ХIамаги бацIги Цо нухалълъ бацIида хIама батун буго цо тоххаб бакIалда. БацI бихьарабго, хIама гьагIдон буго, хIокъ-хIокъ абун, чIчӏечIого рачIчI хьвагIезабун буго, гIундул гъуцIизарун руго. БацIицца гьикъанила: – Дун бихьани, дуцца лъабго батIи-батIияб гIамал гьабула, гьелълъие хIисаб щиб, – ан абун. ХIамицца абун буго: – Дун гьагIдола мун хIинкъилародаян, дуда хIал лъазе теларилан абун. РачIчI хьвагIун, хIокъ-хIокъан абула дур рахIму бегьилародаян абун. БацIицца абун буго: – Дун бихьизегIан гьагIдолеб букIана гури мун? – абун. ХIамицца абун буго: – ХIамаги кIертги бачIине кколаан дида асскIобе, гьезда дунго бугеб бакI лъазе гьагIдолеб букIана, – абун. БацI цIакъ разилъанила, лъабабго чIвазе кигIан лълъикIхха букIина абун кканила. КIартил гьанаде алълъул цIакъго гъира кканила. АсскIоб жибгоги чIчӏун, бацIицца хIама жеги-жеги гьагIдезе тIамунила, ххеххго долцоял тIаде щвезе гъираялда. ХIамил бетIергьан вукIанила хIамаги билун, цIакъ ургъалида тирулев. Гьессда хIамил гьагIдей рагIун буго, гьеб рагIараб бакIалде валагьун векерун вуго. БацIги хIамаги кIиябго батун буго. Воххуцца холаго, кьвагьун буго асс туманкI, чIван буго бацI. БацIил цIцӏокоги бахъун, хIамида гьебги лъун, рокъове вилълъанила бетIергьан.

ЧАРАН ВукӀанила вукӀинчӀила, цо пуланаб шагьаралда вукӀанила цо ххан. Гьессул йикӀанила ссверухъ улкабазда цӀцӏар рагӀарай цо берцинай ясги. Хханасс лъазабунила жинцца яс кьезе йигин божизе захІматаб, лӏугьине рес гьечӀеб, жиндирго ракӀ рекъараб лъабго ххабар бицарав чияссеян. Хханассул ясалълъухъ рокьи ккун, хханассе ххарбал рицине рачӀарал гӀезегӀан гӀолохъаби кканила, цонигияссда кІвечӀила хханассул ракӀ рекъолеб ххабар бицине. КъотӀуда рекъон, хханассги гьезул бутӀрул къотӀулел рукӏун руго. Гьев хханассул улкаялда бугеб цо пуланаб росулӏ вукӏанила Чаранин цӀцӏар бугев мискинавго гӀачивехь. Гьессдаги рагӀанила жидер хханассул берцинай ясалълъулги гьей ячине ккани, гьелълъул инссуцца ццебе лъун бугеб шартӀалълъулги ххабар. Гьесс хӀукму гьабунила хханассул яс гьарун ине. Цо къоялълъ бакъанида, гӀачиязул рехьедги росулӏе щвезабун, Чараницца жиндирго эбелалда абунила: - Эбел, нилӏер хханасс жиндирго яс кьолей рагӀула гьев разияб лъабго ххабар бицарав чияссе. Дир къассд ккун буго хханассухъе яс гьарун ине. Гьессие цо лӏугьине рес гьечIеб лъабго ххабарги бицина, щиб лъалеб, дир ххарбазда гьессул ракІги рекъон, хханассул ясги щун, тӀадвуссинеги бегьула гури дун, - ан. - Вай, дир вас, гӀадаллъуге, гьел хханзабиги хӏила-рекІкӏ гӀемерал чагӀи рукӀуна, бицараб ххарбида рекъечӀони, бетӀер къотӀулеб рагӀула гьесс. Дур гьесс бетӀерги къотӀани, цинги дицца щиб гьабилеб? Унге мун гьениве, гьей хханассул ясги кӏваричӏо нилӏее, нилӏерго мискинлъиялда рекъараб ригьинги гьабун, ячина дуе чӀчӏужуги, мун рокъов вукӀа, дир дарман, - ан гьарданила эбел. - Дир бетӀер хханассищ къотӀилеб, хханассул яс диццайищ ячинеяли жеги лъалеб жо гуро, эбел. Щиб лъалеб, эбел, цогидасс гьессие рицарал ххарбазда гьессул ракӏ рекъечӏого батаниги дицца рицаразда ракІ рекъезеги бегьула гури, дун батӀаго гӀадан гуревищ? ХӀинкъун-къан жо кколаро, эбел, цо хӀалбихьизин, - ан абунила васасс. КигӀан гьарданиги, эбелалълъухъги гӀенеккичIого, нахъияб къоялълъ Чаран вилълъанила хханассухъе. Хханассул хъаладухъеги щун, гьенир ратарал гӀадамазда абунила Чараницца, жив вачӀун вугин яс гьарун, абейин хханассда жив тӀаде къабул гьавеян. Хханасс гьессда, асскӀовеги ахӀун, кисса щиван цӀехханила. Чараниццаги бицанила жив щив кколевалиги, щиб къваригӀелалълъги вачӀаравали. - ЛълъикӀ буго, бицехха дурго ххабар, - ан абунила хханасс. Чараницца байбихьанила хханассе ххабар бицине. - Цо къоялда бакъанида гӀачиги росулӏе рачун, рехъадасса рокъове щвана, цӀакъ вакъунги вукӀана, - ян байбихьанила Чараницца. - Рокъоб щибниги квине квенго батичӀо эбелалълъул. Дагьал ццерегӀан къояз нижерго ахикь цо кӀудияб хъабахъ бихьун букӀун, гьебгӀаги тӀелин белъине тӀамизеян, ахикье лӏугьана. Балагьана, - кибниги хъабахъ бихьуларо. Сон-ццерекъад гьаниб букӀараб гьабго кибедай арабан ракӀалдеги ккун, хъабхъигӀарщ аралълъуве, лъалкІ бачун, ххадув вилълъана. Нилӏер мегӏер цо тана, чияраб кӀиго тана, керчал рохьал тана, салул авлахъал тана, гохӀал щинкӀана, щобал герана, кӀиго ххасел ана, лъабго рии ана, аххиралда цо ралъдал рагӀалде ккана. Валагьана гури, буго хъабхъил квар ралъдада тӀассанги добеххун ун. Гьелда тӀадеги вахун, дунги вилълъана гьелълъул лъалкӀда ххадув. Ралъдал доб рагӀалда, гӀадан-чи гьечӀеб чӀчӏинкӀиллъиялда рахӀаталда гӀебеде бегун буго хъабахъ. ЛълъикӀго кӀодолъунги буго, барщунги буго. Гьенисса тӀун гьебги босана. Долго хъабхъил кваразул мухъ ккун вилълъана рокъове. Къассиялде рокъове щвана. Бакун цӀагун, цӀеда хьагги лъун, хъабахъ босун дун вачӀинегӀан, хӀадурлъун ятана эбел. ГьебсагӀат къотӀ-къотӀун хьагинибе ккезабуна эбелалълъ хъабахъ. Белъун гьебги кун, нижецца ххадуб лълъимги гьекъана. Гьелдасса тӀагӀамаб квен киданиги лълъиццаниги кун батиларо, лӏугӀизабунила васасс ххабар. Хханассулги гьессул рукъалълъул агьлуялълъулги гьеб ххарбида ракӏ рекъанила. Хханасс абунила гьеб бегьанин, кӀиабилеб ххабар бицине метер вачӀайилан. Нахъиссеб къоялълъги вилълъанила Чаран хханассухъе, гьессие ххабар бицине. Хханги, гьессул рукъалълъул агьлуги, вазир-вакилзабиги, гӀащтӀичагӀиги кина-щиналго ссверунги ракӀарун, тӀамунила ххабар бицине Чаран. Сон гьанисса рокъове щвелалде, ян байбихьанила Чараницца ххарбиде, эбелалълъ бугоан квен гьабун, квандани тӏагӏам гьечӏоан, цӏцӏам бан гьечӏоан. Щай, эбел, бачӀебан