyab balahgi hezin, dun urGali`e re{arab Do bugin arab qaSi dida biFarab mapuyan abunila inSuCa. biTun ra;da`a qwaTibe baq baKuleb fuDa', baqalda {adub ra;ad rafalde co faRu]a\ab xu janvanin, ber qan?iRefan me{a' ;abVul dunyalgi Swerun, heb na]egi ra;da`e TerFun anin, helda {adub ra;dal Tinalde bortun arab fadin, dir rajgi `uhanin. hab dir ulkayaldaSa, Tolgo dunyalaldaSa dir raj anin, heb mapu biFaraldaSa na]eyan mapugi bicun, feneKun Zanila <axa\. heb xoda {adur niD ina, ya eb batun, ya [un, jiya'ulgo coyab `uhinzogo niD na]ruSinarin, rejanila ;abawgo was xoda, co-co xu {adub Vangi baxanila, kwine huinab, bosiRe TuTab (bihayab) ?inab Dogi Tadqan, pabunila hanDe heR. ;ab~abileb qoya'ul qa;ul fuDalda hel ?wanila nu[ ;abide bipuleb bajalde. nu[bipuda zwan Rani bugila, Ronoda ]wan bugila - «kwaranab nu[a'gi, kwefab nu[a'gi araSe /ibgo \inqi hezo, horpo]eb nu[a' araw ya [wela, ya, tali\ pun, na]wuSina», - yan. judiyaw waC kwaranab nu[a' walahanila, horpok]ew kwefa' walahanila, hiTinaS biTu]e bavanila. kiwe mun, [wel-ra]in ;alareb nu[a' unew, niDer coyaSda {aduw wi'ayan, a\danila heSde waCal. jwarizin, bixaS ]warab bujine batilin, tali\gi horol qoya' \elkil raZ fadab Doyin, ?ib ;aleb dide{un ]walebnigi, a nuDgo, bixaSul Vobgun dun wuSinzoni, `uha-ba]arab inSudagi biceyan, Dawab punila hiTinaS. femerab dafba-qeC waCaRgi habizila, pabun bu]iRabun, hewgi anila. wi'anila hew, wi'anila, femeraw wi'anila, dahaw wi'anila, qaSi wi'anila, qad wi'anila, ni`er mefer co tanila, xiyar mefer jigo tanila, gwanRal roFal qoTanila, Gwaridal Jalal tiranila, ?wanila hew co RamanaldaSan vaq riRab, Gamilarab, kidago fo?Tol harap rafizeb co roFowe. Swerdanila hew heniw, anpiCa Swerdanila, moViCa Swerdanila, jigo, ;abgo, unqgo moViCa Swerdanila, ya fadamaSul ;alj gurila, ya fadamaSul rujel gurila, ya roFoSa qwaTibe nu[ gurila. waqanila hew, qexanila, Tad reTarab reTel [o[onila, Gorp rejarab xu [wanila, yarGida pawu zwanila, ru\aldaSa Ful qoTanila. heb \alalda wujago, co qoya' heSda fadamaSul co ;alj batanila. naT feb;uda bugila he'ul, ;abgo naT {ala;uda bugila, naTiCanigi rapu`e ungi bugila. «[wani - [weRegi, wa]ani wa]inegi», - yan abun, wi'anila hew ;aljda {aduw. roFTafalide ?wanila, balahanila, VanbiTarab awla] bugila, awla] bapu` RobalaRde arab anpgo ]ala bugila, ]ulbi Swerun ma{ul Fo<a' FuFarab xarmil garas (fer) bugila, garas riJun Tad qaRabun fadamaSul beTergi bugila. ?wanila hew rahTe. Daniwe `uhanila, yigila GaSda fodoyijun co Ralimay, moqrup tunkuley faday ZuDufadan. wortun un, heS he'ul keren jaldib zwanila. - mun dir was;ana hanDe, dun dur ebel;ana, gurewani, diCa hadin hawilaan, - ingi abun, ji\i TeRegi Tun, ro]do`gi XuXun, Jun biXan tanila he' GaSda bujarab ketu. cingi he' wasaSda hiqanila - mun ?ib mu]a'ul xi, kiSa wazaraw, qwarifel ?ib& - an. Dindirgo qwarifel buja, nu[da `uha-ba]arab buja - kinabgo Do baVad habun bicanila aS. - anpgo was wugew dir, anpawgogi nartaw, ?ibab qoya' xanare Fwadula hel, Daqagi un rugo, na]ruSine me{gi ?un bugo heRiye. mun hab coGroniwnigi wa{xun wuja, guroni, wiFun {aduw heR mun telaro, dur murad;un bugeb Do diCa heRda hiqila, coyaSdanigi ;azogo {uTilareb batilin heb, - ilan abunila ]artiCa. coGroniw wasgi wa{xanila, rahTa ruruy ba]anila. razanila nartal. ?iwaSul GaDalda ;un xinaridul GweT bugila, ?ibab GoToda co-co xanaocgi bugila. rahTe ?warab me{a', fodor pabun, TaFTi fadin, GuTbi Guranila heR, Fag ;eyan ebelaldegi a\danila. habi fadin, SenTolago, `uhanila anpawgo was Daniwe, - «fadamaSul ma\ bugo, fadamaSul ma\ bugo», - yan abulago. - nuD Turuni?, hag;uni?, - an semanila heRde ebel, - kiSa bujuneb hanib fadamaSul ma\, kir-kirnigi Swerdulago, nuDedego ba[un batila eb. be;un hangi ;unila ebela' haRda Cebe, aSjobgo co ruq fanab zafdal rafgi ZeRabunila. kwanan, heqon ra]arab me{a', ebela' heRda hiqanila - ra;da`an qwaTibe bazuneb, ber qan?iRefan me{a' ;abVul dunyal Sweruleb xu bugi?& - an. an`awgo judiyaw nartaw ja;azogo Zanila. bi?un hiTinaS abunila - bugeb, ebel, hedinab xu, he'ul beTerhanxigi ra;dal Tinalda wugew ra;dal <axa\. ?ibab qoya', ra;da`an baq baKuleb fuDa' raqdade janvula heb xu. ber qan?iRefan safata' ;abVul dunyalgi Swerula he', ra;ad rafalda bugeb co raFdal \orinibgi xwerdon, saluda Tad gebega]diRegi gebega]dula. RobalaRde farpalabi riXarab co xinari bugeb, helda Tohib heb xoda ;oleb mesedil piligi, helda baleb farcul xolor]ogi bugeb, - an. - felin hanDe, piDa, Swakangi ratilin, - an abunila ebela' wasaRda. weganila, piDanila anpawgo nartaw. he' Gow was coGroniSa qwaTiwe waxanila, reTine reTelgi punila heSiye, rejine xugi punila, baRe yaraGgi punila, qwarifarab ?inab Dogi pun, ra;da]e nu[gi biFiRabun, anila walahiRawun. ebelalda hiTinaw nartaS dob xol {abar bicunago, kinabgo Do heSda rafun bujanila. hanDe wi'anila hew, pabanila, ?wanila ra;dal rafalde. rafalda co gwend bu]anila heS, heniwe `uhun, ber qan?izogo, sordogi borzanila. rohalil ]a\;igi banila, ra;da`an qwaTibe baq baKuleb bujanila, baqalda {adubgo cun, ra;ad rafalde xugi janvanila. ber qan?iRefan me{a' ;abVul duniyalgi Swerun, raFdal \orinibgi xwerdon, ra;dal rafalda saluda Tad gebega]diRe `uhanila heb. tir?un Tadegi wa]un, boroF fadin Demanila was he'ul gorboda, ;abVul ]a\ilab Robalda tunkuledu], e{ede janvanila xu, ;abVul fodob reZun, Zeferab rap SorodiRabunila, kingo biXazila wasaS Kurab gabur. - berhana mun didaSa, hanDe dun dur;ana, dida piligi ;e, zolo]Dogi bay, Tad mungogi reja, - yan abunila xoCa. GoTodaSa bosun piligi ;unila helda heS, zolo]Dogi banila, Tad Diwgogi rejanila. - duCa ?ib ma'ileb hanDe, diCa ?ib hileb& - yan hiqanila xoCa wasaSda. - waxe dun dir inSul ulkayalde, - yan abunila wasaS. borDuneb Doya'ul fadab ri'in baxanila xoCa. ri'anila hel, ri'anila, TerFun baqgi anila, ruJanila, beV;anila, la\Zeferab sordo;anila. hebsafata' na]egi gwanGun anila Rob-rap. abgo ?ib, falamat abun, Cewe walahanila was, VanbiTarab, balahani, ber Swakaleb awla] bugila, bapu` kunzuleb co Do bugila, Dibgo baquCa fadin hel kan;i biXaleb bugila. ?wanila hel helde Tade bugila mesedil \uli. - bosili? diCa hab, bosilari?& - an hiqanila wasaS xoda. - bosanigi, rejeq;iRe wugo mun, bosizonigi raj bu\iRe bugo dur, an abunila xoCa. bosizonigi, rejeq;uleb, bosanigi raj bu\uleb heb bosungo 'ijin abun, ToGroda \uligi qaRabun, wi'anila hew. ?wanila co /aharalde. /ahar Swerun galan bugila, kawabi qan rugila, Daniwe `uhine dunyalalda baj gurila. /ahara'ul rafalda co iC batun, heniw re?Tanila was. xoCa heSda abunila - duCa hanDe dun {arda kwanaRe biXay. qwarifarab me{a', harap habe duCa, anpgo mefer begun dobe{un bugonigi, ber qan?iRefan, dun duda Cebe ZeRe bugo, - yan. biXanila heS xu. Gorp Tenkgi Tamun, qadanib piligi ;un, Tad burtinagi ban, ToGrodaSa ba]un, mesedil \uligi kisinib ;un, piDanila hew, femerab me{a' piDizew xi fadin. qad fadin, sordo gwanGun biFidal, dob /ahara'ul {alq vaq \inqanila, <axa\aSu]e janvanila, hab ?ib falamat abun. heRdaSagi vaq Diwgo <axa\gi \inqanila. heS Swerun ]arawul;i Tamunila, rohinefan piDizila. roharab me{a', nusgo xi wiTanila, reja-rorxun, /ahar tun qwaTire. Degi worzizogo watanila heRda hew was. Tunka-fusun wa]inawunila, <axa\aSu]e waxanila. - mun ?iw, dur rosu-rap, kiSa ?waraw, kinaw xi mun& - an hiqanila <axa\aS. - didagocin ;alaro dun kiSayali, hadingo zalfade dunyal Swerulew xi wugo dun, an abunila wasaS. - hab arab sordoya' dunyal hadadin gwanGiya'e fila ?ibali ;ali? duda, mun qwaTiwgi wujanin& - ilan hiqanila <axa\aS. - he'ul falamat hab bugo, - yan abun, kisiniSa ba]un, mesedil \uli punila heS <axa\aSu]e. fadamaS bicun baDarulareb, dunyal biDaraldaSa kidago fadamaSul Kezeb faSiyab ropi Kanila <axa\aSul dob \uli TaSa bortarab ru\zago;iya'u]. - kiSa balahungi, hab \uli TaSa bortarab ru\zago;i ?weRabe duCa di]e, guroni, diCa dur beTer qoTun re{ila, - yan abunila <axa\aS. Dindiye hereSi;ilaredu], ebela'ul raF \aram habun, hediRegi hawunila <axa\aS hew. fodobe beTergi quliRabun, wi'anila was. /ahar tun qwaTiwe ?warab me{a', co \aSiyab harap habunila heS. kiSa bazarabali ;azogo, Cebe Zanila ]a\ab xu. - dur <a/man;i ?ib, qwara;i ?ib& - an hiqanila xoCa wasaSda. heSgi bicanila <axa\aSulgun `uha-ba]arab Do. - rasgi qwari;uge mun, heldaSa bihayab ni`eye ?ib bujuneb. Gob dun Danib xwerdarab \or ;ali? duda& ra;dal <axa\aSul ;abgo yas yigo, ?ibab qoya' qa;ude baq ba[arab fuDa', maKal;un ra]un raxun, rafalda Didergo maKaRul Tomalgi TaSa ra]un, Gob \orinir xwerdola Gol. bi?un hiTinaldaSa bortarab \uli bugo Gob ni`eda batarab \uli. \or Swerun rugel ]ar]azu` wa{xun wuja mun, Danire dol `uharab me{a', juTun bosun, ;orob ;e duCa bi?un hiTina'ul Tom. 'edon rafaldegi yazun, he' duda harila Tom na]e peyan. kifan haranigi, duCa heb poge, mun he'u] feneKuge. cingi duCa aburab habizogo, duda {aduy yi'inzogo, he'ul xara bujine hezo, - yan abunila xoCa. rejanila was, cin janvara' xoCa \ori]e ?weRawunila. ]ar]aRda horpow wa{xanila hew. qa;ul fuDalda SurSuriyalda bazun, \oril rafalda ;abgo miKi re?Tanila. TaSa maKaRul Tomalgi ra]un, nur fadal musudul `uhun, ruqun hel \orinire anila. janvun wa]un, ;orob qaRabunila wasaS bi?un hiTina'ul Tom. 'edon rafaldegi yazun, hiTinay yas hardanila heSda Tom na]e peyan. kifan haranigi, feneKizila hew, balahizila. Dide-Dider Tomalgi reTun, yorDun anila jiyaygo judiyay yaC. heRda {aduy ak\danila hiTinay - nuDedaSa yaTa;uley yigo, dun hanDe haniy {uTuley yigo. Dir qayi ;urab GamaSfagi nuDeCa hanibe ?weRabe, - yan. ;abVul xu janviRefan na]ruSungi razun, \oril rafalda Rar fanaSeb marDana'ul GamaSgi ;un, yorDun ]a\ilab Rodoye TerFun anila jiyaygo yaC. diCa reTel reTinefan, dowe{un wuSayan abunila yasa' wasaSda. haban abiRe ;alareb, gwanGarab co tama/ayab reTelgi reTun, Zanila hey heSda Ceye. na]a yasgi ;un, rejanila was xoda. - kiye duCa dun yaxuney yigey& - an hiqanila yasa'. - hab ni`eda Cebe bugeb /ahar biFuli? duda, hab /ahara'ul <axa\aSe peRe yaxuney yigo diCa mun, - an abunila haS. - heSiye pezogo, duCago kin yaxunarey dun, - an abunila yasa'gi. wasaS Dindirgogi <axa\aSulgi `uha-ba]arab qiSa bicanila. he'ul bicunago, hel /ahara'ul rafalde ?wanila. henibe xugi biXan, yaxun yasgun, <axa\aSu]e anila hew. yasalda ber zwarabgo, Rar-RarfanaSeb funila <axa\aSul jiyabgo ber, megeD TurTudanila, cabi cocaRda pabunila, ?ibgo rafi na]e Tamizogo, yas yaxine qaSd habunila heS. - mun fadaw [eraSe dun yazunaro, qogo son baraw folo]an;un wa]a mun, hebme{a' yazina dun duye, - yan abunila yasa'. - arab fumru diCa kin na]buSinabuleb& - abunila <axa\aS. - /ahara'ul rafalda jiqoyalda anvgo naT Gwari;uda bugeb gwend bu]iRabe duCa. heb gwend raVadal bafaral faxiyaRul raFdal veRabun, helda Daniw xwerdani, qogo son baraw folo]anxi;un wa]ina mun, - an abunila yasa'. - Dir ulkayaldago ratilaro heb gwend raFdal veRabiRefan femeral bafaral faxi, - yan abunila <axa\aS. - ma hab, - an abun, yasa', kisiniSa ba]un, co hiTinab kwerbaV punila <axa\aSu]e. - habgi bosun, co xi wiTe duCa hab ni`eda Cebe bugeb mafarde. Tohiwe wa[arab me{a', heb Fwafeyan abe duCa heSda, hab mu]go velebin bafaral faxiyaRul. Tolgo /ahar gwend bu]iRe Tamunila <axa\aS. co xi, kwerbaVgi pun, mafarde wiTanila. Tohiwe wa[arab me{a', Fwafanila heS kwerbaV - roFaRdaSa, mufruRdaSa - aRargo baTi-baTiyab bajaldaSa, ferfedulago, janvanila bafaral faxi /ahara'ul rafalde. reZanila yasa' hel, vunila gwend. cingi \inqanila <axa\, jwezila Daniwe `uhine. - raxe hanire co bi?un [eral roS-'adi, - yan abunila yasa'. waxun wazanila nusgo son baraw fadaw, qularaw, beraRda kan;i biFularew co xigi e\edinaygo ZuDugi. ruqiRarunila yasa' hel gwandinir qogo son baraw folo]anxi;un [eraw wa]anila, anvila ?ugo son baray yas-fadan;un [eraygi ya]anila. Tojaw dowe-Gowego balahizogo, janvun wiXan tanila <axa\ gwandiniwe - TuFi fadin, Tinaldegi un, habsafatgi wugila heniw. 'ij bujayan dob /ahara'ul ahluyaldagi abun, wa[un xodegi, na]a yasgi rejinayun, TuriRabunila wasaS ]a\ab xu. ?wanila co /aharalde. baRaralde wi'anila hew, qwarifarab-tarab Do bosiRe. watanila Dindirgo judiyaw waC, [o[orab, maGpa{arab reTelgi reTun, badiSa pergi un, beTerba]iya'e xed bixulew wugila. ro{anila, qoxaranila cocaRda hel, bicanila cocaRda Dide-Dider `uha-ba]arab i/. reTine reTel bosanila heS waCaSe, rejine xu punila, baRe yaraG bujinabunila, cada] waxanila. co RamanaldaSan, unago, ?wanila hel co rosu`e. anila hel baRaralde - watanila horpo]ew waCgi, dunyalalda darmangi qosun, qasabxiyaSda Cewe ]aRa];un Zun, han bixulew watanila heSda hew. bosanila heSiyegi qwarifan ?inab Do. cada] hewgi waxun, wi'anila hanDe ;abawgo waC, cada] yasgi yigila heRda. zor biTun, inSul ulkayalde balahun razunel rugila hel. judiyal waCaRul hanDe Da\da Kanila hiTinaSde{un. «ni` dunyalaldago kin rujunel, inSuda kin riFulel, ruXabaRda kin riFulel, ya ni`go [weRe Kun rugo roqore ?weRefan, ya;uni haw TafinawiRe Kun wugo ni`eCa», - yan gargadanila hel. horpo]ew waCaS abunila - ni`eda Cebe ;abqogo naT Gwari;uda bugeb, Danib 'imgi baqwarab co gwend bugo, helda Tade ?olago, ni`eCa waCaSda abun 'ij, raza xuyal TamiReyan. Tamun unago, horpowegi KeRawun, wiTun gwendalde Tade waxina ni`eCa hew, xugi Diwgogi heniwe Daniwe re{un ina, - yan. jiyawgo waC helda reqanila. Gwendalde Tade ?olago, heSda waCaR abunila - raza xuyal TamiRin, - ilan. we;an]ulago, heS abunila - ber qan?iRefan me{a' ;abVul dunyal Sweruleb dir xugun nuDer xuyal kin rekerulel& - an. jwarizin, dur xol bekerifagi biFileb batila niDedayan abun, heR ;abaSgo xuyal Tamunila. horpowegi KeRawun, biTun gwendalde Tade waxanila heR hew. Tade ?warab me{a', zwarab maf fadin ]a\ab xugi Zanila, defenaSa Daniwe re{un wasgi anila. hanDe heSul xu KweRe rortanila judiyal waCal kwer behulago, berRupa TerFun anila xu. yaxun yasgun, ri'anila hanDe hel. ?wanila inSul /aharalde. sida Daniy yasgi Tamun, Tad ]aravul;igi tun, ri'anila hel inSu]e Tade. co herSida Tad anvgo reqeRabunila, anvgoyalda Tad nusgo ;unila, duda mapi` biFarab xugi duniyalaldago hezeb Do bujun bugin, Robalda Gorp, rapalda Tad, niD ?wezeb, niDeCa ]ir?izeb bajgi {uTizin, ya heb xu biFaraw, ya ;alew, ya rafaraw ?iwnigi insan niDeda watizin abun reqeRabunila. xugo jwarizin diye, nuDer hiTinaw waC kiwe arawan hiqanila inSuCa. heR abunila - ungeyan a\dolel niDgi tun, co kwe/ab, \inqarab nu[a' ana Fow, Toja' wiFizo niDeda, [warawgi ;alaro, wa]arawgi ;alaro, - yan. emen vaq <a/man;anila, /aharaldago ruq riJun, mafu ;unila, ulkaya'go Zefer banila. hanDe jiyawgo waCaS doy yas mujur hayiRe Tade FwadiRayunila co qorolay, diye yazayan coyaS, diye yazayan cogiyaS. Goy yasa' ;aRabunila, xadilgi hanalgi baRar habulel xafaRe dun yazunaroyan. Dun yaxunew xi didago ;ala, nuDgo Vodor rujayan. balahun yijanila hey co qoya' siwul gorduniSan, jiyabgo bergi helde{un buSinabun, ]a\ab xu bugila awla]alda Den-Deduleb. he' Golde kwer Fwafanila - gorda Gorpe bazanila xu. dur beTerhanxi kiw wugewan hiqanila he'. - gwandiniwe re{un wugeb;i ;alari? duda, - yan abunila xoCa. - hew Tade wa]iRe sababgo bujunari?an hiqanila he'. - coyab beTeralda jizgi Gun, ;abqogo naT {ala;uda bugeb kwar re{e duCa dir gorbode, - yan abunila xoCa, - jiziCa dir gabur Kuni, wa]ila diCa Gow Tade. yasalda aSjob kwar batizila, rapanzwan Dindirgo Galalgi qoTun, puranila he' ;abqogo naT {ala;uda bugeb kwar. coyab beTeralda jizgi ban, anila Gob xode re{un. {a<un Kunila jiziCa xol gabur. Turanila ]a\ab xu heniSa, ?wanila gwend bugeb bajalde Tade. behanila Danibe kwar, Kunila wasaS Gob, turjanila he', wa]un wazanila Tade was. Tirigo xoda rejanila Gow, borDarab \inZ fadin, ?wanila hel /aharalde. waCaRda hew wazunew wiFanila, coyaw baqbaKude Turanila, coyaw baqTerFude `utanila, habsafatgi unelgo-unel rugila. \aSil, <axa\ wo{anila, {alq bertade Dubanila, wasaS yas yaxanila. helda dir marhagi `ufarab{a!

ЩИВ БЕРГЬАРАВ? Цо росулӀ гаргадизе маххщел вугев, цоцалълъ къаццандун вукӀунарев кӀиго чи вукӀанила. Цо нухалълъ цоясс цогидав, гаргадун къезавизе къассдалда, рокъове ахӀанила. ЦӀакъ бухӀараб чурпаги ццебе лъун, кванаян абунила. Босанила гьесс чурпа кӀалдибе, бухӀиялълъул кутакал бадиб магӀуги ккун, мокърукье валагьанила. - Валагьизе щибго гьечӀин, гьаб рукъ росу бахъун бараб бугин, - илан абунила рукъалълъул бетӀергьанасс. - Росу бахъун биххизеги ккаги, - ян абун, гьевги тӀаде вахъанила. ?iw berharaw& co rosu` gargadiRe ma{?el wugew, coca' qaCandun wujunarew jigo xi wujanila. co nuha' coyaS cogidaw, gargadun qeRawiRe qaSdalda, roqowe a\anila. vaq bu\arab xur<agi Cebe ;un, kwanayan abunila. bosanila heS xur<a jaldibe, bu\iya'ul kutakal badib mafugi Kun, moqrupe walahanila. - walahiRe ?ibgo hezin, hab ruq rosu ba]un barab bugin, - ilan abunila ruqa'ul beTerhanaS. - rosu ba]un bi{iRegi Kagi, - yan abun, hewgi Tade wa]anila.

ХЪАНТІИЯЛЪЛЪУЛ БАЛАГЬ ЧІчӏегӀергъудузда гъорлӏ цо Гъеду букӀарабила цӀакъ хъантӀараб. Ссундассаго бер гӀорцӀцӏулароанила гьелълъул. Ихдал, цогидал хӀанчӀчӏазго гӀадин, тӀанчӀи рахъизе гьелълъги ханал гьарун руго. Гьелълъул гӀун буго лъабго хоно, гьелда гьел дагь рихьун руго. Гьеб бахъун буго къватӀибе, цоги хӀанчӀазул ханал рикъизе къассдалда. ТӀасса Хъарчигъаги боржун ун, ххинлъилеб лъабго хоно батун буго гьелда. Гьелълъ гьел рикъун, жиндирго бусаде росун руго. Лълъикӏалан къояз ханазда тӀадги бегун, Гъадицца ханаздасса тӀанчӏи рахъун руго. Лъабго тӀинчӏ Гъадил, лъабгояб Хъарчигъадул букӀун буго. ТӀанчӀи кӀудиял гӀун руго, роржине къачӀалел рукӀун руго. Гьеб заманалда Хъарчигъадул тӀанчӀаз цин Гъадил тӀанчӀи кун руго, цинги ххадуб жибго Гъедуги кун буго. ]anTiya'ul balah ZeferGuduRda Gor` co Gedu bujarabila vaq ]anTarab. SundaSago ber forVularoanila he'ul. i[dal, cogidal \anZazgo fadin, Tanzi ra]iRe he'gi [anal harun rugo. he'ul fun bugo ;abgo [ono, helda hel dah riFun rugo. heb ba]un bugo qwaTibe, cogi \anZaRul [anal riqiRe qaSdalda. TaSa ]arxiGagi borDun un, {in;ileb ;abgo [ono batun bugo helda. he' hel riqun, Dindirgo busade rosun rugo. 'ijalan qoyaR [anaRda Tadgi begun, GadiCa [anaRdaSa Tanzi ra]un rugo. ;abgo Tinz Gadil, ;abgoyab ]arxiGadul bujun bugo. Tanzi judiyal fun rugo, rorDine qazalel rujun rugo. heb Ramanalda ]arxiGadul TanzaR cin Gadil Tanzi kun rugo, cingi {adub Dibgo Gedugi kun bugo.