гьикъидал, гьелълъ абуна рокъоб цӏцӏан гьечӏилан. ЦӀцӏамги гьечӏого мун тезе ресищ бугебан эбелалдаги абун, квенги жибго тун, гьенисса вилълъана цӀцӏам босизе Кванххидалӏе. ЦӀцӏамул кьурда асскӀове щвараб меххалълъ, рекӀеда ватана кьурулӏа цӀцӏам бахъизе я газа, я раххан - щибго жо кодоб босичӀого, гӀедегӀалихъе вачӀун вукӀиналде. Гьанже гьабилеб щиб? Ургъана, ургъана, аххиралдаги хӀукму ккана ботӀроцца цӀцӏан бахъизе. Нахъе-нахъегӀанги ун, куйцца гӀадин, бетӀер тункана кьурулӏа къватӀибе цӀцӏутӀараб цӀцӏамул гӀусалда - тӀун бачӀана гьеб. Босун гьебгун, эбелалълъ ццебе лъураб квен цӀцӏоролелде, рокъове щвана, кванилӏе цӀцӏамги бана, лълъикӀаб тӀагӀамгун квенги квана, ян лӏугӀизабунила гьеб ххабарги Чараницца. Гьелдаги ракӀ рекъанила хханассул, гьессги абунила гьебги бегьанин, лъабабилеб ххабар бицине мун метер вачӏайилан. Чаран рокъове инго, хханасс ахӀун жиндихъеги рукъалълъул агьлуялда, вазир-вакилзабазда, гӀакълучагӀазда, рагьтӀателазда, гӀащтӀичагӀазда - киназдаго лъазабунила гьагъав васасс метер нилӏее кинаб ххабар бицаниги, «Битӏараб буго! БитӀараб буго!» - ян ахІдейин нужилан. Радал, анцӀила щуго хӀамаги ццебе къотӀун, Чаран вачӀанила хханассул рагьде лӏугьун. Гьал хӀамул щиб гьабизе гьанире рачаралин гьикъанила хханассул чагӀаз Чаранида. Чараницца абунила: - Гьав нилӏер хханассул инссуцца дир инссуе анцӀила щуго хӀамицца хӀалихъе баччулеб къадаралълъул месед-гӀарац кьезе букӀун буго. Гьеле гьеб месед-гӏарац босизе вачӀун вуго дун жакъа рачун гьал хӀамулгун, - ан. - БитӀараб буго! БитӀараб буго! - ян ахІданила хханассул рагьда рукӀарал щинал чагӀи. - Гьай, гӀабдалзаби, щиб нужецца бицунеб жо, дир эмен гьессул инссуе кисса налъулав вукӀунев, гьересси буго гьесс бицунеб жо, - ян ахІданила ххан. «Гьересси буго! Гьересси буго!» - ян ххадуб дозги ккунила. Дицца бицунеб жо гьересси батани, гъой дур яс дие ккана гьанже, - ян Чараниццаги абунила. АнцӀила щуго хӀамицца баччулеб месед-гӀарац кьезегӀан, гӀачивехьго вукӀаниги, ясго кьун лълъикӀилан, хханасс хӀукму гьабунила яс кьезе. ТӀелекьа къолохъаби ахӀанила, КъахӀисса зурмихъаби рачанила, бертин гьабунила. Кеп-гӀоркьалда анкьицца хханассул азбаралдаги рукӀун, микьабилеб къоялълъ, ячун бахӀарайгун, Чаран тӀадвуссун рокъове вачӀанила. xaran wujanila wujinzila, co <ulanab /aharalda wujanila co {an. heSul yijanila Sweru] ulkabaRda Var rafaray co bercinay yasgi. {anaS ;aRabunila DinCa yas peRe yigin boDiRe Ra\matab, `uhine res hezeb, Dindirgo raj reqarab ;abgo {abar bicaraw xiyaSeyan. {anaSul yasa'u] ropi Kun, {anaSe {arbal ricine razaral feRefan folo]abi Kanila, conigiyaSda jwezila {anaSul raj reqoleb {abar bicine. qoTuda reqon, {anaSgi heRul buTrul qoTulel rujun rugo. hew {anaSul ulkayalda bugeb co <ulanab rosu` wujanila xaranin Var bugew miskinawgo faxiweF. heSdagi rafanila Dider {anaSul bercinay yasa'ulgi hey yaxine Kani, he'ul inSuCa Cebe ;un bugeb /arTa'ulgi {abar. heS \ukmu habunila {anaSul yas harun ine. co qoya' baqanida, faxiyaRul reFedgi rosu`e ?weRabun, xaraniCa Dindirgo ebelalda abunila - ebel, ni`er {anaS Dindirgo yas poley rafula hew raRiyab ;abgo {abar bicaraw xiyaSe. dir qaSd Kun bugo {anaSu]e yas harun ine. heSiye co `uhine res hezeb ;abgo {abargi bicina, ?ib ;aleb, dir {arbaRda heSul rajgi reqon, {anaSul yasgi ?un, TadwuSinegi behula guri dun, - an. - way, dir was, fadal;uge, hel {anRabigi \ila-reJ femeral xafi rujuna, bicarab {arbida reqezoni, beTer qoTuleb rafula heS. dur heS beTergi qoTani, cingi diCa ?ib habileb& unge mun heniwe, hey {anaSul yasgi jwarizo ni`eye, ni`ergo miskin;iyalda reqarab rihingi habun, yaxina duye ZuDugi, mun roqow wuja, dir darman, - an hardanila ebel. - dir beTer {anaSi? qoTileb, {anaSul yas diCayi? yaxineyali Degi ;aleb Do guro, ebel. ?ib ;aleb, ebel, cogidaS heSiye ricaral {arbaRda heSul raj reqezogo batanigi diCa ricaraRda raj reqeRegi behula guri, dun baTago fadan gurewi?& \inqun-qan Do Kolaro, ebel, co \albiFiRin, - an abunila wasaS. kifan hardanigi, ebela'u]gi feneKizogo, na]iyab qoya' xaran wi'anila {anaSu]e. {anaSul ]aladu]egi ?un, henir rataral fadamaRda abunila xaraniCa, Diw wazun wugin yas harun, abeyin {anaSda Diw Tade qabul haweyan. {anaS heSda, aSjowegi a\un, kiSa ?iwan ve{anila. xaraniCagi bicanila Diw ?iw Kolewaligi, ?ib qwarifela'gi wazarawali. - 'ij bugo, bice{a durgo {abar, - an abunila {anaS. xaraniCa baybiFanila {anaSe {abar bicine. - co qoyalda baqanida faxigi rosu`e raxun, re]adaSa roqowe ?wana, vaq waqungi wujana, - yan baybiFanila xaraniCa. - roqob ?ibnigi kwine kwengo batizo ebela'ul. dahal Cerefan qoyaR niDergo a[ip co judiyab ]aba] biFun bujun, hebfagi Telin be;ine TamiReyan, a[ipe `uhana. balahana, - kibnigi ]aba] biFularo. son-Cereqad hanib bujarab habgo kibeday araban rajaldegi Kun, ]ab]ifar? ara'uwe, ;alj baxun, {aduw wi'ana. ni`er mefer co tana, xiyarab jigo tana, kerxal roFal tana, salul awla]al tana, go\al ?injana, ?obal gerana, jigo {asel ana, ;abgo rii ana, a{iralda co ra;dal rafalde Kana. walahana guri, bugo ]ab]il kwar ra;dada TaSangi dobe{un un. helda Tadegi waxun, dungi wi'ana he'ul ;aljda {aduw. ra;dal dob rafalda, fadan-xi hezeb Zinjil;iyalda ra\atalda febede begun bugo ]aba]. 