БАЗАРГАНГИ ВАСГИ ВукӀанила, вукӀинчӀила цо шагьаралда цо бечедав базарган, гьессул цо васги ясги рукӀанила. Батӏи-батӀиял шагьаразде даран-базаралълъ гӀемерав унаанила гьев. Цо нухалда базарган кканила цо росулӏе. Гьенив гьев рещтӀанила цо мискинчияссул бакӏалда гьоболлъухъ. Гьев мискинчияссул бугоанила анцӀила кӀиго лъимер. Гьессул чӀчӏужу рокъой гьечӀоанила. Базарганасс гьессда гьикъанила: - ЧӀчӏужу кие арай? - ан. - АнцӀила лъабабизе лъимер гьабизе цояб рокъой егун йиго, - ян абунила гьесс. - Нужер лъималги гӀемерал рихьула, гьанже гьабураб лъимергӀаги дие кье, дицца хьихьила гьеб, - ан абунила базарганасс. Кьезе мискинчиги разилъанила. Гьавунила цо берцинав вас. ЛълъикӀаб хӀалалда эбелалдаги хахизавун, вачун гьев васгун, нахъиссеб къоялълъ базарган вилълъанила рокъове. Рачунаго васассе накабигун, унев вукӀанила базарган. Цо заманалдассан вас гӀодизе лӏугьанила. Базарганассул чара тӀагӀанила, щиб гьабуниги чӀчӏезавизе васги кӀоларого. Аххиралдаги гьесс гьев цо авлахъалда ссанда гъоркь лъун танила, бокьараб ккайин гьанже гьассиеянги абун, живгоги анила. Вас реххун тараб бакӀалда гӀи кваназабулев цо вехь вукӀанила. Гьессул букӀанила щибаб санайил кӀи-кӀи бурутӏ гьабулеб цо цӏцӏе. Гьеб соналда гьабураб кӀиябго бурутӏ гьел къояз хун букӀанила. Цо къоялълъ, рехъадасса рокъове росс вачӀараб меххалълъ, чӏчӏужуялълъ гьессда абунила: - Нилӏер гьаб цІцІе къоялдасса къоялде хӀалакълъулеб буго, гьалълъие лӏугьунеб бугеб жогӀаги лъаларищ дуда? - ян. - Валлагь, щибаб къоялълъ гьеб цӏцӀе, рехъадассаги батӀалъун, цо ссанда гъоркье уна, бакъанида гурони гьенисса нахъбуссунги бачӀунаро. Гьелълъ гьениб гьабулеб жо дидаги лъаларо, - ян абунила россасс. - Щиб батаниги цо гӀила гьечӀого хӀалакълъулеб цІцІе гьаб гуро, цо жакъа дуцца гьалда ххадуб ххал ккве, - ян абунила чӀчӏужуялълъ. Нахъиссеб къоялълъ рехъаде аралълъуб доб цӏцӀе добго ссанда гъоркье анила, ххаду-ххадув вехьги вилълъанила, балагьанила, бугила цо лъимер хахизабулеб. Ункъо-щуго моцӀцӏ бараб гӀадаб берцинаб жинс-куцалълъул лъимер бугила гьеб. Лъимер-бетӀер гьечӀев чиги вукӀун, гьев вехь вохханила, вачун гьев васгун, бакъанида рокъове вилълъанила. - Давла щвана, чӀчӏужу, давла щвана! – ян ахӏданила гьев, азбаралде лӏугьунаго. - Щиб давла? - ян данде ячӀанила чӀчӏужу. - Вас-давла! Вас-давла! - ян гьессги чӀчӏужуялълъул кодове вас вегьанила. Роххун, ххинлъун, чӀчӏезе бакІ лӏугӀун, рукӀанила гьел, ракӀалдаго гьечӀеб бакӀалдасса жидее вас щванилан. ЛълъикӀалдасса лълъикӀаб квине кьун, цӀиялдасса цӀияб ретӏине кьун, хьихьун вукӀанила гьез гьев вас. Гьессги гьезул цӏакъ хӀурмат-хъатир гьабулаанила, гьезие цӀакъ кӀудияб кумек гьессулги букӀанила. Гьединаб къагӀидаялда анцӏила микьго соналде вахунев вукӀанила гьев вас. Цо заманалдассан жиндирго сапаралдасса тӀадвуссун вачӀунев вукӀарав довго базарган кканила гьезухъе сордо базе. Ццевеги цо-кӀиго нухалълъ гьенив рещтӀун вукӀун, гьезул лъимер-бетӀер гьечӀеблъи лъалаанила гьессда. Гьаб нухалда гьезул рокъов гӀолохъанчи гӀолев вас ватараб меххалълъ, тамашалъи гьабун, гьесс гьикъанила: - Нужер лъимер букӀинчӀогури, гьав лълъил вас, кисса вас? - ан. Россассги чӀчӏужуялълъги бицанила базарганассда гьев вас жидее щвараб куц. Базарганассда гьебсагӀат лъанила гьев жинцца ссанда гъоркь реххун тарав вас вукӀин. Васассда бер чӀчӏегӀерлъун, гьев тӀагӀинавизе ракӀалде кканила гьессда. Базарганасс вехьассда абунила: - Гьалмагъзабаз гӀедегӀизавун, къватӀиве сапарал вахъунаго, гӀарац рокъоб ххутӀун, вахъун вуго дун, бегьиларищ дир гӀарац босизе гьев вас витӀизе? - ян. - Щай бегьулареб? ГӀемер цӀакъ бегьила, - ян абунила, щибго жоялда щаклъичӀев вехьасс. Хъван кагъатги кодобе кьун, гьев вас витӀанила базарганасс жиндирго бакӀалде. Гьеб кагътидаги хъван букӀанила гьадин: «Гьав вас, гьениве щвейгун, чІвай», - ан. Васассда хъвазе-цӀцӏализеги лъалароанила, босун кагъатги, вилълъанила вас базарганассул дове. Базарганассул довеги щун, ссвакарав чи гьев гьессул ахикь цо гъотӀода гъоркь гӀодов чӀчӏун вукӀанила. Гордухъан яккун йикӀарай базарганассул ясалда гьев вас вихьанила, вихьигун, гьелълъул рокьи кканила гьессухъ. Яс йихьарайго, васасс тӀадеги вахъун, гьелълъухъе кагъат кьунила. ЦӀцӏалун балагьанила яс, бугила хъван, гьениве щвейгун, гьев вас чӏвайилан. Бихъ-бихъун гьеб кагъатги реххун, гьей ясалълъ хъванила «Гьениве щвейгун, гьев васассе гьей ясги кье, гьевги нилӏерго дурццлъун гьаве», - ян. Босун гьеб кагъатги кьунила нахъбуссун васассухъе, гьессдаги абунила: - Ма, гьаб кагъат дуцца дир ваццассухъе кье, - ян. Васасс гьеб кагъат базарганассул васассухъе кьунила. Гьессги, ахӀун дибир-будунгун, лъун магьаригун, гьей жиндирго яцц гьев васассеги кьунила, дурццлъун гьавун, гьевги танила. Цо заманалдассан тӀадвуссун вачӀанила базарган. - Гьа, тӀубарабищ дицца дуде битӀараб ругьел? – ан гьикъанила гьесс васассда. ТӀубанилан абунила васасс. - Гьахха, бице кин чІварав, кив вукъарав? - ВахІ, дуцца гьев чІвайилан хъван гьечІоан гури, ясги кьун, дурцц гьавеян бугоан. Диццаги гьедин гьабунахха, васги гьанив, нилӏер бакӀалда вуго, - ян абунила васасс. Базарганассда бичӀчӀанила жив васасс квешго маххссараде ккун вукӀин. Гьанжеги къассд кканила базарганассул вас тӀагӀинавизе. Цо къоялда, жиндаго асскӀовеги ахӀун, базарганасс абунила гьев васассда: - Ма, гьаб кагъатги босун, мун а пуланаб тукада гьан бичулел ругел чагӀазухъе, гьез кьураб гьанги босун, рокъове вачӀа, - ян. Гьеб кагътида хъван букӀанила: «Гьениве щвейгун, гьав вас чІвай» абун. Босун гьеб кагъатги, унев вукӏанила гьев. Данде кканила базарганассул вас. Гьесс гьикъанила, киве мун унев вугеван. Гьаб кагъатги кьун, базаралде гьан бичулел чагӏазухъе гьан босизе витӀун унев вуго, ян абунила гьесс. Дол гьан бичулел чагӀиги базарганасс мухьдахъ ккурал, гьессул хӀалтӀухъаби рукӀанила. - Гьан босизе дуда щиб лъалеб, гьеб кагъатги дихъе кье, дунго ина гьеб босизе, - ян абунила базарганассул васасс. Гьессухъ букӀараб кагъатги босун, живго анила гьан босизе. Васги рокъове тӀадвуссанила. - Гьа, щиб ккараб? Босарабищ гьан? - илан гьикъанила базарганасс азбаралда гьев ватидал, тамашалъиги гьабун. - Дуда щиб лъалеб гьан босизе, дихъе кье кагъатги, дун инилан абун, дур вас ана гьениве, дунги рокъове вилълъана, - ян абунила гьесс. Гьеб рагӀараб меххалълъ, базарган вихха-ххочун лӏугьанила, ххеххго вортанила гьев гьан бичулел чагӀазухъе. - Гьа, щиб ккараб? - ан гьикъанила гьесс. - Гьалехха, дуцца абухъе гьабуна, - ян абун, ботӀрол гӀащтӀиги кьабун, чІван реххун вугев жиндирго вас вихьизавунила базарганассда. Добе-гьанибе къватӀибе ххабар бахъичӀого, жиндирго васги вукъанила базарганасс, гьанже щиб гьабунги гьев вас тӀагӀинавизе щулияб хӀукму кканила гьессул. Щиб гьабизеги нахъе къаларев лъабго чиги ахӀун, гьезда дандбанила базарганасс, кьолеб жоялде жив вачинароанин, гьев вас тӀагӀинавизе къваригӀун бугилан. Ункъассго хӀукму гьабунила, квана-гьекъезейилан авлахъалдеги рахъун, меххтизеги гьавун, гьенив гьев чІвазе. Вачун гьев васгун, квана-гьекъезе гӀемераб жоги босун, цо къоялда гьел рахъанила авлахъалде. Гьенир квананила, гьекъанила, кеп гьабунила. Гьев вас щаклъанила, гьеб жо цо ххассаб мурадалълъе гӀоло гьабулеб букӀиналда. Гьединлъидал гьесс меххтизегӀан жо гьекъечӀила. Бакъги тӀерхьанила, гьез хӀукму гьабунила къасси гьенир, авлахъалдаго регизе. ЛълъикӀ жоги гьекъон, гьелги реганила, гьезул хьолбохъ гьев васги веганила. Гьел кьижараб гӀадинаб заманалда, тӀадеги вахъун, гьев васасс жиндаго тӀад букӀараб басрияб гӀадаб буртина базарганассда тӀад банила, гьессда тӀад букӀараб буртина жиндаго тӀад банила. Щибдай гьелълъул ккелаян, буртинаялда гъоркьан, кьижараб ххвелги гьабун, валагьун чӀчӏун вукӀанила. Цо заманалдассан тӀадеги вахъун, гъов лъабавго гъачагъасс, кесе-кесек гьабун, чІван рехханила базарган, гьев василан ккун. Гьеб ишги гьабун, гьелги анила. ТӀаде вахъун, васги вилълъанила рокъове. Ячанила жиндирго чӀчӏужуги, босанила рокъоб букӀанщинаб къайи-къоноги, рилълъанила гьел дов вехьассул бакӀалде. Вехьассдаги чӀчӏужуялдаги ккараб щинаб жо бицанила гьесс. Кодоб-хъатикь букӀараб жоялдасса ххарж гьабун, цо лълъикӀаб минаги банила. Эбелалда релълъарал ясал, инссуда релълъарал васал гьарунила, аваданаб гӀумруялда гьелги тун, дунги гьаниве щвана. baRargangi wasgi wujanila, wujinzila co /aharalda co bexedaw baRargan, heSul co wasgi yasgi rujanila. baTi-baTiyal /aharaRde daran-baRara' femeraw unaanila hew. co nu[alda baRargan Kanila co rosu`e. heniw hew re?Tanila co miskinxiyaSul bajalda hobol;u]. hew miskinxiyaSul bugoanila anvila jigo ;imer. heSul ZuDu roqoy hezoanila. baRarganaS heSda hiqanila - ZuDu kiye aray& - an. - anvila ;ab~abiRe ;imer habiRe coyab roqoy yegun yigo, - yan abunila heS. - nuDer ;imalgi femeral riFula, hanDe haburab ;imerfagi diye pe, diCa FiFila heb, - an abunila baRarganaS. peRe miskinxigi razi;anila. hawunila co bercinaw was. 'ijab \alalda ebelaldagi [a[iRawun, wachun hew wasgun, na]iSeb qoya' baRargan wi'anila roqowe. raxunago wasaSe nakabigun, unew wujanila baRargan. co RamanaldaSan was fodiRe `uhanila. baRarganaSul xara Tafanila, ?ib habunigi ZeRawiRe wasgi jolarogo. a{iraldagi heS hew co awla]alda Sanda Gorp ;un tanila, boparab Kayin hanDe haSiyeyangi abun, Diwgogi anila. was re{un tarab bajalda fi kwanaRabulew co weF wujanila. heSul bujanila ?ibab sanayil ji-ji buruT habuleb co Ve. heb sonalda haburab jiyabgo buruT hel qoyaR [un bujanila. co qoya', re]adaSa roqowe roS wazarab me{a', ZuDuya' heSda abunila - ni`er hab Ve qoyaldaSa qoyalde \alaq;uleb bugo, ha'iye `uhuneb bugeb Dofagi ;alari? duda& - yan. - walah, ?ibab qoya' heb Ve, re]adaSagi baTa;un, co Sanda ;orpe una, baqanida guroni heniSa na]buSungi bazunaro. he' henib habuleb Do didagi ;alaro, - yan abunila roSaS. - ?ib batanigi co fila hezogo \alaq;uleb Ve hab guro, co Daqa duCa halda {adub {al Kwe, - yan abunila ZuDuya'. na]iSeb qoya' re]ade ara'ub dob Ve dobgo Sanda Gorpe anila, {adu-{aduw weFgi wi'anila, balahanila, bugila co ;imer [a[iRabuleb. unqgo-?ugo moV barab fadab bercinab Dins-kuca'ul ;imer bugila heb. ;imer-beTer hezew xigi wujun, hew weF wo{anila, waxun hew wasgun, baqanida roqowe wi'anila. - dawla ?wana, ZuDu, dawla ?wana! – yan a\danila hew, aRbaralde `uhunago. - ?ib dawla& - yan dande yazanila ZuDu. - was-dawla! was-dawla! - yan heSgi ZuDuya'ul kodowe was wehanila. ro{un, {in;un, ZeRe baj `ufun, rujanila hel, rajaldago hezeb bajaldaSa Dideye was ?wanilan. 'ijaldaSa 'ijab kwine pun, viyaldaSa viyab reTine pun, FiFun wujanila heR hew vas. heSgi heRul vaq \urmat-]atir habulaanila, heRiye vaq judiyab kumek heSulgi bujanila. hedinab qafidayalda anvila mipgo sonalde wa[unew wujanila hew was. co RamanaldaSan Dindirgo sa<araldaSa TadwuSun wazunew wujaraw dowgo baRargan Kanila heRu]e sordo baRe. Cewegi co-jigo nu[a' heniw re?Tun wujun, heRul ;imer-beTer hezeb;i ;alaanila heSda. hab nu[alda heRul roqow folo]anxi folew was watarab me{a', tama/a;i habun, heS hiqanila - nuDer ;imer bujinzoguri, haw 'il was, kiSa was& - an. roSaSgi ZuDuya'gi bicanila baRarganaSda hew was Dideye ?warab kuc. baRarganaSda hebsafat ;anila hew DinCa Sanda Gorp re{un taraw was wujin. wasaSda ber Zefer;un, hew TafinawiRe rajalde Kanila heSda. baRarganaS weFaSda abunila - halmaGRabaR fedefiRawun, qwaTiwe sa<aral wa]unago, farac roqob {uTun, wa]un wugo dun, behilari? dir farac bosiRe hew was wiTiRe& - yan. - ?ay behulareb& femer vaq behila, - yan abunila, ?ibgo Doyalda ?ak;izew weFaS. ]wan kaGatgi kodobe pun, hew was wiTanila baRarganaS Dindirgo bajalde. heb kaGtidagi ]wan bujanila hadin - «haw was, heniwe ?weygun, zway», - an. wasaSda ]waRe-ValiRegi ;alaroanila, bosun kaGatgi, wi'anila was baRarganaSul dowe. baRarganaSul dowegi ?un, Swakaraw xi hew heSul a[ip co GoToda Gorp fodow Zun wujanila. gordu]an yaKun yijaray baRarganaSul yasalda hew was wiFanila, wiFigun, he'ul ropi Kanila heSu]. yas yiFaraygo, wasaS Tadegi wa]un, he'u]e kaGat punila. Valun balahanila yas, bugila ]wan, heniwe ?weygun, hew was zwayilan. bi]-bi]un heb kaGatgi re{un, hey yasa' ]wanila «heniwe ?weygun, hew wasaSe hey yasgi pe, hewgi ni`ergo durC;un hawe», - yan. bosun heb kaGatgi punila na]buSun wasaSu]e, heSdagi abunila - ma, hab kaGat duCa dir waCaSu]e pe, - yan. wasaS heb kaGat baRarganaSul wasaSu]e punila. heSgi, a\un dibir-budungun, ;un maharigun, hey Dindirgo yaC hew wasaSegi punila, durC;un hawun, hewgi tanila. co RamanaldaSan TadwuSun wazanila baRargan. - ha, Tubarabi? diCa dude biTarab ruhel& – an hiqanila heS wasaSda. Tubanilan abunila wasaS. - ha{a, bice kin zwaraw, kiw wuqaraw& - wa\, duCa hew zwayilan ]wan hezoan guri, yasgi pun, durC haweyan bugoan. diCagi hedin habuna{a, wasgi haniw, ni`er bajalda wugo, - yan abunila wasaS. baRarganaSda biZanila Diw wasaS kwe/go ma{Sarade Kun wujin. hanDegi qaSd Kanila baRarganaSul was TafinawiRe. co qoyalda, Dindago aSjowegi a\un, baRarganaS abunila hew wasaSda - ma, hab kaGatgi bosun, mun a <ulanab tukada han bizulel rugel xafaRu]e, heR purab hangi bosun, roqowe waza, - yan. heb kaGtida ]wan bujanila - «heniwe ?weygun, haw was zway» - abun. bosun heb kaGatgi, unew wujanila hew. dande Kanila baRarganaSul was. heS hiqanila, kiwe mun unew wugewan. hab kaGatgi pun, baRaralde han bixulel xafaRu]e han bosiRe wiTun unew wugo, yan abunila heS. dol han bixulel xafigi baRarganaS muFda] Kural, heSul \alTu]abi rujanila. - han bosiRe duda ?ib ;aleb, heb kaGatgi di]e pe, dungo ina heb bosiRe, - yan abunila baRarganaSul wasaS. heSu] bujarab kaGatgi bosun, Diwgo anila han bosiRe. wasgi roqowe TadwuSanila. - ha, ?ib Karab& bosarabi? han& - ilan hiqanila baRarganaS aRbaralda hew watidal, tama/a;igi habun. - duda ?ib ;aleb han bosiRe, di]e pe kaGatgi, dun inilan abun, dur was ana heniwe, dungi roqowe wi'ana, - yan abunila heS. heb rafarab me{a', baRargan wi{a-{oxun `uhanila, {e{go wortanila hew han bixulel xafaRu]e. - ha, ?ib Karab& - an hiqanila heS. - hale{a, duCa abu]e habuna, - yan abun, boTrol fa?Tigi habun, zwan re{un wugew Dindirgo was wiFiRawunila baRarganaSda. dobe-hanibe qwaTibe {abar ba]izogo, Dindirgo wasgi wuqanila baRarganaS, hanDe ?ib habungi hew was TafinawiRe ?uliyab \ukmu Kanila heSul. ?ib habiRegi na]e qalarew ;abgo xigi a\un, heRda dandbanila baRarganaS, poleb Doyalde Diw waxinaroanin, hew was TafinawiRe qwarifun bugilan. unqaSgo \ukmu habunila, kwana-heqeReyilan awla]aldegi ra]un, me{tiRegi hawun, heniw hew zwaRe. waxun hew wasgun, kwana-heqeRe femerab Dogi bosun, co qoyalda hel ra]anila awla]alde. henir kwananila, heqanila, ke< habunila. hew was ?ak;anila, heb Do co {aSab murada'e folo habuleb bujinalda. hedin;idal heS me{tiRefan Do heqezila. baqgi TerFanila, heR \ukmu habunila qaSi henir, awla]aldago regiRe. 'ij Dogi heqon, helgi reganila, heRul Folbo] hew wasgi weganila. hel piDarab fadinab Ramanalda, Tadegi wa]un, hew wasaS Dindago Tad bujarab basriyab fadab burtina baRarganaSda Tad banila, heSda Tad bujarab burtina Dindago Tad banila. ?ibday he'ul Kelayan, burtinayalda Gorpan, piDarab {welgi habun, walahun Zun wujanila. co RamanaldaSan Tadegi wa]un, Gow ;abawgo GaxaGaS, kese-kesek habun, zwan re{anila baRargan, hew wasilan Kun. heb i/gi habun, helgi anila. Tade wa]un, wasgi wi'anila roqowe. yaxanila Dindirgo ZuDugi, bosanila roqob bujan?inab qayi-qonogi, ri'anila hel dow weFaSul bajalde. weFaSdagi ZuDuyaldagi Karab ?inab Do bicanila heS. kodob-]atip bujarab DoyaldaSa {arD habun, co 'ijab minagi banila. ebelalda re'aral yasal, inSuda re'aral wasal harunila, awadanab fumruyalda helgi tun, dungi haniwe ?wana.