'ijgo jodo;ungi bugo, bar?ungi bugo. heniSa Tun hebgi bosana. dolgo ]ab]il kwaraRul mu] Kun wi'ana roqowe. qaSiyalde roqowe ?wana. bakun vagun, veda Faggi ;un, ]aba] bosun dun wazinefan, \adur;un yatana ebel. hebsafat qoT-qoTun Faginibe KeRabuna ebela' ]aba]. be;un hebgi kun, niDeCa {adub 'imgi heqana. heldaSa Tafamab kwen kidanigi 'iCanigi kun batilaro, `ufiRabunila wasaS {abar. {anaSulgi heSul ruqa'ul ahluya'ulgi heb {arbida raj reqanila. {anaS abunila heb behanin, jiabileb {abar bicine meter wazayilan. na]iSeb qoya'gi wi'anila xaran {anaSu]e, heSiye {abar bicine. {angi, heSul ruqa'ul ahlugi, waRir-wakilRabigi, fa?Tixafigi kina-?inalgo Swerungi rajarun, Tamunila {abar bicine xaran. son haniSa roqowe ?welalde, yan baybiFanila xaraniCa {arbide, ebela' bugoan kwen habun, kwandani Tafam hezoan, Vam ban hezoan. ?ay, ebel, bazeban hiqidal, he' abuna roqob Van hezilan. Vamgi hezogo mun teRe resi? bugeban ebelaldagi abun, kwengi Dibgo tun, heniSa wi'ana Vam bosiRe kwan{ida`e. Vamul purda aSjowe ?warab me{a', rejeda watana puru`a Vam ba]iRe ya gaRa, ya ra{an - ?ibgo Do kodob bosizogo, fedefali]e wazun wujinalde. hanDe habileb ?ib& urGana, urGana, a{iraldagi \ukmu Kana boTroCa Van ba]iRe. na]e-na]efangi un, kuyCa fadin, beTer tunkana puru`a qwaTibe VuTarab Vamul fusalda - Tun bazana heb. bosun hebgun, ebela' Cebe ;urab kwen Vorolelde, roqowe ?wana, kwani`e Vamgi bana, 'ijab Tafamgun kwengi kwana, yan `ufiRabunila heb {abargi xaraniCa. heldagi raj reqanila {anaSul, heSgi abunila hebgi behanin, ;ab~abileb {abar bicine mun meter wazayilan. xaran roqowe ingo, {anaS a\un Dindi]egi ruqa'ul ahluyalda, waRir-wakilRabaRda, faqluzafaRda, rahTatelaRda, fa?TixafaRda - kinaRdago ;aRabunila haGaw wasaS meter ni`eye kinab {abar bicanigi, «biTarab bugo! biTarab bugo!» - yan a\deyin nuDilan. radal, anvila ?ugo \amagi Cebe qoTun, xaran wazanila {anaSul rahde `uhun. hal \amul ?ib habiRe hanire raxaralin hiqanila {anaSul xafaR xaranida. xaraniCa abunila - haw ni`er {anaSul inSuCa dir inSuye anvila ?ugo \amiCa \ali]e baXuleb qadara'ul mesed-farac peRe bujun bugo. hele heb mesed-farac bosiRe wazun wugo dun Daqa raxun hal \amulgun, - an. - biTarab bugo! biTarab bugo! - yan a\danila {anaSul rahda rujaral ?inal xafi. - hay, fabdalRabi, ?ib nuDeCa bicuneb Do, dir emen heSul inSuye kiSa na;ulaw wujunew, hereSi bugo heS bicuneb Do, - yan a\danila {an. «hereSi bugo! hereSi bugo!» - yan {adub doRgi Kunila. diCa bicuneb Do hereSi batani, Goy dur yas diye Kana hanDe, - yan xaraniCagi abunila. anvila ?ugo \amiCa baXuleb mesed-farac peRefan, faxiweFgo wujanigi, yasgo pun 'ijilan, {anaS \ukmu habunila yas peRe. Telepa qolo]abi a\anila, qa\iSa Rurmi]abi raxanila, bertin habunila. ke<-forpalda anpiCa {anaSul aRbaraldagi rujun, mip~abileb qoya', yaxun ba\araygun, xaran TadwuSun roqowe wazanila.

ХЪАБЧИЛӏ ВАТАРАВ ГІАКЪИЛ Цо нухалълъ хханасс пуланаб росулӏе ххеххаб кагъат босун чапар витӀун вачӀанила. Хханассул цӀцӏаралдассан гьениб хъвалеб букӀанила гӀакъилзабазул бищун гӀакъилав лъазе нилӏер вилаяталълъул киналго гӀакълучагӀи данде ракӀарулел ругин, цинги гӀакъилзабазул мажлисалде нужеццаги росулӏго бищун цӀцӏодорав вакил витӀеян абун. Гьеб рагӀидал, жамагӀаталълъул пикру кканила хханассухъе цӀцӏодорав чи витӀичӀого, ххан маххссараде кквезелъун, росулӏго гӀабдалин тарав Ххатанил XӀурхӀи абулев рохьдохъан витӀизе. ХӀурхӀи хханассухъе кӀудияб гъираялда анила, хханассулги кӀалгӀаялда жаниб гӀакъилзаби ракӀарараб рукъалълъул букІнилӏ, рагьда нахъа гӀодов чӀчӏанила. Ссверухълъиялдассаго рачӀарал цӀцӏар бугел, чӀухӀун къачӀарал гӀакъилзаби, гьурмада лълъим хъвачӀев, тӀутӀураб ретӀелалъул гьассда тӀад релъанхъулел, гьев маххссараде кколел рукӀанила. ХӀурхӀиян абуни, жинда щибго рагӀулеб гьечӀеб ххвелги гьабун, ссабуралда гӀенеккун чӀчӏанила. Байбихьанила хханасс суалал кьезе. Киназдеххунго вуссун, хханасс цо нухалълъ кӀалдибе реххун кунеб бищунго тlaгlaмаб квен щиб кколебан гьикъанила. Киналго гӀенеккун чӀчӏедал, ХӀурхӀицца абунила: - БетӀерчӀахъаяв ххан, бицине бегьилищ? – ан. – Гьеб гӀанкӀудул хоно ккола. Гьессул жавабалълъ ххан кутакалда хӀайран гьавунила. Ххадуб хханасс цӀехханила, лълъида кӀвелеб жиндие дунялалда гьечӀеб кьералълъул оц бачун бачӀинеян. ГӀакъилзаби цоцахъ ралагьанила, гьурмал кьер хисанила, бан гӀетІгун, гӀодоре руссун чӀчӏанила. Гьезда ццин бахъарав ХӀурхӀицца, цо жо ккелин гьалълъулилан абун ракӀалдеги ккун, тӀаде вахъун, жинда кӀвела гӀакълу тӀадегӀанав хханилан абунила. - Кида мун вачӀинев? - ан цӀехханила тамашалъарав хханасс. - АрбагІ гуреб, ххамиз гуреб, рузман гуреб, итни гуреб, талат гуреб, гьатӀан гуреб, шамат гуреб - бокьараб къоялълъ радалго вахъун вачӀина, — ян жаваб кьунила ХӀурхӀицца. Гьессул жавабалълъ виххун ккарав хханасс мун киссайилан цӀехханила, дур росдал гӀадамалги кин ругелали баян гьабеян абунила. ГӀемерго ургъичӏого, XӀурхӀицца жаваб кьунила: - ЧӀчӏужу лълъикӀал - лълъикӀ руго, чӀчӏужу квешал - квеш руго, - ян. Ххассмуш гӀадав гьессие цӀцӏодорлъиялълъул цӀцӏар кьезе бокьичӀев хханасс аххирги гьикъанила, нужер росулӏ бищун лълъикӀаб жо щиб бугебилан. ХӀурхӀида бичӏчӀанила гьессул пикру, цинги байбихьанила тӀуванго ххан маххссараде кквезе: - Валлагь, ххан, нижер росдал кьурулӏ бижун буго унтулареб, холареб, херлъулареб пихъ, - ан жаваб кьунила гьесс. Гьессда божарав хханассда ракӀалде кканила гьелдасса жиндие хӀажатаб жого щибхха бугебан, цинги гьоркьов тархъичӀого цӀехханила, кидахха мун гьебги босун вачӀине вугеван. Хханасс гьедин цӀеххезе бугеблъи ццебеккунго лъалеб букӀараб гӀадин, ХӀурхӀицца ххеххго жаваб кьунила чи гьечӀеб базар- къоялълъ вачӀине кӀвелилан. Гьессул кьварарал кӀалъаялги, цӀцӏодорал жавабалги рекӀее гӀедал, хханасс жиндассан тӀубазе бокьараб мурад гьечӀищан цӀехханила. - ХӀурмат тӀадегӀанав ххан, риидалил рукъги рукъалълъул