УНССОКОЛОССА ХIОЖОГИ ГУРЖИЯВГИ (Ххалкъияб ххабар) НекIо заманаялълъ магIарулал давладе хьвадулел рукIун руго. ГIемериссел гьел Гуржиялълъе унел рукIун руго. Цо нухалълъ Унссоколосса ХIожо абурав чи ун вуго гьениве давла гъабизе. Щибниги жоги щвечIого, гьасс гуржиязул цо гьитIинав васс викъун, жиндаго цадахъ Унссоколове вачун вуго. Жиндирго лъималги рукIинчIого гьасс гьав жиндиего васлъун тун вуго. Вас кIудияв гIун, гIолохъанчи лIугьун вуго. Гьав кIудияв гIунагIан гьессул жиндирго ватIаналдеххун ххиялал гIемер кколел рукIун руго. ГьитIинаб меххалълъ живго вукIарав рукIа-рахъин, эбел-эмен, росу-ракь: ццебесса унеб букIун гьечIо гьассда даим. КигIан цIакъ вокьун ХIожоцца хьихьулев вукIаниги, ракI Гуржиялдеххун цIцIалеб букIун буго. ХIожо щаклъун вуго гьассда. Къойидасса къойиде вас пашманлъулев вихьараб меххалълъ, ХIожоцца цо нухалълъ ахIун, гьикъун буго гьассда: – Я, дир вас, мун дида гьаб заманаялълъ пашманго вихьулев вуго, щиб дуда ракIалда бугеб жо, дуе бокьараб жо щиб? Дуе бокьараб жо гьабизе буго дицца, бице дурго, – ян. – Дуцца, дир эмен, дун гIезегIан берцингоги хьихьулев вуго, дие щибниги гьаниб камураб жоги гьечIо, кигIан кин бугониги дун ватIаналълъ цIцIалев вуго, ватIаналълъ дие рахIат толеб гьечIо. Дур ракI унтилебан дудаги абизе кIоларого, дир ракI унтун, дидаги хIехьезе кIоларого вукIана дун. Гьанже дуцца цIеххедал бицинчIого тезе бегьичIо. Виччай дуцца дун инссул росулIе, – ян бицанила васасс. ХIожоцца цIакъ пикру гьабунила васасс бицараб жоялълъул, цIакъ кIудияб ургъел кканила гьассда. Гьадинаб пикруялълъ букIанила гьассул ургьимесс бухIулеб: – Диего гьавурав васгIан дие гьав вокьулев, гьассие бокьараб жо гьабичIони, ракIалълъ толарев, гьадигIан ине бокьарав кин гьав чIчIезавилев, гьассдасса ватIалъун кин дун вукIинев? Аххир хIукму гьабунила ХIожоцца: «Васассе бокьараб жо дицца нахъчIваларо. Таваккал! Гуржиялълъ дир вас вугингIаги вукIина ракI парахатлъиялълъе». ХIожоцца чу-ярагъ, ретIел-тIеххги къачIан, вас нухда лъунила. Вас ун дагъабго заманалдассан ХIожое вас гьавунила, жеги дагьабго заманалдассан живго ХIожоги хванила. Гьессул хIурмат гьабун, васассда ХIожо абураб цIцIар лъунила. ХIассил, васассда ХIожол ХIожоян абулеб букIун буго. МоцIцIал анила, сонал анила, ХIожол ХIожо гIун вачIунев вукIанила. Гуржиялълъе чабхъаде хьвадун-руссун, хьвадун-руссун росдал багьардурзабиги рукIанила. Рокъоб букIа, къватIиб годекIаниб букIа, жибго чабхъадул бицун, давладул бицун рукIунел рукIанила гIадамал. БахIарчилъи гьабурассул цIцIар гьабулеб букIун буго, къадарлъи бихьарав ссуризавулев вукIун вуго. Росу рагIалде майданалде рахъун чуязда гьунарал гьаризе ругьунлъулел, гIужда туманкI речIчIизе, ххвалчен хьвагIизе ругьунлъулел рукIун руго. ХIожол ХIожоццаги хIаракат гьабулеб букIун буго ххеххгого жиндасса кIудияз гьабулеб батараб гьабизе ругьунлъизе. Рокъоб эбелалълъги бицунеб букIун буго гьассда эмен давладе хьвадулев вукIараб куцалълъул, Гуржиялълъ вас вукIиналълъул. ХIассил, гьассул ракI чабхъаде иналълъул пикруялда букIун буго. Цо нухалълъ къачIадун руго росдал гIолохъаби чабхъаде ине. ХIожол ХIожоцца абунила гьезда: – Бегьиларищ нужеда цадахъ дунги вачIине? – ян абун. – Угь, гьасс бицунеб жоялълъухъ балагье, мун гIадинал гIиссинал чагIи гьенире кин унел? Щиб дуцца гьениб гьабун бажарилеб жого? Рокъов чIчIа, гьудул, кIваричIин дуе чабхъенго. – Бугониги дун нужеда цадахъ вачIине къачIала, – янги абун, гьасс рокъовеги вилълъун хIадурлъи гьабун буго. Эбелги гьедигIан данде чIчIун. гьечIо гьассда, щайин абуни, доб заманаялълъ гьеб цIакъ билълъараб жо букIун буго. – Гьав ХIожол ХIожо нилIеда цадахъ вилълъани, нилIее нухда гьассул квалквал гуреб тIокIаб жо ккеларо, рачIа гьав вагъа-вашаризегIан нилI ххеххго рахъун, гьаб ракь тезин, – абураб хIукму гьабунила гIолохъабаз. Ихдалил къоялъ хъахIлъи балелдего анссадерил гIолохъабазул гьитIинабго къокъаялълъ росу танила. Радал вахъаравго ХIожол ХIожо къачIан чу-ярагъгун, эбелалълъе къо-мехх лълъикI гьабун, рекIун, кьабун чода цIцIалгун къватIиве вахъанила. Балагьанила, ун ругила гьалмагъзаби гьавги тун. Гьаб жо квеш рекIедаги унтун, ццимги бахъун, кьабизабунила гьасс гьазда ххадуб. Бер рукIкIиналде гIазул мугIрузул ракьанда къайиги чIван, сордо базе рещтIараб анссадерил къукъаялде тIаде кканила гьав. – Ассалам гIалайкум гIолохъаби! – ВагIалайкум салам, рещтIа! – РещтIинаро, нужеда цадахъ рещтIине бокьун букIарабани, нуж дунги тун инароан. ХIожол ХIожоцца ХIожол цIцIар гIодоб толареблъи лъай нужеда, – абураб рагIиги реххун, ХIожо довегIанги ун, хIатIихьен бан чуги биччан, живго цохIо къайиги чIван чIчIун вуго. Радал бахъун, къокъа ун буго цояб рахъалдеххун балагьун, ХIожол ХIожо ун вуго цояб рахъалдеххун балагьун. Гуржиязул мугIрузда терелевги вукIун, аххир цо бакIалда ХIожол ХIожода цо гIулбузул илхъи бихьун буго. РачIа дицца гьаб илхъи хъамун бажаруларищали бихьизин абураб жо ракIалде ккун буго гьассда. Лъабго-ункъо илхъичиги ватун, кьвагьи-гIанхъиги ккун, ХIожол ХIожо лIукъ-лIукъун гIодов ккун вуго. РачIун руго гуржиял тIаде, цIеххон буго – мун щив, кисса – ян абун. Щиб гьабуниги бицун гьечIо гьасс. Гьаб гъалмагъалалде тIаде цоги гIиял къаяздасса гIадамалги рачIун руго. Ссверун лIугьун балагьанила гьал, пайда щиб – лIукъ-лIукъун хвеялде ван вугониги, къорицца ккураб бацI гIадин ццидаххарав ярагьунев гьитIинав гIолохъанчи вугила. Цояз абунила бацIицца бацIил гIамал теларин, рачIайин гьав чIван реххизин абун, цояз абунила гIайиб гурищ гьитIинав гIолохъанчи, гьаб сапар гьадин ккун тун нахъа тIокIав вачIинарин гьав, рачIа гурхIел гьабизин абун. Аххир цоясс абунила гьав чи диццаго хьихьизе тIадеги восила, рокъовеги вачина абун. Гьассде гIемер данде чIчIолев чиго вахъинчIого гуржиясс ХIожол ХIожо гьакидаги лъун жиндирго рокъове щвезавунила. Гуржиясс лълъикIал даручагIи ахIун, ХIожол ХIожое дараби гьаризе тIамунила, лълъикIаб квен кьун, хьихьанила, цIакъ гьассул ургъел гьабунила. Цо моцIцIгIанаб мехх бараб меххалълъ ццеве вукIарав гIадав чи лIугьанила гьассул. ЛIугьараб щинаб жоялълъул пикру-хIисаб гьабураб меххалълъ ХIожол ХIожода гьадинаб жо ракIалде кканила: – ГьадигIан дие хъулухъги гьабун, захIматги бихьун дун щайдай гьав чияссе? Мун щив абун тIоццебе цIеххараб меххалълъ диццаги бицинчIо, тIокIаб гьассги цIеххечIо, рачIа дицца гьалълъул цо кIалъай гьабизин гьассдеххун, кин бугониги дир рухI хвассар гьабурав чи вуго гьав, гьаб жо дида кIочон тезе бегьиларо. Цо къоялълъ ХIожол ХIожоцца гуржияссе жиндир ракI чучанила: – Дун вуго Унссоколосса ХIожол ХIожо, дуцца дун холев бакIалдасса вахъинавуна, дуе гьабизе лълъикIлъи лъаларого вуго дун, дуцца дун цIакъ нечезавуна, ххассго гьаб лIукъел ккеялълъе сабабги дун рокъове вачун хьихьизе гIадаб букIинчIелълъул. ХIисаб щиб дуцца дие гьаб лълъикIлъи гьабиялълъе, гьалълъул цо магIна батила? Гуржияв, гьасс гьаб ххабар бицараб меххалълъ, цо тамашаго вохханила. Тирщун тIадеги вахъун, бан къвалгун къочанила ХIожол ХIожода, роххалил магIу бачIанила чваххун; гьанже бицанила гуржиясс гьаб ххабар: – Дур инссуцца дун, гьитIинав чи, гьанже мун гIадин вачIинеги вачIун гьанивегун гьанисса хъамун ун вукIана Унссоколове. Гьенив гьесс дун жиндирго васлъун хьихьана цо чанго соналълъ, цинги, гIолохъанчиги гIезавун рокъове виччантана дир гьариялда рекъон. Дун дова вугеб меххалълъ дир ракI гьанибе, гуржиялълъе цIцIалаан, гьаниве щун тун ххадуб дир ракI кидаго Унссоколиб букIунаан. ЛIукъун магIарда мун ватараб меххалълъ танкан абун Анссадерил росу, гIолохъаби, живго ХIожо, гьессул хъизан ццебе бачIун чIчIана дида, дирго вацц вихьаравгIанги воххун вукIана дун мун вихьараб меххалълъ. Бихьулищ дуда, вукIинеги дир вацц вукIун вуго мун. НилIер гьаб гьоркьоблъи, кватIун бугониги, тIатун лълъикI ккана. ХIожол ХIожоцца гьелдасса нахъеги бана гьаниб цо моцIцIганассеб мехх. Ине бокьараб меххалълъ гуржиясс гьассие лълъикIаб чу-ярагъгун ретIел-тIеххги къачIанила; ххуржинир эбелалълъе сайигъаталги лъун, цIакъ лълъикIаб хIалалда нухда тIамунила. ХIожол ХIожо рокъове щун цо-кIиго лъагIел бараб меххалълъ эбелалде ракIалде кканила гьассие чIчIужу ячине. Гьеб пикру васассда бицараб меххалълъ гьавги разилъун къачIадизе лIугьанила. РосолIа жидеда рекъарай гIаданги ятун, гьассие гьейги гьелълъие гьавги вокьун, къотIи-къайги тIубан, бертаде къачIаданила. ХIожол ХIожоцца хъван кагъат битIун буго Гуржиялде жиндирго гьобол берталълъе ахIун. Бертаде кIиго къо ххутIараб меххалълъ кIиго-лъабго гьалмагъзабигун цадахъ, гIемераб сайигъатгун щванила гуржияв. Росолълъе лIугьун вачIунев меххалълъ лълъадаре унел ясазул къокъа данде кканила гьассда. Гьезда гьоркьой йикIарай цо хъахIаб гормендуги къарай, чIчIегIераб кьенссер-бералълъул гIадамалълъул берцинлъиялълъухъ балагьун виххун ххутIанила гьав. ХIожол ХIожохъе щвараб сагIаталълъ гьасс жинда йихьарай гIадамалълъул бицанила. ХIожол ХIожоцца абунила гьассда: – Дидасса кIудиявги вуго мун, амма дуцца жеги чIчIужу ячун гьечIо. Дир хIисабалда тIоццебе дур бертин тIубазабизе ккола нилIецца. РачIа нилIецца гьадай дуда йихьарай гIадан дуе ячинин, цинги дир бертадул тIалабги гьабила нилIецца. Гуржиясс абунила: – Дуцца бицунеб битIараб буго, амма нижехъ чIчIужу гьедигIан ххехх ячунаро. Лъеберго, лъебералда щуго сон бараб меххалълъ рачуна нижехъ лълъудби. Гьанже дун ригьалде щунги вуго, дун дур гIакълуялда рекъола. КIиябго бертин тIубазабила нилIецца. Гьанже ХIожол ХIожоцца жиндирго бертин гъоболассе ссверизабунила. Гуржияссе йокьарай ясги жиндирго абурай гIадан ятун, гьасс инеги ун гьелълъул эбел-инссуда ва гьелда жиндаго ккараб жо ва жинцца ваццассул бакIалда вугев гьоболассул адаб-хIурмат цIунун гьабураб хIукмуялълъул бицанила. Яс ссихI къотIун чIчIанила. Эбел-инссуцца абунила: – Ясалълъул иххтияр нижецца духъе кьуни бугин, дуего бокьараб гьабе, – ян. Нахъеяб къоялълъ гуржияссул гъалмагъзабазда цо Унссоколосса чиясс бицун лъан буго гуржияссе ячинехъиней йигей гIадан ХIожол абурай яс йикIин. Гьез бицун, гуржиясс цIакъ гIажаиблъи гьабун, жиндир ккараб гъалатIалълъулги ХIожоцца жиндие гьабизехъинеб букIараб намусалълъулги пикру гьабун тамашалъун ххутIанила. Вилълъун ХIожода кIудияб гIайибги гьабун, хъващтIан бертин ХIожоде буссинабиялълъул тIалаб гьабунила гьасс. Анкь Унссоколобги бан, ссухIмат-кепги