хӀубиги кьуни дие гӀелаанхха, - ян абунила гьесс. Ххан дагьалълъ лъалхъанила, цинги гьессие мукӀурлъун бетӀерги кӀибикӀун, магӀидасса бахъун буртинаги гьессухъе кьун, абунила: - Ма дуе риидалил рукъ, рукъалълъул хӀубиги росулӏа балагье, - ян. Рукъ цӀурал гӀакъилзаби ХІурхӀиде ццидахханила, цинги гьев къолеб хӀилаялълъеги ургъанила. Гьезда ракӀалде кканила ХӀурхӀил ххучарал, ххалатал михъал, гьоцӀцӏогун тӀехх кунаго, данд рекӏине ругилан, гьессдаги ццебе хӀерчч цӀураб тӀеххги хъаба гьацӀцӏулги лъунила. ХӀурхӀида жинда тӀад релъанхъизе бокьун букӀин бичӀчӀанила, цинги кваналалде цин гьацӀцӏулӏ килщалги ччун, лълъикӀ михъал кьуранила. ГӀорцІцӏизегӀан кваназеги кванан, чехь цӀедал, ххадур балагьун гӀакъилзабиги тун, хханасс кьураб буртинаги босун, рукъалълъул хӀуби – чӀчӏужу щийдай ячун лълъикӀилан пикрабиги гьарулаго, рокъобе ххазабунила гьесс. Гьелдасса нахъе щуго сон ун букӀанила, цинги жиндирго богун ххан сапаралдасса вачӀунев вукӀанила. Гьеб заманалда гъоркьан тӀаде вачӀунев довго ХӀурхӀи вихьидал, вакъун вукӀарав хханассда гӀанкӀудул хоно ракӀалде щванила. - Асаламу гӀалайкум, хоно щибгун? - ан гьикъанила гьесс. - ВагӀалайкум салам, цӀцӏамгун, - ан салам буссинабунила ХӀурхӀиццаги. - Ялъачи, нужер гьаниб багӀаргьалида накъишал рахъизе вачӀун вукӀарав чиго щив? - ан гьикъанила нахъеги хханасс, гьеб суалалълъгӀаги гьев мекъи ккелин абураб пикруялда. - Нужер чӀчӏегІергьалида сагъри биччарав устар вачӀун вукӀана, - ян жаваб кьунила ХӀурхӀиццаги. - ГӀакъилзабиги хъабчилӏ рукӀунел руго, - ян абун, ххан жиндирго нухда анила. ]abxi` wataraw faqil co nu[a' {anaS <ulanab rosu`e {e{ab kaGat bosun xa<ar wiTun wazanila. {anaSul VaraldaSan henib ]waleb bujanila faqilRabaRul bi?un faqilaw ;aRe ni`er wilayata'ul kinalgo faqluxafi dande rajarulel rugin, cingi faqilRabaRul maDlisalde nuDeCagi rosu`go bi?un Vodoraw wakil wiTeyan abun. heb rafidal, Damafata'ul <ikru Kanila {anaSu]e Vodoraw xi wiTizogo, {an ma{Sarade KweRe;un, rosu`go fabdalin taraw {atanil \ur\i abulew roFdo]an wiTiRe. \ur\i {anaSu]e judiyab Girayalda anila, {anaSulgi jalfayalda Danib faqilRabi rajararab ruqa'ul bujni`, rahda na]a fodow Zanila. Sweru];iyaldaSago razaral Var bugel, zu\un qazaral faqilRabi, hurmada 'im ]wazew, TuTurab reTela;ul haSda Tad re;an]ulel, hew ma{Sarade Kolel rujanila. \ur\iyan abuni, Dinda ?ibgo rafuleb hezeb {welgi habun, Saburalda feneKun Zanila. baybiFanila {anaS sualal peRe. kinaRde{ungo wuSun, {anaS co nu[a' jaldibe re{un kuneb bi?ungo Tafamab kwen ?ib Koleban hiqanila. kinalgo feneKun Zedal, \ur\iCa abunila - beTerza]ayaw {an, bicine behili?& – an. – heb fanjudul [ono Kola. heSul Dawaba' {an kutakalda \ayran hawunila. {adub {anaS ve{anila, 'ida jweleb Dindiye dunyalalda hezeb pera'ul oc baxun bazineyan. faqilRabi coca] ralahanila, рurmal per [isanila, ban feTgun, fodore ruSun Zanila. heRda Cin ba]araw \ur\iCa, co Do Kelin ha'ulilan abun rajaldegi Kun, Tade wa]un, Dinda jwela faqlu Tadefanaw {anilan abunila. - kida mun wazinew& - an ve{anila tama/a;araw {anaS. - arbaf gureb, {amiR gureb, ruRman gureb, itni gureb, talat gureb, haTan gureb, /amat gureb - boparab qoya' radalgo w]un wazina, — yan Dawab punila \ur\iCa. heSul Dawaba' wi{un Karaw {anaS mun kiSayilan ve{anila, dur rosdal fadamalgi kin rugelali bayan habeyan abunila. femergo urGizogo, \ur\iCa Dawab punila - ZuDu 'ijal - 'ij rugo, ZuDu kwe/al - kwe/ rugo, - yan. {aSmu/ fadaw heSiye Vodor;iya'ul Var peRe bopizew {anaS a{irgi hiqanila, nuDer rosu` bi?un 'ijab Do ?ib bugebilan. \ur\ida biZanila heSul <ikru, cingi baybiFanila Tuwango {an ma{Sarade KweRe - walah, {an, niDer rosdal puru` biDun bugo untulareb, [olareb, [er;ulareb <i], - an Dawab punila heS. heSda boDaraw {anaSda rajalde Kanila heldaSa Dindiye \aDatab Dogo ?ib{a bugeban, cingi horpow tar]izogo ve{anila, kida{a mun hebgi bosun wazine wugevan. {anaS hedin ve{eRe bugeb;i CebeKungo ;aleb bujarab fadin, \ur\iCa {e{go Dawab punila xi hezeb baRar-qoya' wazine jwelilan. heSul pwararal ja;ayalgi, Vodoral Dawabalgi rejeye fedal, {anaS DindaSan TubaRe boparab murad hezi?an ve{anila. - \urmat Tadefanaw {an, riidalil ruqgi ruqa'ul \ubigi puni diye felaan{a, - yan abunila heS. {an daha' ;al]anila, cingi heSiye muTur;un beTergi jibijun, mafidaSa ba]un burtinagi heSu]e pun, abunila - ma duye riidalil ruq, ruqa'ul \ubigi rosu`a balahe, - yan. ruq vural faqilRabi \ur\ide Cida{anila, cingi hew qoleb \ilaya'egi urGanila. heRda rajalde Kanila \ur\il {uxaral, {alatal mi]al, hoVogun Te{ kunago, dand rejine rugilan, heSdagi Cebe \erX vurab Te{gi ]aba haVulgi ;unila. \ur\ida Dinda Tad re;an]iRe bopun bujin biZanila, cingi kwanalalde cin haVu` kil?algi Xun, 'ij mi]al puranila. forViRefan kwanaRegi kwanan, xeF vedal, {adur balahun faqilRabigi tun, {anaS purab burtinagi bosun, ruqa'ul \ubi – ZuDu ?iyday yaxun 'ijilan <ikrabigi harulago, roqobe {aRabunila heS. heldaSa na]e ?ugo son un bujanila, cingi Dindirgo bogun {an sa<araldaSa wazunew wujanila. heb Ramanalda Gorpan Tade wazunew dowgo \ur\i wiFidal, waqun wujaraw {anaSda fanjudul [ono rajalde ?wanila. - salam falaykum, [ono ?ibgun& - an hiqanila heS. - wafalaykum salam, Vamgun, - an salam buSinabunila \ur\iCagi. - ya;axi, nuDer hanib bafarhalida naqi/al ra]iRe wazun wujaraw xigo ?iw& - an hiqanila na]egi {anaS, heb suala'fagi hew meqi Kelin aburab <ikruyalda. - nuDer Zeferhalida saGri biVaraw ustar wazun wujana, - yan Davab punila \ur\iCagi. - faqilRabigi ]abxi` rujunel rugo, - yan abun, {an Dindirgo nu[da anila.