тIубазабун, гьудул-гьалмагъзабазе сайигъаталълъе анссадерил тIилал, хъалиябиги росун нахъ вуссанила гьав. Рокъове щун дагьаб мехх балелде гьасс чIчIужуги ячанила, ххеххгого гьазие васги гьавунила. Жиндир заман щвараб меххалълъ гьев васги цIцIализе витIун паракъат вукIанила гьав. ЛълъикIалан сонал анила, цо заманаялълъ ХIожоде ракIги щун, гьасс хъванила кагъат, дагьаб мехх базе, хъизанги бачун, мун нижехъе вачIа абун. Живго ине ссанагIат бугеб заман букIинчIила гьассул. ХIожо хъизанги бачун вачIанила гьассухъе. ХIожол гьеб меххалълъ кIиго лъагIарав гIадав вас вукIанила, гьевги кIудияй эбелалълъухь тун ун руго гьал гуржиялълъе. Анкь бараб гIадинаб меххалълъ гуржияв цадахъ чIчIужуги ячун цо къваригIилалълъе ине ккун, ХIожода абунила гьасс, дун цо лъабго къоялдассан вуссинин, дуцца гьаб рукъ-къаялълъулги тIалаб гьабе, квешав чи ва цIцIогьорассдасса цIцIодорлъиги гьабеян абун. Доб заман букIун буго цIакъ квешаб заман. Щивасс жинди-жиндир бакI, хъала цIунулеб гIадин, цIунизе кколеб букIун буго. Багьадурлъи-бахIарчилъийин абун талавурчилъи-цIцIогьги цIакъ тIибитIун букIун буго. Цояз бикъулеб-хъамулеб, цояз чIвалел, цоял цIцIогьабазда ххадур, гьедин бада-гъудуралълъул заман букIун буго. Кодоб ярагъ гьечIого чи сапаралдеяли щай гурин, магъилълъе, хIатта рокъосса къватIивецин лIугьунареб заман букIун буго. Гуржияв ун нахъияб сордоялълъ цIцIализе ун вукIарав гьассул вас моцIцI базе рукъове виччарав чи Тулписалдеги щун, каву буххун буго. ХIожода гьаб рагIун гьечIо. ГIемераб меххалълъ буххун рагIичIеб меххалълъ гьав вас живго ругьунаб бакIалдасса тIадеги вахун, кавуда тIассан дваман рагьде кIанцIун вачIун вуго. Гьеб меххалълъ ворчIарав чи, ХIожо босун туманкIгун кIанцIарав къватIиве, гьабураб гьаракь: гьав диде ахIдолев чияр чиго щиван абун ракIалде ккарав вас ссихI къотIун чIчIун вуго. Гьедин гъов чIчIараб меххалълъ ХIожоцца, гьав чи лълъикIав чи гурилан абураб жоги ракIалде ккун, речIчIун туманкIгун чIван реххун вуго гуржияссул вас. Жинцца чIварав чи щивалицин лъачIого, ХIожоцца вехъерхъун гьав гъоркьарокъове реххун тун вуго. Ургъел ккун гIадинги вукIанила гьав цин, бугониги, нахъа ракIги гIодобе биччан, гьедегIан пикруго гъабичIого гIадин ххутIанила гьаб иш гуржияв вуссинегIан. Цо заманаялълъ рачIанила гуржиявги чIчIужуги. – Гьа, кканищ щибниги жо дун гьечIого? – ян гьикъанила гьасс. – Валлагь, къассде цIцIогьоде вачIун вукIарав цо чи вугинхха гьагъава дицца чIван, лъаларо щивали, мунго балагьехха, – ян абунила ХIожоцца. Вилълъун балагьанила гуржияв, вугила жиндирго цохIо вукIарав вас чIван лъун бухIун чехьги бахъун, хIанчIун жиндирго кIветIгун, вилълъанила гьав жиндирго чIчIужуялълъухъе. Бицанила гьалда лIугьараб жо. ГIодизе-чIвадизе лIугьуней йикIанила гьай, россасс абунила: – Гьанже гьелълъул пайда гьечIин, гьаб иш нилIецца къватIибе бахъичIого бахчизе ккола, ххассго гьоболассда лъазе биччазе бегьиларо. НилIецца вас ахикь вукъила кколеб хIалалда, – ян абун. Гьаз васги вукъанила щибниги ХIожода ва гьессул чIчIужуялда хIал лъазе биччачIого. Цодагьал къоял ран ххадуб гьалги Унссоколоре руссанила. Гьал ун ххадуб, кколеб ххадуб жоги гьабунила гуржиясс васассе. ХIожо рокъове щун моцIцI балелде ххадуб гуржияссул кагъат бачIанила: – Дуда чIварав чи, – ян хъвалеб букIанила гьасс, – дир вас вукIана. Дир чехь бухIараб гIечIого, дургийищ гьанже бухIизабилебан дицца дуда лъазабичIого тана. КигIан кин бугониги, бидухъ би абураб нужерго кициялда рекъон, дир васассул би гIодоб тезе бокьун гьечIо дие. Дуцца дихъе дурго вас витIе чIвазе, нилIер гьудуллъи тIечIого гIаданлъиялда билълъинабизе ракIалда батани. Цин ХIожол жинцца чIварассда ракI гурхIанила, цинги жиндир вас чIвазе витIиялълъул ургъел кканила гьассда. Бералда бихьулаго чIвазе вас кин витIилев? ВитIичIого тани магIарул яхI-намус, гьелдасса цIакъаб бидухъ би бецIизе кколеб гIадат. Цояб рахъалдассан чIчIужу йигила юхарилей-чIвадилей. ГIемер ургъараб меххалълъ гьазул хIукму кканила вас витIизе. МагIирукъ лъун букIанила гьассул рокъоб вас инегIанго. Къо-мехх лълъикIги гьабун, витIун анила вас. Цо анцIго къоялдассан витIарав чиги вуссанила бидул цIураб васассул ретIелги босун. Цо дагьаб заман ун ххадуб ХIожол ХIожое цоги вас гьавунила. Гьалълъул ххабар гьасс Гуржиялълъе гьоболассухъеги битIанила. Гьасс хъванила гуржияссде: – Дидасса ххатIа ккун дур васги хванин, дуцца гьессул рецIелги бахъанин. Гьанже нилI цоцазда тIассаги лIугьун, ракIазулI хъублъиялълъул рагIадгIаги ккун батани, гьебги нахъе бацIцIад гьабун цIияб гьудуллъи гьабизин. Дуцца чIварав васассул бакIалда дие васги гьавунин абун. Гуржиясс жиндихъе кагъат босун вачIарав чияссухъе кьун гьассие гьадинаб жаваб бачIанила. – Гъоб дуцца бицунеб хъублъиялълъул рагIадали щай гурии, дир рекIелI гьелълъул махIцин гьечIо. Амма нужерго гIадат билълъинабизе ккола тIубараб куцалда, – ян хъвалеб букIанила гьасс, – дуцца чIварав дир вас вукIана цIцIалун лIугIизе гIагарарав гIолохъанчи; дуцца дихъе чIвазе битIун бачIана лъимер. Кин кколеб дуда, нилI рарщалъун ругищ? Дир хIисабалда гьечIо. Рарщалъизе ккани, дуцца дихъе чIвазе гьев цояв васги витIизе ккола. Гьеб меххалълъ тIуба-гъубала нилIер гьоркьоблъи. Гьанже цIакъго ургъел кканила ХIожодаги чIчIужуялдаги. ХIожоцца гIемер пикру гьабунила гуржиясс бачIараб кагътил. ХIисаб гьабураб меххалълъ гуржияссул пикру битIун бихьанила гьассда. Гуржияссул бакIалда дунго вукIаравани, диццаги гьедин гьабилаанин абураб жоялда ракI чIчIанила гьассул. ГIодулей-чIвадулей эбелги тун анила вас витIун. ИчIго-анцIго къо иналде бидулI белъараб ретIелги бачIанила. КIиявго васассдассаги махIрумлъун, кIудияб ургъалида инел рукIанила ХIожолги чIчIужуялълъулги сонал. ГIажаиблъун гIадамалги рукIанила гьазда, бералда бихьулаго чIвазе лъималги ритIун, гьаз гьабураб жоялълъухъан абун. ГIадамаз толел рукIинчIила гьал цо хIалалда гьеб-доб бицунаго. Гьаб къагIидаялда анила 14-15 сон. Ххабар гьечIого цо нухалълъ гуржияссул кагъат бачIанила. Лъималазул хобалдеги рахине, гьел ракIалде щвейги гьабизе, дагьаб мехх жидехъги базе рачIаян ахIулел рукIанила гьасс гьал. Ургъанила росс-лълъади ун лълъикIдай, лълъикI гуродай абун. КIиязулго ракI иналда тIад рекъолеб букIанила, амма гIадамаз васвасал ккезарулел рукIун руго. – Валлагь, гьанже гьев тушманассде тIадеги ани, анкьабго рекъезабила нужецца, – ян абулеб букIанила гьаз. ГIадамазухъги гIинтIамичIого, кьабун рахъун анила гьал. Лъималазул хобалгIаги гурищ нилIеда рихьилелан абураб пикруялълъ рекIее парахалъи бачIунеб букIанила гьазул. Щванила гьал гуржиялълъе. Ххош-баш гьабунила гьалбадерицца, цинги гьазул ракI гьалакго букIинги лъан, гьаз ХIожоги чIчIужуги ахикье рачанила. Рихьизарунила гьаз хобал. Бугила цо кIудияб хоб; гьелда асскIоб кIиго гьитIинаб хобги бугила. ТIад тIугьдул чIчIун берцинго къачIанги ругила гьал. ХIожоги гьессул лълъадиги ракIалги пашманлъун, дагьал гIодизеги гIодун, гьалбадерицца рокъоре рачанила. Балагьанила, бугила кIудияб тIутI къачIан, тIутIалда тIад квана-гьекъолеб жоялълъул камураб жо гьечIила. Ссверун гIодор чIчIун гIемерал цIакъ аваданал кепал гьалбал ругила. Гьал гIодор чIчIезе бакIги бугила хIадур гьабун тун. ГIодор чIчIезарун гьалбалгун киназго лълъарал цIунила. Рукъалълъул бетIерасс борххун жиндирго лълъаргун, жиндир гьитIинаб меххалдасса нахъе Унссоколосса ХIожолгун ккараб щинаб жо бицанила, цинги абунила гьасс: – Дир вас ХIожол ХIожоцца ххатIаялдалъун чIвана. ХхатIаялдалъун гуро ургъунго чIван вукIараваниги дицца гьессул кIиявго васали щай гурин, цонигияссда килищ хъвазецин ракIалде ккелароан. Бидул тушманлъиялда тIад рекъоларо дун. ЛекIаз бидул тушманлъиялълъул гIадат кутакалда хIалтIизабула. Гьедин гуребани, ХIожол ХIожоцца дихъе чIвазе васал ритIилаанищ? Кидаго ритIилароан. Дицца гьел чIван рукIараланийищ лълъикI букIинебан, ялъуни дицца гьабураб куцищ лълъикI? Ургьун рихье нуж, – анги абун, гьасс абунила жиндирго чIчIужуялда, – рачея гъол гьанире – ян. Инеги ун, чIчIужу доб рокъосса цIубараб моцIцI гIадав кIиго васги цадахъ гьавун ячIанила. НуцIцIил кIалтIа рахъун чIчIун гьалги тун, гьай жиндирго бакIалда гIодой чIчIанила. – Гьале нужер кIиявго вас, – ай абунила гуржиясс ХIожодаги чIчIужуялдаги, – нужер гIадат билълъинабун букIарабани, жакъа нужеда гьал рихьизе рукIинчIо. Гьеб меххалълъ цинги ХIожоги чIчIужуги роххуцца гIодулаго ххурхханила кIиявго васассда. ЛълъикIалан меххалълъ жалго гьалги тун ссихI къотIун чIчIанила гьанир рукIарал гьалбал. Гьазухъ балагьун ракI къварилъанила гьазул. Цинги гьалги гIодорчIчIун паракъалъараб меххалълъ гуржиясс ххадуб кинаццаго гьураги ахIун гьазул савлухъ гьекъанила. КIиабилеб лълъар борххараб меххалълъ гуржиясс абунила: – Дицца гьаб лълъар гьекъола ХIожол ХIожолълъги гьессда релълъарал цогидал лекIазулълъги бугеб яхIгун намус, гъорлI бидул тушманлъи гьечIого, наслуялълъ наслуялълъухъе кьолаго, азарго соназ чIахъулаго айги абураб жоялълъе гIолон. Гьассул гьаб каламалда киналго разилъун гьураги ахIун гьекъанила. Ххадуссеб лълъар ХIожол ХIожоцца борхханила: гьасс абунила: – АнцIила щугониги соналълъ диццаги дир чIчIужуялълъги бидул тушманлъиялълъул кьогIлъи чIамуна. АнцIила щуябго соналълъ гьав чиясс нижер кIиявго вас чIваравилан абураб жоялълъ бухIулеб букIана нижер ургьимесс. Бидул тушманлъи бидул ваццлъиялде буссинабизе рекIел хIал гIурав бахIарчияссул савлухъ гьекъола дицца, – абун. Гьазул гьаб квана-гьекъей бертаде буссанила. Лъабго сордо-къоялълъ гьабунила гьаз бертин-ссухIмат. Ункъабилеб къоялълъ жалго ххутIараб меххалълъ абунила гуржиясс: – Ле, гьудул, ХIожо! КIиго васгун мун, цониги гьечIого дун, бегьилищ гьедин. – Бегьиларо. – Кинха гьабилеб? – Дуццаго бокьараб хIукму гьабе, гьаб ишалда жаниб дир щибниги рагIи бицине бакI гьечIо, дун дуе мукIурав вуго. – Дие бокьарабги гьабиларо, рачIа васазе бокьараб гьабизин. – РачIахха. АхIанила васал. Гьикъанила гьазда гуржиясс: – Нижги руго нужер эбел-эмен, гьалги руго. Бокьарав гьазда цадахъ а, бокьарав нижеда цадахъ чIчIа. Гьас гьадин абураб меххалълъ кIудиявав гуржияссдеххун балагьун гьиманила, гьитIинавав эбелалдеххун къанила. ЧIаго ратаралдасса нахъе кIиявго гьанив таниги ургъел щибанги абун, ХIожоги чIчIужуги гьитIинав васги вачун магIарухъе руссанила. ГIорхъоде щвезегIан гьал тIоритIизе гуржиявги кIудияв васги рачанила.

МЕКЪИ ККАНА Жиндирго рукІниб букӀанила цо БацІ. Гьелълъ рукъ киданиги я бацӀцӀунароанила, я къачӀалароанила. Гьеб кидаго басраго, чорокго, биххун ине хӀадурго букӀунаанила. Цо къоялда БацӀил рукъалда асскӀоссан унеб букӀараб Пил лъачӀого тунканила гьеб рукъалда, рукъги дагьабго гьетӀараб гӀадин лӏугьанила. - Мун дида тӀассалӏугьа, дихъа гьеб иш лъачӀого ккана. ГьабсагӀат къачӀалеб дицца дур гьеб рукъ, - ан абунила Пилалълъ. Пилалълъул устарлъиялълъе маххщел букӀанила. Босун квартӀа-гъецІгун, магӀалгун цо сагӀаталда жаниб гъоркь букӀаралдассаги щулаго къачӀан кьунила Пилалълъ жиндихъа гьетӀун букӀараб БацӀил рукъ. «Агьа! Балагьараб меххалълъ, гьаб Пил дидасса хӀинкъулеб батизе ккола, гьалълъ цин дида гьарана жинда тӀассалӏугьайилан, цинги дир рукъги къачӀана гьалълъ. Дицца гьаб тӀамила дие цӀияб рукъ гьабизе. ХӀинкъулеб бугелдасса нахъе гьалълъул рес щиб дицца абураб жо гьабичӀого», - ян пикру гьабунила БацӀицца, цинги ахІданила Пилалде: - ЧІчӏая! Дуда ракӀалдейщ кколеб гьедин бигьа-бихъаго мун дидасса борчӀилилан. Цо рахъалде кӀичӀизабураб дир рукъалълъул тӀох битӀизабизе, доба-гьаниб кӀиго-лъабго магӀги кьабун, дур хӀалтӀи лӏугӀарабиланищ дуда ккараб! Гуро, лӏугӀуларо! Дуцца дие цӀияб мина бан кьезе ккола, гурони дицца дуда ракь квинабизе буго. Ххеххлъи гьабея, ссундухъ балагьун мун бугебали! - ян. БацӀил рагӀаби рагӀараб меххалълъ, Пилалълъ, щибго жавабги кьечӀого, хапун ккун бакьулӏаги, БацІ анила реххун гьениб гӀагардаго букӀараб цо махІцараб лълъим бугеб хӀоринибе. Цинги ун, БацӀил рукъалда тӀад жибгоги гӀодоб чӀчӏанила. - Гьале дуе цӀияб рукъ, - анги абун, Пил апила. - Гьалълъул магІна кинго дида бичӏчӀуларо. Цин доб, дидассаги хӀинкъун, жинда тӀассалӏугьайилан гьарделеб букӀана, цинги ххадубин абуни, бихьулищхха долълъ гьабун тараб жо. Валлагь, бичӀчӀуларо дида гьалълъул магӀна, - ян абунила БацӀицца. meqi Kana Dindirgo rujnib bujanila co bav. he' ruq kidanigi ya baVunaroanila, ya qazalaroanila. heb kidago basrago, xorokgo, bi{un ine \adurgo bujunaanila. co qoyalda bavil ruqalda aSjoSan uneb bujarab <il ;azogo tunkanila heb ruqalda, ruqgi dahabgo heTarab fadin `uhanila. - mun dida TaSa`uha, di]a heb i/ ;azogo Kana. habsafat qazaleb diCa dur heb ruq, - an abunila <ila'. <ila'ul ustar;iya'e ma{?el bujanila. bosun kwarTa-Gevgun, mafalgun co safatalda Danib Gorp bujaraldaSagi ?ulago qazan punila <ila' Dindi]a heTun bujarab bavil ruq. «aha! balaharab me{a', hab <il didaSa \inquleb batiRe Kola, ha' cin dida harana Dinda TaSa`uhayilan, cingi dir ruqgi qazana ha'. diCa hab Tamila diye viyab ruq habiRe. \inquleb bugeldaSa na]e ha'ul res ?ib diCa aburab Do habizogo», - yan <ikru habunila baviCa, cingi a\danila <ilalde - Zaya! duda rajaldeyi? Koleb hedin biha-bi]ago mun didaSa borzililan. co ra]alde jiziRaburab dir ruqa'ul To[ biTiRabiRe, doba-hanib jigo-;abgo mafgi pabun, dur \alTi `ufarabilani? duda Karab! guro, `ufularo! duCa diye viyab mina ban peRe Kola, guroni diCa duda rap kwinabiRe bugo. {e{;i habeya, Sundu] balahun mun bugebali! - yan. bavil rafabi rafarab me{a', <ila', ?ibgo Dawabgi pezogo, [a<un Kun bapu`agi, bav anila re{un henib fagardago bujarab co ma\carab 'im bugeb \orinibe. cingi un, bavil ruqalda Tad Dibgogi fodob Zanila. - hale duye viyab ruq, - angi abun, <il anila. - ha'ul mafna kingo dida biZularo. cin dob, didaSagi \inqun, Dinda TaSa`uhayilan hardeleb bujana, cingi {adubin abuni, biFuli?{a do' habun tarab Do. walah, biZularo dida ha'ul mafna, - yan abunila baviCa.

КІИГО ГЬЕРССИХЪАН ВукӀанила, вукӀинчӀила кӀиго мадугьал. Гьезул цояссул цӀцӏар Дацци букӀанила, цояссул Ацци букӏанила. Гьез кидаго цоцазе гьерссал рицунаанила. ГӀемер гьединал гьерссал рициналълъ, гьел аххирги жалгоги божизе лӏугьанила жидедаго. Цо нухалълъ Даццицца Аццида абунила: - Дир инссул букӀана лълъиданиги ххалалъи борцине кӀоларебгӀан кӀудияб чол бокь. Цояб рахъалдасса цогидаб рахъалде щвезегӀан щибаб нухалълъ гӀалаялълъ цо-цо тагьи гьабулаан. Гьеб гӀажаиблъи гьабизе ккараб жо гьечӀищхха, Ацци? - Буго. Гьелдассаги гӀажаиблъи гьабизе ккаралги жал ругелхха. Дуда лъалищ, нижер букӀана цо кӀудияб къвалакь чІвалеб тӀил. Гьалагал накӀкӀал зодоре рачӀингун, нижер эбел азбаралде кӀанцӀулаан, цинги гьебги хьвагӀун, накІкӀал нахъе рачахъулаан. Гьелдасса ххадуб цӀцӏадги балароан. - ВахІ, унго киб лъунхха нужецца гьеб тӀил цӀунулеб букӀараб? - ан гьикъанила гьалмагъассул ххарбицца тамашалъизавурав Даццицца. - Унго, дуда лъаларебанищ, нижецца гьеб тӀил нужер доб чуязул бокьалълъул мукърукь къазабун букӀин? - ан суалалълъе суалалдалъун жаваб кьунила Аццицца. jigo herSi]an wujanila, wujinzila jigo maduhal. heRul coyaSul Var daCi bujanila, coyaSul aCi bujanila. heR kidago cocaRe herSal ricunaanila. femer hedinal herSal ricina', hel a{irgi Dalgogi boDiRe fuhanila Didedago. co nu[a' daCiCa aCida abunila - dir inSul bujana 'idanigi {ala;i borcine jolarebfan judiyab xol bop. coyab ra]aldaSa cogidab ra]alde ?weRefan ?ibab nu[a' falaya' co-co tahi habulaan. heb faDaib;i habiRe Karab Do hezi?{a, aCi& - bugo. heldaSagi faDaib;i habiRe Karalgi Dal rugel{a. duda ;ali?, niDer bujana co judiyab qwalap zwaleb Til. halagal naJal Rodore razingun, niDer ebel aRbaralde janvulaan, cingi hebgi Fwafun, naJal na]e racha]ulaan. heldaSa {adub Vadgi balaroan. - wa\, ungo kib ;un{a nuDeCa heb Til vunuleb bujarab& - an hiqanila halmaGaSul {arbiCa tama/a;iRawuraw daCiCa. - ungo, duda ;alarebani?, niDeCa heb Til nuDer dob xuyaRul bopa'ul muqrup qaRabun bujin& - an suala'e sualalda;un Davab punila aCiCa.