ГЬУНАР КИНАЗУЛ ЦІЦӏИКІКІАРАБ? BукӀанила, вукӀинчӀила цоцазул хъатир кӀудияв, цояв цояссе цӀакъ ххирияв кӀиго вацц. КӀияссулго лъимал-хъизанги букӀанила, асскӀорегӀан рукъзалги рукӀанила. Гьел ваццал жалго жидеего ххириял ругел гӀадин, гьезул хъизамалги гьединго лъималги цоял цоязе ххириял рукӀанила. Цоязул рокъоб къварилъи ккани, ялъуни гӀатӀилъи ккани, гьебги кӀиязего бащад букӀанила. ХӀассил, кӀиявго вацц, ваццал гӀадин, ваццазул хъизан-лъималги, ваццазул хъизан-лъимал гӀадин рукӀанила. Ваццазул гьеб божи-рокьиги гьуинлъиги жидер гьунарлъун, жидеда хъизан-лъимал куцазе лъайлъун бихьулаанила, цинги кӀиявго ваццассул чӀчӏужуялда гьеб иш жиндиргоги жиндир дандияй нусалълъулги гьунар букӀин лъалаанила. Щиялълъ жиндирго россассда гьеб гьунар жиндир букӀин бичӀчӀизабулаанила. «Нуж, бихьиналищ, лълъикӀал, ниж, руччабийищ лълъикӀал» абураб суалги россассе кьун, гьелда тӀассан къецц кколаанила. Цо къоялълъ гьитӀинав ваццасс цо куй хъун букӀанила, асскӀов кӀудияв ваццассулги жиндиргоги васалги рукӀанила. ГьитӀинав ваццасс лъималазухъе цо-цо ургьиссала кьунила. Кодор гьелги кӀанцӀезарулаго, гьев кӀиявго вас кӀудияв ваццассул бакӀалде анила. Нилӏ ваццги ваццассул хъизамгиян холел рукӀунин, нилӏецца куй хъун букӀарабани, кӀудияб ургьиссала гьессул васассухъе кьун, гьитӀинаб нилӏерго васассухъе кьелаан. Бихьулищ, гъоз, нилӏер васассухъе гьитӀинаб кьун, жидерго васассухъе кӀудияб кьун буго, - ян гъулгъудизе лӏугьанила кӀудияссул чӀчӏужу. - Нилӏ гьелилан холел ругеб меххалълъ, гьезул балагьи гьединабищхха букӀараб, ан кӀудияв ваццассулги ракI квешлъанила. ГьитӀинав ваццги ахӀун, гьессие бадибчӏвай гьабизе, гьессде семизе, вагъизе ххиял гьабунила гьесс. ЧӀчӏужу, лълъикӀав чияссул пирххи-кьвагьи бихьулищан, балъго елъанхъилей йикӀанила. Цинги гьелълъ россассда абунила: - ГӀадаллъуге, дир гъарин, цо куялда кӀиго батӀияб: цо кӀудияб, цо гьитӀинаб ургьиссалаги букӀунаро, руччабаз бица-бицаралдаги божун, ххеххдаризе бегьуларо, - ян. Цинги гьессда бичӀчӀанила ваццлъиги, божилъи цӀуниги, гьоркьоб гьогьен ккезабиги руччабазда бараб букӀин. hunar kinaRul ViJarab& wujanila, wujinzila cocaRul ]atir judiyaw, coyaw coyaSe vaq {iriyaw jigo waC. jiyaSulgo ;imal-]iRangi bujanila, aSjorefan ruqRalgi rujanila. hel waCal Dalgo Dideyego {iriyal rugel fadin, heRul ]iRamalgi hedingo ;imalgi coyal coyaRe {iriyal rujanila. coyaRul roqob qwari;i Kani, ya;uni faTi;i Kani, hebgi jiyaRego ba?ad bujanila. \aSil, jiyawgo waC, waCal fadin, waCaRul ]iRan-;imalgi, waCaRul ]iRan-;imal fadin rujanila. waCaRul heb boDi-ropigi huin;igi Dider hunar;un, Dideda ]iRan-;imal kucaRe ;ay;un biFulaanila, cingi jiyawgo waCaSul ZuDuyalda heb i/ Dindirgogi Dindir dandiyay nusa'ulgi hunar bujin ;alaanila. ?iya' Dindirgo roSaSda heb hunar Dindir bujin biZiRabulaanila. «nuD, biFinali?, 'ijal, niD, ruXabiyi? 'ijal» aburab sualgi roSaSe pun, helda TaSan qeC Kolaanila. co qoya' hiTinaw waCaS co kuy ]un bujanila, aSjow judiyaw waCaSulgi Dindirgogi wasalgi rujanila. hiTinaw waCaS ;imalaRu]e co-co urhiSala punila. kodor helgi janveRarulago, hew jiyawgo was judiyaw waCaSul bajalde anila. ni` waCgi waCaSul ]iRamgiyan [olel rujunin, ni`eCa kuy ]un bujarabani, judiyab urhiSala heSul wasaSu]e pun, hiTinab ni`ergo wasaSu]e pelaan. biFuli?, GoR, ni`er wasaSu]e hiTinab pun, Didergo wasaSu]e judiyab pun bugo, - yan GulGudiRe `uhanila judiyaSul ZuDu. - ni` helilan [olel rugeb me{a', heRul balahi hedinabi?{a bujarab, an judiyaw waCaSulgi raj kwe/;anila. hiTinaw waCgi a\un, heSiye badibzway habiRe, heSde semiRe, waGiRe {iyal habunila heS. ZuDu, 'ijaw xiyaSul <ir{i-pwahi biFuli?an, ba;go e;an]iley yijanila. cingi he' roSaSda abunila - fadal;uge, dir Garin, co kuyalda jigo baTiyab, co judiyab, co hiTinab urhiSalagi bujunaro, ruXabaR bica-bicaraldagi boDun, {e{dariRe behularo, - yan. cingi heSda biZanila waC;igi, boDi;i vunigi, horpob hohen KeRabigi ruXabaRda barab bujin.

Чӏухӏараб гӏункӏкӏ Гьабихъ Гӏункӏкӏ, кетуги гьечӏого, хӏинкъиги гьечӏого, цӏакъ аваданго, ракӏ кӏодого, ццулъун, чӏухӏун букӏун буго. Васассе лълъади бищунго бергьараб жоялълъул гурони ячинаро абун, гьедун буго гьеб. Гьелълъ пикру гьабун буго бакъалдасса бергьараб жо гьечӏо абун. Бакъухъеги ун, Гӏонкӏкӏоцца жиндирго мурад бицун буго. Бакъуцца абун буго, дидасса Накӏкӏ бергьараб буго, гьелълъ дун, ццебеги чӏчӏун, къватӏибе баккизе биччалароян. Ун буго Накӏкӏухъе. Накӏкӏуцца абун буго, дидасса Гьури бергьуна, Гьороцца добе хъамун, гьанибе хъамун, бокьаралълъуб чӏчӏезе толаро дунилан. Ун буго Гьорохъе. Гьороцца абун буго, дидасса Мегӏер бергьунаян. Эб ццебе ккани, дие бокьаралълъубе ине нух щолароян. Ун буго Мегӏерулълъухъе. Мегӏералълъ абун буго, дидасса Гӏункӏкӏ бергьуна, гьелълъ гъоркьан борлӏун, тӏассан борлӏун, аххалъи борлӏун, бетӏер борлӏун, хӏалхьи биччаларого дун унтун бугин. Элълъие гьабизе кӏолеб жо гьечӏого, малълъ къосун буго дун. Боххуцца холаго, бищун бергьараб жо Гӏункӏкӏ букӏун буго абун, Гӏонкӏкӏол ясги ячун, бахӏарал гьарун руго. zu\arab funJ habi] funJ, ketugi hezogo, \inqigi hezogo, vaq awadango, raj jodogo, Cu;un, zu\un bujun bugo. wasaSe 'adi bi?ungo berharab Doya'ul guroni yaxinaro abun, hedun bugo heb. he' <ikru habun bugo baqaldaSa berharab Do hezo abun. baqu]egi un, fonJoCa Dindirgo murad bicun bugo. baquCa abun bugo, didaSa naJ berharab bugo, he' dun, Cebegi Zun, qwaTibe baKiRe biXalaroyan. un bugo naJu]e. naJuCa abun bugo, didaSa huri berhuna, horoCa dobe ]amun, hanibe ]amun, bopara'ub ZeRe tolaro dunilan. un bugo horo]e. horoCa abun bugo, didaSa mefer berhunayan. eb Cebe Kani, diye bopara'ube ine nu[ ?olaroyan. un bugo meferu'u]e. mefera' abun bugo, didaSa funJ berhuna, he' Gorpan bor`un, TaSan bor`un, a{a;i bor`un, beTer bor`un, \alFi biXalarogo dun untun bugin. e'iye habiRe joleb Do hezogo, ma' qosun bugo dun. bo{uCa [olago, bi?un berharab Do funJ bujun bugo abun, fonJol yasgi yaxun, ba\aral harun rugo.