БАРХЪАЛИССЕЛГИ МАЛА НАССРУДИНГИ Ххасел бакьулӏ цӀулги тӀагӀун, Мала Нассрудин анила, хӀамаги бачун, рохьове. Цо кӀудияб гъотӀодеги вахун, живго тӀад чӀчӏараб гӀаркьел къотӀизе лӏугьанила гьев. Гьениб асскӀоссан нухги букӀанила. Чуязда, гӀурцІмазда лъун щагӀил батӀи-батӀияб цІарагІгун, гьеб бичизе базаралде рачӀунел бархъалиссел щванила гьенире. Живго тӀад чӀчӏун вугеб гӀаркьел къотӀулев Мала Нассрудин вихьараб меххалълъ, гьез абунила: - Гӏадаллъунищ, вацц, мун вугев, гьеб гӀаркьел дуцца къотӀани, гьебгун цадахъ мунги гӀодове вортула гури? - ян. - Гьеб нужер иш гуро, нуж нужерго нух ккун а, дир милат дицца гьабила, - ян абунила Мала Нассрудиницца, живгоги тӀад вугеб гӀаркьел къотӀизе лӏугьанила. Мехх балелдего, гӀаркьелгун цадахъ Мала Нассрудинги анила вортун. ВахІ, гьанисса гӀодове дун вортизе вукӀин лъалел чагӀазда кида дун холевалиги лъазе ккола. Гьеб цӀеххон лълъикӀ дицца гъоздаянги абун, Мала Нассрудин вортанила бархъалиссезда ххадув. ЧӀчӏезе гьелги гьарун, гьикъанила гьесс: - Дун гъотӀодасса гӀодове вортизе вукӀин лъалел чагӀазда дун кида холевалиги лъазе ккола нужеда. Аллагьассе гӀоло, бице дун холеб заман. ГӀантав гьав чи ххеххго тӀасса вихьизавун лълъикӀилан пикруги гьабун, гьез абунила: - ЛъабцӀцӏул мун чинхъараб меххалда, дур иш лӏугӀула, Мун хвезе вуго гьеб меххалълъ. Кутакалда ургъелги чІван, къотӀараб гӀаркьелги хӏамида лъун, Мала Нассрудин рокъове вилълъанила. ГӀемер мехх балалдего, цо чинхъанила гьев. «Цо рухІ ана, ххутӀана», - ян абунила жинццаго жиндаго. Цо дагьабго заманалдассан кӀиабизеги чинхъанила гьев. КӀигояб рухӏги анин, гьанже цо рухІ ххутӀанин, гьебги иналде рокъовегӀаги ворчӀизе хӀаракат бахъун лълъикӀилан, дагьаб ххеххлъи гьабунила Мала Нассрудиницца. Азбаралде щун вахъиналде, лъабабилеб нухалдаги чинхъанила гьев. - Ххеххлъи гьабе, чӀчӏужу, лъабабилеб рухІги ана. Дун хвана! - ян ахІделаго, Мала Нассрудин кӀалагъоркье гӀодов речІчӀанила азбар бакьулӏ. Накаби руххизе, чӀичӀидизе, гӀергӀедизе рукъалълъул агьлуги лӏугьанила, гьезул гьаркьихъе ххабар рагӀа-рагӀарал рачӀун, азбар ххалкъалълъулги цӀунила. Щиб, кинилан гьикъидал, Мала Нассрудин хванилан бицанила чӀчӏужуялълъ. Хварав чи ххалат тун гьабизе жо гьечӀилан, гьебго къоялда вукъанила Мала Нассрудин. Хабалӏе лӏугьун, къанал рекъезарулел рукӀарал гӀолохъабазда гьаранила Мала Нассрудиницца, жиндир ракӀгъун букӀине, цо гьитӀинаб каратІ тейин къватӀибеххунилан. Гьезги, гьессул гьари къабул гьабун, хабалӏа къватӀибе каратІ танила. Мала Нассрудинги вукъун, жамагӀатги анила нахъе, хабалӏе тараб гьитӀинабго картӀиниссан къватӀиве валагьун Мала Нассрудинги вукӀанила. Гьессул хобги кканила шагьра нухда асскӀобе. Кин бугониги цо сордо хабалӏги бан, нахъияб къоялълъ радал ххеххгого щиб ххабардай рагӀилаян, картӀиниссан шагьра нухде валагьун вукӀанила Мала Нассрудин. Квачараб, гӀодоб цӀцӏер тӀураб къоги букӀанила гьеб. Балагьанила, долго бархъалиссел ругила, сордо доб росулӏги бан, радалго рахъун, щегӀ бичизе базаралде унел. ТӀад бакӀал гьирал лъурал гьезул чуял, гӀурцІмал ругила цӀцӏородассан рилълъине кӀоларого, хъещтӀелел. Дицца бихьилин гьазие гьабулеб жоянги абун, битӀун хабалӏа къватӀибе каратІ бугеб бакӀалде гьел щвараб меххалълъ, цо квешал, гӀассиял гьаркьал гьарунила Мала Нассрудиницца. Гьел гьаркьал рагӀаралго, риххун, хӀинкъун лӏугьун, тӀад гьиралгун ругел чуялги гӀурцІмалги хъущтӀун гӀодор речІчӀанила, гӀемераб щегӀги гъуранила. Гьаб хабалӏа къватӀибе рогьалилӏ ахІдолеб цо шайтӀан батизе кколилан, рортун ун бархъалиссез картӀинисса жанире хабалӏе цӀцӏалагӀоркьалги къакъазарун, Мала Нассрудинил ссипат-къоноялълъул ччукӏичӏеб бакӀ течӀила. Гъурараб щегӀги нухдаго тун, бархъалисселги анила, гӀемераб заман балалдего, хабалӏе букӀараб каратӀги кӀодо гьабун, гьенисса къватӀивеги лӏугьун, Мала Нассрудинги рокъове вилълъанила. Хваралълъусса вахъун Мала Нассрудин вачӀун вугилан рагӀун, росдал агьлуго бачӀанила гьев вихьизе. - Гьа, Мала Нассрудин, гӀакъуба-къварилъи щиб бихьараб, хабал гӀазаб кинаб жо бугеб? - ан цӀеххолданила гьессда. - Валлагь, ваццал, гьересси щай, бархъалиссезул цӀцӏалагӀоркьазулалдасса кӀудияб гӀазаб хабалӏ дида батичӀо, - ян абунила Мала Нассрудиницца. Нахъиссел къоязда бархъалиссезул гъурараб щегI rlaдада течӀого, дагьабги гӀиссин гьабун, къандалъаби цӏун, базаралде босанила Мала Нассрудиницца, гӀункӏкӏал холеб дару бугин гьабиланги абун, гьеб бичизе лӏугьанила. ТӀаде бакӀарун ххалкъалълъ, хъамал гьабун, босун унеб букӀанила гьеб. ГӀемераб гӀарац Мала Нассрудиниеги щванила. Аххиралда ххутӀараб цо дагьаб жо босулаго, цо чиясс гьикъанила Мала Нассрудинида: - Кин гьалълъ гӀункІкӀал хвезарулел? - ан. - Кквезеги ккун, бадибе гьаб дару бани, бералги беццлъун, доре-гьанире ккун хола, - ян абунила Малла Нассрудиницца. - Кквезе щун ххадуб, гӀодоб речІчӀун хвезабиларищ гӀункІкІ? - Дуего бокьани, гьедин гьабизеги бегьила, - ян жаваб кьунила Мала Нассрудиницца. bar]aliSelgi mala naSrudingi {asel bapu` vulgi Tafun, mala naSrudin anila, \amagi baxun, roFowe. co judiyab GoTodegi wa[un, Diwgo Tad Zarab farpel qoTiRe `uhanila hew. henib aSjoSan nu[gi bujanila. xuyaRda, furvmaRda ;un ?afil baTi-baTiyab varafgun, heb bixiRe baRaralde razunel bar]aliSel ?wanila henire. Diwgo Tad Zun wugeb farpel qoTulew mala naSrudin wiFarab me{a', heR abunila - fadal;uni?, waC, mun wugew, heb farpel duCa qoTani, hebgun cada] mungi fodowe wortula guri& - yan. - heb nuDer i/ guro, nuD nuDergo nu[ Kun a, dir milat diCa habila, - yan abunila mala naSrudiniCa, Diwgogi Tad wugeb farpel qoTiRe `uhanila. me{ baleldego, farpelgun cada] mala naSrudingi anila wortun. wa\, haniSa fodowe dun wortiRe wujin ;alel xafaRda kida dun [olewaligi ;aRe Kola. heb ve{on 'ij diCa GoRdayangi abun, mala naSrudin wortanila bar]aliSeRda {aduw. ZeRe helgi harun, hiqanila heS - dun GoTodaSa fodowe wortiRe wujin ;alel xafaRda dun kida [olewaligi ;aRe Kola nuDeda. alahaSe folo, bice dun [oleb Raman. fantaw haw xi {e{go TaSa wiFiRawun 'ijilan <ikrugi habun, heR abunila - ;abVul mun xin]arab me{alda, dur i/ `ufula, mun [weRe wugo heb me{a'. kutakalda urGelgi zwan, qoTarab farpelgi \amida ;un, mala naSrudin roqowe wi'anila. femer me{ balaldego, co xin]anila hew. «co ru\ ana, {uTana», - yan abunila DinCago Dindago. co dahabgo RamanaldaSan jiabiRegi xin]anila hew. jigoyab ru\gi anin, hanDe co ru\ {uTanin, hebgi inalde roqowefagi worziRe \arakat ba]un 'ijilan, dahab {e{;i habunila mala naSrudiniCa. aRbaralde ?un wa]inalde, ;ab~abileb nu[aldagi xin]anila hew. - {e{;i habe, ZuDu, ;ab~abileb ru\gi ana. dun [wana! - yan a\delago, mala naSrudin jalaGorpe fodow reZanila aRbar bapu`. nakabi ru{iRe, zizidiRe, ferfediRe ruqa'ul ahlugi `uhanila, heRul harpi]e {abar rafa-rafaral razun, aRbar {alqa'ulgi vunila. ?ib, kinilan hiqidal, mala naSrudin [wanilan bicanila ZuDuya'. [waraw xi {alat tun habiRe Do hezilan, hebgo qoyalda wuqanila mala naSrudin. [aba`e `uhun, qanal reqeRarulel rujaral folo]abaRda haranila mala naSrudiniCa, Dindir rajGun bujine, co hiTinab karaT teyin qwaTibe{unilan. heRgi, heSul hari qabul habun, [aba`a qwaTibe karaT tanila. mala naSrudingi wuqun, Damafatgi anila na]e, [aba`e tarab hiTinabgo karTiniSan qwaTiwe walahun mala naSrudingi wujanila. heSul [obgi Kanila /ahra nu[da aSjobe. kin bugonigi co sordo [aba`gi ban, na]iyab qoya' radal {e{gogo ?ib {abarday rafilayan, karTiniSan /ahra nu[de walahun wujanila mala naSrudin. kwaxarab, fodob Ver Turab qogi bujanila heb. balahanila, dolgo bar]aliSel rugila, sordo dob rosu`gi ban, radalgo ra]un, ?ef bixiRe baRaralde unel. Tad bajal hiral ;ural heRul xuyal, furvmal rugila VorodaSan ri'ine jolarogo, ]e?Telel. diCa biFilin haRiye habuleb Doyangi abun, biTun haba`a qwaTibe karaT bugeb bajalde hel ?warab me{a', co kwe/al, faSiyal harpal harunila mala naSrudiniCa. hel harpal rafaralgo, ri{un, \inqun `uhun, Tad hiralgun rugel xuyalgifurvmalgi `u?Tun fodor reZanila, femerab ?efgi Guranila. hab haba`a qwaTibe rohali` a\doleb co /ayTan batiRe Kolilan, rortun un bar]aliSeR karTiniSa Danire [aba`e Valaforpalgi qaqaRarun, mala naSrudinil Si<at-qonoya'ul Xujizeb baj tezila. Gurarab ?efgi nu[dago tun, bar]aliSelgi anila, femerab Raman balaldego, [aba`e bujarab karaTgi jodo habun, heniSa qwaTiwegi `uhun, mala naSrudingi roqowe wi'anila. [wara'uSa wa]un mala naSrudin wazun wugilan rafun, rosdal ahlugo bazanila hew wiFiRe. - ha, mala naSrudin, faquba-qwari;i ?ib biFarab, [abal faRab kinab Do bugeb& - an ve{oldanila heSda. - walah, waCal, hereSi ?ay, bar]aliSeRul ValaforpaRulaldaSa judiyab faRab [aba` dida batizo, - yan abunila mala naSrudiniCa. na]iSel qoyaRda bar]aliSeRul Gurarab ?ef fadada tezogo, dahabgi fiSin habun, qanda;abi vun, baRaralde bosanila mala naSrudiniCa, funJal [oleb daru bugin habilangi abun, heb bixiRe `uhanila. Tade bajarun {alqa', ]amal habun, bosun uneb bujanila heb. femerab farac mala naSrudiniyegi ?wanila. a{iralda {uTarab co dahab Do bosulago, co xiyaS hiqanila mala naSrudinida - kin ha' funJal [weRarulel& - an. - KweRegi Kun, badibe hab daru bani, beralgi beC;un, dore-hanire Kun [ola, - yan abunila mala naSrudiniCa. - KweRe ?un {adub, fodob reZun [weRabilari? funJ& - duyego bopani, hedin habiRegi behila, - yan Dawab punila mala naSrudiniCa.

Бацӏил кечӏ. Хӏамаги, дегӏенги, бечеги, хӏелекоги рукӏанила гьудул-гьалмагълъиялда. Цо къоялълъ гьал рукӏанила росдадасса дагьаб рикӏкӏадаб бакӏалде рахъун расандулел. Араб лъачӏого къоги ун, къасси сордо щванила. Бакъвараб гӏучӏ-мучӏги бакӏарун, гьелда цӏаги гъун, цӏадуда ссверухъе ракӏарун, ххинлъулел рукӏанила гьал. Дагӏницца бицанкӏаби чӏвалел рукӏанила, хӏелкицца кечӏ ахӏулаанила, бече гъазухъ гӏенеккун букӏанила, хӏама цӏадуда ссверун лӏугьун, гьелълъул тӏалабалда букӏанила, дагьаб добегӏан бецӏцӏаб, канлъи бихьулареб сордо букӏанила. Цо заманалдассан гьазда рагӏанила цо гьаракь: Вай, бецӏцӏлъи щиб дунялалълъул? Квачацца холеб дун ххинлъизе биччай! – ян ахӏделаго, тӏаде бачӏанила бацӏ. Хӏамаги, дегӏенги, бечеги, хӏелекоги цӏакъ хӏинкъанила, гьазни бацӏида хӏал лъазе биччачӏила. Мун гьедигӏан квачан батани, бачӏа дурго ххинлъизе цӏадухъе, дуеги гӏелин гьаниб бакӏ, - ан абунила гьаз. Цӏадухъ лълъикӏаб хӏалалда ххинлъанила бацӏ, цинги гьалда ракӏалда щванила тӏубараб къоялълъ кваназе жоги щвечӏого, жибго бакъун букӏин. Гьазул киналдассандай кваназе байбихьила абун, лълъикӏаб хӏалалда ххал гьабунила гьалълъ хӏамилги, дагӏнилги, бачилги, хӏелкилги. Щиб гьабулел нуж, ахӏулеб букӏараб кечӏги чӏчӏезе тун, дихъ ралагьун! Ворея, цо чагур кьея дихъе, - ян абунила бацӏицца. Кьунила бацӏихъе чагур. Чагуралълъул чӏчӏвабзада кӏутӏулаго, бацӏицца гьадин ахӏанила: “ Хӏелеко кьара буго, Лълъикӏаб квине жо буго. Байбихьилищ гьелдассан, Далай, далай, далалай! Дегӏенги квешаб гьечӏо, Гьеб радал квен буго, Гьелдассанги бегьила Байбихьизе, далалай! Валлагь, бечеги буго Моххмохх гӏадаб кьарияб. Къассикваний бегьила, Далай, далай, далалай! Хӏамайилан абуни, Гьеле дие къадеквен. Гьалдассан байбихьизин, Далай, далай, далалай!” Жиндирго хӏакъалълъулӏ бацӏицца ахӏулеб кочӏол рагӏаби рагӏараб меххалълъ, рекӏелӏе бачӏараб хӏинкъиги баххчулаго, хӏамицца абунила бацӏида: Кьея дихъеги чагур, цо дицца ахӏулеб куц дудаги рагӏизе, - ян, бацӏихъа чагурги босун, кӏутӏулаго гьелдагун, гьадин ахӏанила: “Кина-щинабго гуреб, Къадекваний бегьулеб. Чӏвалеб дур кӏал щанкӏлицца, Далай, далай, далалай!” Тӏаде дагӏниццаги жубанила: “Бегӏерал лӏурдул тункун, Чехь диццаги бихъила, Дунги хӏинкъун чӏчӏеларо, Далай, далай, далалай!” Хӏелкиццаги ахӏанила: “Бацӏил берал рахъила, Беццаб хӏехьлъун гьабила. Бачӏа абе асскӏобе, Далай, далай, далалай!” Киназухъго гӏинтӏамунги букӏун, тӏарамагъада боххуцца холаго бачиццаги тӏаде жубанила: “Дунги нужей хӏалае Хӏадур буго бахъине, Хӏинкъуге нуж бацӏикьа, Далай, далай, далалай!” Киназго ахӏулеб кочӏол магӏнаги бичӏчӏун, бацӏ хӏинкъанила, гьелълъги лӏути бахъинабунила. Роххуцца холаго ххадур ахӏтӏелел, пещтӏелел хӏамаги, дегӏенги, хӏелекоги, бечеги рукӏанила. Гьелдасса ххадур гьал бацӏиде гьабураб кечӏ ахӏизеги, рагӏизеги цӏадухъе ракӏарунилаанила зама-заманалда.

ГІАЧИВЕХЬ ГьерекӀдерил магӀарда жамагӀаталълъул гӀачиязда вукӀун вугила къватӀиб росулӏа вачӀарав цо мискинав чи. Гьеб заманалда хьиндалазул гӀезегӀанго гӀадамал унел рукӀун руго Азайниб вугев хханассухъе, гьессие сайгъаталълъе батӀи-батӀияб пихъил цӀурал гьагьалги лъун, хӀамулги рачун. Гьев хханассги жив кӀодо гьавун рачӀарал гьел гӀадамазе гьез бачӀаралдаго рекъараб батӀи-батӀияб сайигъат-салам кьун, ритӀулел рукӀанила. Ххассго басрияб, бихъа-тараб ретӀел-хьит, партал гӀемер кьолеб букӀанила гьесс. Цо нухалда дов гӀачивехьассул чӀчӏужуялълъ жиндирго россассда абунила: - Ле, дир бетӀергьанчи, нилӏги хьит-парталалълъул цӀакъго язихъго руго, мунги щай унарев Азайниве хханассухъе, гьессие кинаб букӀаниги сайигъатги босун. Гьенире арал гӀадамалги, партал-хьитги щун, рачӀунел руго, - ян. - Дунни гьениве кутакалда инаан, гьессие босизе жо бугебани, нилӏерго щибго гьечӀо гури, щиб босун дун гьессухъе инев? - ан абунила россасс. - Дицца курак балагьилин, гьедин батани, мун ине къачӀай, — ан абунила чӀчӏужуялълъ. Чанго къоялълъ тӀатӀалаго батӀи-батӀиял гӀадамазе ццебе ккара-ккараб хӀалтӀи гьабизеги хьвадун, цо хӀамида лъезе гьагьал цӀезегӀанассеб курак балагьанила чӀчӏужуялълъ. Цо кӀудияб сапаралълъ къватӀиве вахъунев чи гӀадин, рачІчӏ хӀулараб хӀамида куракул гьагьалги лъун, Азайниб хханассухъе сапарги бухьун, вехьги къватӀиве вахъанила. Россасс гьенисса рачӀунел жалазул пикрабиги гьарулаго, йохха-ххинлъун гьев вачӀинегӀан, гӀачиязде хьвадилей чӀчӏужуги йикӀанила. ГьерекІдерил мегӀерги бегун, эрпелдерил магӀарде щвараб меххалда, вехьассда дандчІванила кутакалда ретӀел-хьиталълъ къачӀарал, месед-гӀарцуцца гвангъизабураб ярагъги барал, гъоркь чӀчӏоларел кьариял чуязда рекӀерал цо чагӀи. ГӀачивехь данде ккейгун, гьез чуял лъалхъизарунила, цинги бищунго ццеве вукӀарасс, нухлулассдеххунги вуссун, гьадин абунила: - Ле, нухлулав, мун щив чи, мун кисса вачӀунев, киве унев чи? - ян. «Мун щив чи?» - абураб суалалълъе «Дун вуго цо чи», ян жавабги кьун, цогидал суалазе жавабги кьечӀого, гьев ине лӏугьанила. Жидее дагьаб курак бичейилан гьаранила гьесс гӏачивехьассда. ГӀачивехьасс абунила: - Валлагь, бичиларо, гьеб буго цӀакъ рикӏкӀадасса бахъараб Азайнисса хханассе сайгъаталълъе босун унеб бугеб жо, - ян. ГӀемер гьарданила гьел гьессда дагьаб жогӀаги бичеян, жидецца дуе дуцца абураб гӀарацги кьелин. Нужецца кигӏан гӀемераб гӀарац кьуниги, бичиларилан вехьассги абунила. - ЛълъикӀ бугохха, а дурго Азайниве, ян абунила гьессда хъахӀаб чода рекӀун вукӀарав чиясс. Гьев чи живго Азайнисса ххан вукӀанила. Жиндирго хӀамаги ццебе къотӀун, вехь Азайниве валагьун вилълъанила. МагӀардаги ссверун, хханги гьессул нукарзабиги вехьассдасса ццере рокъоре щванила. Гьел рукӀанила ххангун цадахъ мугӀрузде рекӀелгъеялълъе тира-ссверизе арал чагӏи. Цо заманалдассан гӀачивехьги щванила Азайниве, хханассул рукъги цӀеххон, гьенив рещтӀанила, гьессие сайигъаталълъе босараб куракги кьунила. Хханассул чагӀаз гьессиеги, хъизамалълъеги бихъа-тараб ретӀел-хьитги гӀарацги кьунила, цинги нахъияб къоялълъ, берцинго, разиго нухда лъунила. ГӀачивехь нухде вахъун гӀемер мехх балелде, нукарзабаздасса цоясс хханассда гьадин абунила: - Гьадав гьоболассе кьурабгӀанассеб жо, гьабго щинаб заманалда дуе нукарлъи гьабулел ругониги, дуцца нижее кьечӀо. Гьеб дир ракӀалълъе цӀакъ захІмалъана. ГьабсагӀаталда доссда ххадувги ун, дуцца доссие кьураб жо бахъизе ракӀалде ккун буго дида, - ян. - ЛълъикӀ буго, - ян абунила жиндирго нукар къварид гьавизе бокьичӀого хханасс, - цинги дуцца доссие ярагъ-квералдалъун щибго жо гьабуге, кӀолеб бугони, ххабар-кӀалалдалъун бахъе. Бан лълъикӀаб ярагъгун, рекӀун чодагун, нукар вахъанила гӀачивехьассда ххадув. Хханассул ракь телалдего, нукар гьессда ххадув гъунила, цинги борххатаб гьаркьидалъун ахӀанила гӀачивехьассде: - Ле, нухлулав, мун чӀчӏа, хханасс дун витӀун вуго мун нахъвуссинавун жиндихъего вачейилан! - ян. Щибизедай дун гьессие абун, батӀи-батӀиял пикрабиги гьарулаго, вехь цӀакъго ургъалилӏе кканила. Гьев дагьавги захІматаб хӀалалде ккезавизе къваригӀун, тӀаде щварав нукарасс гьессда абунила: - Дицца кьураб лъабго суалалълъе дуцца битӀун жаваб кьуни, дицца мун нахъвуссинавун вачинчӀого тела, - ян. ЛълъикӀ бугилан вехьги разилъанила. - Кье дурго суалал, дицца кІвараб куцалда дур гьел суалазе жаваб кьела, - ян абунила вехьасс. - Гьаб дунялалълъул бакьулӏ бакӀ киб бугеб? - ан гьикъанила нукарасс гьессда тӀоццебе. - Гьаб дир чӀчӏегӀераб хӀамил щинкӀил чӀчӏараб бакӀалда гъоркь буго, гьелда божиларин ккани, борце дуццаго, - ян абунила гӀачивехьасс нукарассда. Бегьанила вехьассул гьеб жаваб нукарассе. - Гьадаб зодоб чан цІцӏва бугеб? — ан гьикъанила кӀиабизеги нукарасс гӀачивехьассда. - Гьаб дир чӏчӏегӏераб хӏамида чан рас батаниги, гьедигӀан цІцӏва буго зодоб, гьелда дур щаклъи кколеб батани, рикІкӀе дуццаго, ян жаваб кьунила гьелда дандеги гӏачивехьасс. Бегьанила гьеб жавабги нукарассе. - Гьанже дуцца бице бищун ясазе вокьулев чи щивали? - Ян гьикъанила лъабабизеги нукарасс. - Гьеб дуцца ретӀун бугеб ретӀелги, бан бугеб ярагъги, гъоркь рекӀун бугеб чуги дихъе кье, - ян абунила, ххал хъубав нукарассда ракӀалда бугеб жо бичӏчӀизе лӏугьарав гӀачивехьасс, - гьебмеххалда дицца бихьизабила дуда ясазе вокьулев чи кинав вукӀуневали. Хисанила гьез ретӀелги, банила гӀачивехьасс нукарассул ярагъги, ваханила гьев нукарассул чодеги, цинги «Ясазе гьадинав чи вокьула!» янги ахӀун, кьабун чода цІцӏалгун, «Дуе къо-мехх лълъикӏ!» - илан нукарассдаги абун, бухъизабунила гӀачивехьасс рокъобе. Вехьассул хӀул-хӀулараб чӀчӏегІераб хӀамаги ццебе къотӀун, хханассухъе тӀадвуссун нукарги анила. ГӀачивехьассулги жиндиргоги ккараб гьесс хханассда бицанила. Гьебмеххалда хханасс гьессда абунила: - ЧӀалгӀаде гуреб досс, мун щиван гьикъараб меххалълъ, дун цо чи вугилан доб магӀардаго абун букӀараб. Долълъул магӀна букӀана, дун вуго цо чияссда данде чи абураб магӀна, - ян. faxiweF herejderil mafarda Damafata'ul faxiyaRda wujun wugila qwaTib rosu`a wazaraw co miskinaw xi. heb zamanalda FindalaRul feRefango fadamal unel rujun rugo aRaynib wugew {anaSu]e, heSiye sayGata'e baTi-baTiyab <i]il cural hahalgi ;un, \amulgi raxun. hew {anaSgi Diw jodo hawun razaral hel fadamaRe heR bazaraldago reqarab baTi-baTiyab sayiGat-salam pun, riTulel rujanila. {aSgo basriyab, bi]a-tarab reTel-Fit, <artal femer poleb bujanila heS. co nu[alda dow faxiweFaSul ZuDuya' Dindirgo roSaSda abunila - le, dir beTerhanxi, ni`gi Fit-<artala'ul vaqgo yaRi]go rugo, mungi ?ay unarew aRayniwe {anaSu]e, heSiye kinab bujanigi sayiGatgi bosun. henire aral fadamalgi, <artal-Fitgi ?un, razunel rugo, - yan. - dunni heniwe kutakalda inaan, heSiye bosiRe Do bugebani, ni`ergo ?ibgo hezo guri, ?ib bosun dun heSu]e inew& - an abunila roSaS. - diCa kurak balahilin, hedin batani, mun ine qazay, — an abunila ZuDuya'. xango qoya' TaTalago baTi-baTiyal fadamaRe Cebe Kara-Karab \alTi habiRegi Fwadun, co \amida ;eRe hahal veRefanaSeb kurak balahanila ZuDuya'. co judiyab sapara' qwaTiwe wa]unew xi fadin, raZ \ularab \amida kurakul hahalgi ;un, aRaynib {anaSu]e sa<argi buFun, weFgi qwaTiwe wa]anila. roSaS heniSa razunel DalaRul <ikrabigi harulago, yo{a-{in;un hew wazinefan, faxiyaRde Fwadiley ZuDugi yijanila. herejderil mefergi begun, er<elderil mafarde ?warab me{alda, weFaSda dandzwanila kutakalda reTel-Fita' qazaral, mesed-farcuCa gwanGiRaburab yaraGgi baral, Gorp Zolarel pariyal xuyaRda rejeral co xafi. faxiweF dande Keygun, heR xuyal ;al]iRarunila, cingi bi?ungo Cewe wujaraS, nu[lulaSde{ungi wuSun, hadin abunila - le, nu[lulaw, mun ?iw xi, mun kiSa wazunew, kiwe unew xi& - yan. «mun ?iw xi&» - aburab suala'e «dun wugo co xi», yan Dawabgi pun, cogidal sualaRe Dawabgi pezogo, hew ine `uhanila. Dideye dahab kurak bixeyilan haranila heS faxiweFaSda. faxiweFaS abunila - walah, bixilaro, heb bugo vaq riJadaSa ba]arab aRayniSa {anaSe sayGata'e bosun uneb bugeb Do, - yan. femer hardanila hel heSda dahab Dofagi bixeyan, DideCa duye duCa aburab faracgi pelin. nuDeCa kifan femerab farac punigi, bixilarilan weFaSgi abunila. - 'ij bugo{a, a durgo aRayniwe, yan abunila heSda ]a\ab xoda rejun wujaraw xiyaS. hew xi Diwgo aRayniSa {an wujanila. Dindirgo \amagi Cebe qoTun, weF aRayniwe walahun wi'anila. mafardagi Swerun, {angi heSul nukarRabigi weFaSdaSa Cere roqore ?wanila. hel rujanila {angun cada] mufruRde rejelGeya'e tira-SweriRe aral xafi. co RamanaldaSan faxiweFgi ?wanila aRayniwe, {anaSul ruqgi ve{on, heniw re?Tanila, heSiye sayiGata'e bosarab kurakgi punila. {anaSul xafaR heSiyegi, ]iRama'egi bi]a-tarab reTel-Fitgi faracgi punila, cingi na]iyab qoya', bercingo, raRigo nu[da ;unila. faxiweF nu[de wa]un femer me{ balelde, nukarRabaRdaSa coyaS {anaSda hadin abunila - hadaw hobolaSe purabfanaSeb Do, habgo ?inab Ramanalda duye nukar;i habulel rugonigi, duCa niDeye pezo. heb dir raja'e vaq Ra\ma;ana. habsafatalda doSda {aduwgi un, duCa doSiye purab Do ba]iRe rajalde Kun bugo dida, - yan. - 'ij bugo, - yan abunila Dindirgo nukar qwarid hawiRe bopizogo {anaS, - cingi duCa doSiye yaraG-kweralda;un ?ibgo Do habuge, joleb bugoni, {abar-jalalda;un ba]e. ban 'ijab yaraGgun, rejun xodagun, nukar wa]anila faxiweFaSda {aduw. {anaSul rap telaldego, nukar heSda {aduw Gunila, cingi bor{atab harpida;un a\anila faxiweFaSde - le, nu[lulaw, mun Za, {anaS dun wiTun wugo mun na]wuSinawun Dindi]ego waxeyilan! - yan. ?ibiReday dun heSiye abun, baTi-baTiyal <ikrabigi harulago, weF vaqgo urGali`e Kanila. hew dahawgi Ra\matab \alalde KeRawiRe qwarifun, Tade ?waraw nukaraS heSda abunila - diCa purab ;abgo suala'e duCa biTun Dawab puni, diCa mun na]wuSinawun waxinzogo tela, - yan. 'ij bugilan weFgi raRi;anila. - pe durgo sualal, diCa jwarab kucalda dur hel sualaRe Dawab pela, - yan abunila weFaS. - hab dunyala'ul bapu` baj kib bugeb& - an hiqanila nukaraS heSda ToCebe. - hab dir Zeferab \amil ?injil Zarab bajalda Gorp bugo, helda boDilarin Kani, borce duCago, - yan abunila faxiweFaS nukaraSda. behanila weFaSul heb Dawab nukaraSe. - hadab Rodob xan Vwa bugeb& — an hiqanila jiabiRegi nukaraS faxiweFaSda. - hab dir Zeferab \amida xan ras batanigi, hedifan Vwa bugo Rodob, helda dur ?ak;i Koleb batani, riJe duCago, yan Dawab punila helda dandegi faxiweFaS. behanila heb Dawabgi nukaraSe. - hanDe duCa bice bi?un yasaRe wopulew xi ?iwali& - yan hiqanila ;ab~abiRegi nukaraS. - heb duCa reTun bugeb reTelgi, ban bugeb yaraGgi, Gorp rejun bugeb xugi di]e pe, - yan abunila, {al ]ubaw nukaraSda rajalda bugeb Do biZiRe `uharaw faxiweFaS, - hebme{alda diCa biFiRabila duda yasaRe wopulew xi kinaw wujunewali. [isanila heR reTelgi, banila faxiweFaS nukaraSul yaraGgi, wa[anila hew nukaraSul xodegi, cingi «yasaRe hadinaw xi wopula!» yangi a\un, pabun xoda Valgun, «duye qo-me{ 'ij!» - ilan nukaraSdagi abun, bu]iRabunila faxiweFaS roqobe. weFaSul \ul-\ularab Zeferab \amagi Cebe qoTun, {anaSu]e TadwuSun nukargi anila. faxiweFaSulgi Dindirgogi Karab heS {anaSda bicanila. hebme{alda {anaS heSda abunila - zalfade gureb doS, mun ?iwan hiqarab me{a', dun co xi wugilan dob mafardago abun bujarab. Do'ul mafna bujana, dun wugo co xiyaSda dande xi aburab mafna, - yan.