ΒΑΤΙАΗ Цо пуланав хханассе бачун бачӀун буго кибалиго кквезе щвараб Руз. Хханасс гьеб хьихьун буго жиндиего рекӀелгъеялълъе, меседил хьуриялда жанибги тӀамун, бокьа-бокьараб жо квинеги кьун, жибни кигӀан лълъикӀ хханасс хьихьун бугониги, Руз букӀунаанила кидаго зигардулеб: «Вай, дир рукъ, вай, дир ватӀан», - абун. ГьадигӀанго рахӀаталда хьихьаниги, гьаниб ракІ гъечӀого, зигардулеб бугеб гьалълъул кигӀан цӀакъаб ватӀандай бугоян ракӀалдеги ккун, хханасс Руз биччан танила жиндиего бокьаралълъубе ине, цинги гьеб кибе унаяли балагьизе вазирассдаги тӀадкъанила. Хханассул чӀухӀарал хъалабаздасса къватӀибе эркенлъуде борчӀарабго, боххуцца холаго анила Руз боржун шагьаралълъул рагӀалда ругел, жаниб мичІчІги бижарал басриял чІчӏваднахъе, цинги чӀухӀун рещтӀанила цо биххараб къадада, «Вай, дир ватӀан, дун духъ чӀалгӀун букӀараб куц!» - иланги абун. Гьаб ватӀаналълъухъищхха гьаб гьадигӀан цӀакъ чӀалгӀун букӀарабилан, гӀажаиблъи гьабунила вазирасс, цинги бихьараб жо хханассда бицанила. Хханасс абунила дуцца гьедигӀан гӀажаиблъи гьабизе ккараб жо гьениб щибго гьечӀин. Щайин абуни инсанассе букӀа, хӀинчӏ-хъумуралълъе букӀа батӀалъи гьечӀо, жиб бижарабги гӀурабги жиндир ватӀаналдасса ххирияб бакӀ щибго букӀунарилан. waTan co <ulanaw {anaSe baxun bazun bugo kibaligo KweRe ?warab ruR. {anaS heb FiFun bugo Dindiyego rejelGeya'e, mesedil Furiyalda Danibgi Tamun, bopa-boparab Do kwinegi pun, Dibni kifan 'ij {anaS FiFun bugonigi, ruR bujunaanila kidago Rigarduleb - «way, dir ruq, way, dir waTan», - abun. hadifango ra\atalda FiFanigi, hanib raj Gezogo, Rigarduleb bugeb ha'ul kifan vaqab waTanday bugoyan rajaldegi Kun, {anaS ruR biXan tanila Dindiyego bopara'ube ine, cingi heb kibe unayali balahiRe waRiraSdagi Tadqanila. {anaSul zu\aral ]alabaRdaSa qwaTibe erken;ude borzarabgo, bo{uCa [olago anila ruR borDun /ahara'ul rafalda rugel, Danib miZgi biDaral basriyal Zwadna]e, cingi zu\un re?Tanila co bi{arab qadada, «way, dir waTan, dun du] zalfun bujarab kuc!» - ilangi abun. hab waTana'u]i?{a hab hadifan vaq zalfun bujarabilan, faDaib;i habunila waRiraS, cingi biFarab Do {anaSda bicanila. {anaS abunila duCa hedifan faDaib;i habiRe Karab Do henib ?ibgo hezin. ?ayin abuni insanaSe buja, \inZ-]umura'e buja baTa;i hezo, Dib biDarabgi furabgi Dindir waTanaldaSa {iriyab baj ?ibgo bujunarilan.

ПАЧАГИ КЪЕБЕДАССУЛ ЯСГИ Цо нухалда пачаясс маххул къебедассда тӀадкъан буго жиндие къолден гьабеян. Къебедасс гьабизеги гьабун, къолден пачаяссухъе щвезабунила. Пачаясс гьелълъул хӀалбихьизе, гӀодобги лъун, гьелда ххвалчен кьабунила, гьеб кӀихӀи къотӀанила. Гьедин бигьаго къотӀулеб къолден жиндие гьабидал, пачаяссул ццин бахъанила, цинги гьесс ахӀизеги ахӀун, къебедассда абунила: Доб дуцца дие гьабураб къолден цӀакъ тамахаб, бигьаго ххвалчацца къотӀулеб батана, цоги гьабе дуцца къолден, цинги додинабго тамахаб гьебги батани, дицца дур бетӀер къотӀизе буго, - ян. ЦӀакъ ургъелги ккун вачӀун, инссуцца ясалда бицун буго пачаяссул амру. Ясалълъ абун буго дуда щибго ургъел ккогейин, дуцца цоги къолден гьабейин, цогидаб жо жинцца тӀубалин. Инссуцца къолден гьабун буго, тӀад гьебги ретӀун, ясги йилълъун йиго пачаяссухъе. Пачаяссда ццееги чӀчӏун, гьелълъ абунила: - Гьалехха дуе дир инссуцца гьабураб къолден. Гьалълъул хӀалбихьизе дуего бокьани, кьабун бихьехха ххвалчен, - ан. Гьей ясалълъул бахӀарчилъиялдаги цӀцӏодорлъиялдаги баххиллъарав пачаясс, къолденалълъухъ гӀезегӀанго гӀарацги кьун, яс нахъе йитӀун йиго. <axagi qebedaSul yasgi co nu[alda <axayaS ma{ul qebedaSda Tadqan bugo Dindiye qolden habeyan. qebedaS habiRegi habun, qolden <axayaSu]e ?weRabunila. <axayaS he'ul \albiFiRe, fodobgi ;un, helda {walxen pabunila, heb ji\i qoTanila. hedin bihago qoTuleb qolden Dindiye habidal, <axayaSul Cin ba]anila, cingi heS a\iRegi a\un, qebedaSda abunila. dob duCa diye haburab qolden vaq tama[ab, bihago {walxaCa qoTuleb batana, cogi habe duCa qolden, cingi dodinabgo tama[ab hebgi batani, diCa dur beTer qoTiRe bugo, - yan. vaq urGelgi Kun wazun, inSuCa yasalda bicun bugo <axayaSul amru. yasa' abun bugo duda ?ibgo urGel Kogeyin, duCa cogi qolden habeyin, cogidab Do DinCa Tubalin. inSuCa qolden pabun bugo, Tad hebgi reTun, yasgi yi'un yigo <axayaSu]e. <axayaSda Ceyegi Zun, he' abunila - hale{a duye dir inSuCa haburab qolden. ha'ul \albiFiRe duyego bopani, pabun biFe{a {walxen, - an. hey yasa'ul ba\arxi;iyaldagi Vodor;iyaldagi ba{il;araw <axayaS, qoldena'u] feRefango faracgi pun, yas na]e yiTun yigo.

СИХӏИРЛЪИ ЛЪЛЪИЕ КЬУРАБ? Тӏоццебе дунял бижараб меххалълъ, кинабниги рухӏчIагояб жоялълъе бажари бикьулеб букӏанила. Гьеб щванила гIадамассе. Цогидаб рухӏчӏагояб щинаб жоялълъ: хIутl-хъумуралълъ, хIанчIчӏаз, жанавараз, ччугIбуз - киназго ахIи-хIур, хъуй багъаризабунила, лълъицца щиб абулебги, гьабулебги бугебали лъалеб хIал букӏичIила. Гьединаб рихха-ххочиялда, ахIи-хIуралда rьоркьоб ГIанкlуялълъ жиндиего куркьби росанила, боржине гьунар босизе рекIеда батичIила, БацIицца жиндиего щулиял боххдул тIасса рищанила, гIакъилаб бетIерни босизе кколеблъи кIочанила. ХIайваналниги, хIинчI-хъумурниги, ччугIбиниги щиб-кинали рекIеда ратилелде, гIодоб реххун ххутIун букIанила сихIирлъи. Асскlоссан унев вукIарав инсанассда бихьун, гьесс гьеб жиндиего босанила. Царада бихьанила гIадамасс жиндиего цо жо ракьалдасса тIаде босулеб, цинги гьелда гьеб бичӏчIанила щиб жояли, цинги жиб дагьаб кватIун ккараблъиги лъан, Царацца кин бугониги цо махI ссунтIанила сихIирлъиялда, цо дагьабгIаги гьалълъул бутIа диего щун лълъикIилан. Гьелдасса ххадур гIемерал къоял анила, жанаваралниги, хIанчIчӏиниги, ччугIбиниги жиде-жидер бакIалде руссанила. Цо къоялда гIурулӏа къватIибе 6етIер баккизабураб Ччугlида рихьанила асскIоб бугеб гъотIода рещтIун хӏанчӏчIи. Гьеб ахIданила хIанчIчӏазде. - Ле хIанчIчӏи, гъоб сихIирлъи лълъие щвараб? - ан. Сихӏирлъи гӏадамассе щванилан жаваб кьунила хӏанчӏчӏаз. ЧчугIа щибго абичӏого, дагьабги рикӏкIадегlан лълъедон унеб букIанила, гьелда бихьанила гӏурул рагIалда чIван унеб цо Бацӏ. ХIанчӏчӏазда гьикъарабги кIочон, гьелълъ Бацӏидаги гьикъанила гъоб сихIирлъи лълъие щварабилан. БацIиццаги абунила гъоб гIадамассе щванилан. Гьеб лълъикӏ ккун бугин абунила Ччугӏицца, гьанже нилӏер цоцазда ракӏ хвезе бакӏ ххутIун гьечIин. Гьениб асскIоссан унеб букIараб Царада рагIанила ЧчугIицца абулеб жо. «ЛълъикIаб жого щиб гьаниб бугеб, - абун кIалъанила Цер, - гьанже гIадамасс я ракъдада ниж, я лълъадалӏ нуж рахIаталда тезе гьечIо. БацIги Ччугӏаги Царацца бицараб жоялда гIажаиблъи гьабун, гьакIкIан кIалгун, ралагьун ххутIанила, цинги гьениве тIаде вачIарав гIадамасс гьел кIиялго ккунила. Гьеб бихьараб Цараццаги, хьвагIун ххалатаб рачIчӏгун, гьеб рахъго танила. si\ir;i 'iye purab& ToCebe dunyal biDarab me{a;, kinabnigi ru\zagoyab Doya'e baDari bipuleb bujanila. heb ?wanila fadamaSe. cogidab ru\zagoyab ?inab Doya' - \uT-]umura', \anZaR, DanawaraR, XufbuR - kinaRgo a\i-\ur, ]uy baGariRabunila, 'iCa ?ib abulebgi, habulebgi bugebali ;aleb \al bujizila. hedinab ri{a-{oxiyalda, a\i-\uralda horpob fanjuya' Dindiyego kurpbi rosanila, borDine hunar bosiRe rejeda batizila, baviCa Dindiyego ?uliyal bo{dul TaSa ri?anila, faqilab beTerni bosiRe Koleb;i joxanila. \aywanalnigi, \inZ-]umurnigi, Xufbinigi ?ib-kinali rejeda ratilelde, fodob re{un {uTun bujanila si\ir;i. aSjoSan unew wujaraw insanaSda biFun, heS heb Dindiyego bosanila. carada biFanila fadamaS Dindiyego co Do rapaldaSa Tade bosuleb, cingi helda heb biZanila ?ib Doyali, cingi Dib dahab kwaTun Karab;igi ;an, caraCa kin bugonigi co ma\ SunTanila si\ir;iyalda, co dahabfagi ha'ul buTa diyego ?un 'ijilan. heldaSa {adur femeral qoyal anila, Danawaralnigi, \anZinigi, Xufbinigi Dide-Dider bajalde ruSanila. co qoyalda furu`a qwaTibe beTer baKiRaburab Xufida riFanila aSjob bugeb GoToda re?Tun \anZi. heb a\danila \anZaRde. - le \anZi, Gob si\ir;i 'iye ?warab& - an. si\ir;i fadamaSe ?wanilan Dawab punila \anZaR. Xufa ?ibgo abizogo, dahabgi riJadefan 'edon uneb bujanila, helda biFanila furul rafalda zwan uneb co bav. \anZaRda hiqarabgi joxon, he' bavidagi hiqanila Gob si\ir;i 'iye ?warabilan. baviCagi abunila Gob fadamaSe ?wanilan. heb 'ij Kun bugin abunila XufiCa, hanDe ni`er cocaRda raj [weRe baj {uTun hezin. henib aSjoSan uneb bujarab carada rafanila XufiCa abuleb Do. «'ijab Dogo ?ib hanib bugeb, - abun ja;anila cer, - hanDe fadamaS ya raqdada niD, ya 'ada` nuD ra\atalda teRe hezo. bavgi Xufagi caraCa bicarab Doyalda faDaib;i habun, haJan jalgun, ralahun {uTanila, cingi heniwe Tade wazaraw fadamaS hel jiyalgo Kunila. heb biFarab caraCagi, Fwafun {alatab raZgun, heb ra]go tanila.

БИЩУНГО ЩИБ КЪУВАТАБ? Цо нухалда квачараб ххасало лъарахъе лълъим гьекъезе араб Бече, цIцӏердассан хъуштIун, гӏодоб речӏчӏун буго. Гьеб бихьун буго Бече гьекъезе бачун вачӏарав гьитIинав васассда, Къебедида. Къебедицца Бачида гьикъанила: - Бече, ва Бече, мун цIакъго къуватабищ бугеб, ялъуни дагьгойищ? — ан. - Дун къуватаб букIарабани, гьудул Къебед, дун лълъеда чIвараб цIцӏороцца гIодоб лъелароан, - илан абун буго Бачицца. Васасс ЦIцӏорода гьикъанила: - Цlцӏер, ва Цlцӏер, мун къуватаб бугищ? — ан. - Дун къуватаб букIарабани, Бакъуцца биинабилароан. Васасс Бакъуда гьикъанила: - Бакъ, мун киназдассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Киназдассаго дун къуватаб букIарабани, Накlкӏуцца дун баххчилароан. Васасс НакIкIуда гьикъанила: - НакIкI, ва НакIкI, мун ссундассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Ссундассаго дун къуватаб бугебани, гIиссинаб ЦIцӏадацца дун бихха-ххочизабилароан. Васасс Цlцӏадада гьикъанила: - ЦIцӏад, мун ссундассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Дун ссундассаго къуватаб бугебани, Ракьуцца дун жанибе кIкIвинароан. Васасс Ракьуда гьикъанила: - Бицея, Ракь, мун бищунго къуватабищ кколеб дунялалда? – ян. - Дунялалда дун бищун къуватаб бугебани, дида тIад, Ххер бижилаанищ? Васасс Ххарида гьикъанила: - Ххер, бицея, бищунго къуватаб мунищ кколеб? - ан. - Дун бищунго къуватаб бугебани, дун гIияцца квинароан. Васасс гIияда гьикъанила: - Дир ххириял чахъаби, дунялалда бищунго къуватал нужищ? - ан. - Ниж бищунго къуватал ругелани, вехьасс доре-гьанире хъамилаанищ ниж? - Вехь, бицея, бищун дунялалда къуватав мунищ? -абун гьикъанила Къебедицца. - Дун бищунго къуватав вукIаравани, дир тIомохьитазул чIалал ГIонкIкlоцца квинаандай? - Бицея, Гlункlкl, дунялалда бищунго къуватаб жо мунищ кколеб? - ан гьикъанила васасс. - Дун бищунго къуватаб бугебани, Катицца дун кунебандай? Васасс Катида цIехханила: - Бицея, дир Ицико, гьаб дунялалда бищун къуватаб мунищ кколеб? - ан. - Дун ккола, валлагь! - ан ахIанила Катицца. - Къуватабги дун, цIакъабги дун, квас чIвалеб гьаркьил магIал rIaдал, гIассиял цабиги дир, дун кколеб хьури-къедги гьечIеб, нуцIцӏа-гъалдуги гьечIеб, тIорахь-рахьги цIакъ бокьулеб, михъалги кьурулел дицца. Мив! Мив! Мив! - абун ццебе чIчӏанила Кету. bi?ungo ?ib quwatab& co nu[alda kwaxarab {asalo ;ara]e 'im heqeRe arab bexe, VerdaSan ]u?Tun, fodob reZun bugo. heb biFun bugo bexe heqeRe baxun wazaraw hiTinaw wasaSda, qebedida. qebediCa baxida hiqanila - bexe, wa bexe, mun vaqgo quwatabi? bugeb, ya;uni dahgoyi?& — an. - dun quwatab bujarabani, hudul qebed, dun 'eda zwarab VoroCa fodob ;elaroan, - ilan abun bugo baxiCa. wasaS Voroda hiqanila - Ver, wa Ver, mun quwatab bugi?& — an. - dun quwatab bujarabani, baquCa biinabilaroan. wasaS baquda hiqanila - baq, mun kinaRdaSago quwatabi? bugeb& - an. - kinaRdaSago dun quwatab bujarabani, naJuCa dun ba{xilaroan. wasaS naJuda hiqanila - naJ, wa naJ, mun SundaSago quwatabi? bugeb& - an. - SundaSago dun quwatab bugebani, fiSinab VadaCa dun bi{a-{oxiRabilaroan. wasaS Vadada hiqanila - Vad, mun SundaSago quwatabi? bugeb& - an. - dun SundaSago quwatab bugebani, rapuCa dun Danibe Jwinaroan. wasaS rapuda hiqanila - biceya, rap, mun bi?ungo quwatabi? Koleb dunyalalda& – yan. - dunyalalda dun bi?un quwatab bugebani, dida Tad, {er biDilaani?& wasaS {arida hiqanila - {er, biceya, bi?ungo quwatab muni? Koleb& - an. - dun bi?ungo quwatab bugebani, dun fiyaCa kwinaroan. wasaS fiyada hiqanila - dir {iriyal xa]abi, dunyalalda bi?ungo quwatal nuDi?& - an. - niD bi?ungo quwatal rugelani, weFaS dore-hanire ]amilaani? niD& - weF, biceya, bi?un dunyalalda quwataw muni?& - abun hiqanila qebediCa. - dun bi?ungo quwataw wujarawani, dir TomoFitaRul zalal fonJoCa kwinaanday& - biceya, funJ, dunyalalda bi?ungo quwatab Do muni? Koleb& - an hiqanila wasaS. - dun bi?ungo quwatab bufebani, katiCa dun kunebanday& wasaS katida ve{anila - biceya, dir iciko, hab dunyalalda bi?un quwatab muni? Koleb& - an. - dun Kola, walah! - an a\anila katiCa. - quwatabgi dun, vaqabgi dun, kwas zwaleb harpil mafal fadal, faSiyal cabigi dir, dun Koleb huri-qedgi hezeb, nuVa-Galdugi hezeb, ToraF-raFgi vaq bopuleb, mi]algi purulel diCa. miw! miw! miw! - abun Cebe Zanila ketu.

КЕТУГИ ЦІИРКЪГИ Рукъалълъул цогидал хӀайваналгун цадахъ азбаралдасса къватӀибеги кӀанцӀун, лълъилалиго цо Кету букӀанила добе бортун, гьанибе бортун, рохьил талаялда басандилеб. Гьеб заманалда рохьоссан унеб букӀараб Цӏиркъалда бихьанила гьеб Кету. ЦӀакъ гӀажаиблъи гьабунила ЦӀиркъалълъ, Катихъги балагьун, чӀчӏезеги чӀчӏун, гьелда гьикъанила: - ВахІ, бацако, балагьараб меххалълъ, мунги нижерго туххумалълъул бугилан ккола, гьедигӀанго гьитӀинаб щайхха мун бугеб, лага-черххго кӀодолъун гьечӀогури дур? Жинда гӀемер гӀакъуба-къварилъи бихьараб ххвелги гьабун, Катицца абунила: - Унго дуцца щибдай гьабилаан, инсанассда асскӀоб гӀумру гьабизе нижее бугеб къварилъи, захІмалъи лъани? - ян. - Мун гьедигӀанго къварид гьабулев чи щив? Вихьизавея цо дида гьев, мун къварид гьавулев чи, дицца гьессул цӀцӏоко бахъила, - ян абунила ЦӀиркъалълъ. Гьенив гӀагардаго жиндирго хур бекьулев вукӀарав цо чияссда асскӀобеги билълъун, гьав чи вугилан вихьизавунила Катицца. - Ле, чи, гьадигӀан къварид щай дуцца гьаб дир бацако гьабулеб? Гьалълъ дуе гьабураб заралго щиб бугеб, лага-черххго кӀодолъулеб гьечӀин гьалълъул дур зулму-хӀалалълъ? ГьабсагӀаталда дицца дур цӀцӏоко бахъила, дуцца гьалълъие гьабураб зулму-хӀалалълъе гӀоло. ХӀадурлъе дурго дунгун вагъизе, - ян абунила ЦӀиркъалълъ хур бекьулев вукӀарассда. Гьев чияссда бичӏчӀанила тӀаде бачӏараб балагь, гьессги цо хӀила ургъанила. Гьесс абунила: - Вагъизеяли дун хӀадур вугоан, диццани дирго кӏвен рокъоб тун букӀанахха. Векерун рокъовеги ун, дун гьебги босун вачӀинин, цинги рагъила нилӏ, - ан. - ЛълъикӀ буго, а, дун духъ балагьун чӀчӏела, - ян абунила ЦӀиркъалълъ. - Нагагь дуцца гуккулев ватани, щиб лълъикӀ, чӀалгӀаде рокъове дунги векеризавун, мун, дун вачӀинегӀан чӀчӏечӏого, цо рахъалълъа гӀебеде инеги бегьула. РачӀа, дун рокъосса дирго кӏвен босун вачӀинегӀан, дицца мун гьаб гъотӀода бухьун тезин. Цинги, дун вачӀаравго, нилӏ кӀиялго рагъила, - ян абуна чиясс. ЛълъикӀ бугилан, разилъанила ЦӀиркъ. Биццатаб кварицца гьесс щула гьабун цо кӀудияб гъотӀода Цӏиркъги бухьанила. АсскӀобго бугеб рохьосса лълъикӀаб тӀилги къотӀун вачӀун, гьале доб дир кӏвениланги абун, ЦӀиркъ буххизе лӏугьанила гьев. Зобалазде рагӀулел гьаркьал гьарун, ахІдолеб, чӀичӀилеб букӀанила тату хвараб ЦӀиркъ. ГӀодоб ккезегӀанги буххун, гьебмеххалда бичун биччанила гьесс ЦӀиркъ, цинги абунила: - Гьанже а дуего бокьаралълъубе, цинги дур иш гуреб жоялда гьоркьобе мун лӏугъани, гьаб жакъа ккараб гӀадаб жо дуе кидаго кколеблъиги кӀочонгехха, - ян. ХӀалалълъ тӀадеги бахъун, лӏутун унеб ЦӀиркъалда бихьанила добегӀан цо ссанда чӀчӏун Кету, гьелълъги Катида абунила: - Валлагь, бацако, мун унго-унгояб хӀалчӀахъад букӀун буго: радал-бакъанида гьагъал тӀилал дудаги щолел ратани, гьедигӀанаб мун гӀейгицин тамаша буго, - ян. ketugi virqgi ruqa'ul cogidal \ayvanalgun cada] aRbaraldaSa qwaTibegi janvun, 'ilaligo co ketu bujanila dobe bortun, hanibe bortun, roFil talayalda basandileb. heb Ramanalda roFoSan uneb bujarab virqalda biFanila heb ketu. vaq faDaib;i habunila virqa', kati]gi balahun, ZeRegi Zun, helda hiqanila - wa\, bacako, balaharab me{a', mungi niDergo tu{uma'ul bugilan Kola, hedifango hiTinab ?ay{a mun bugeb, laga-xer{go jodo;un hezoguri dur& Dinda femer faquba-qwari;i biFarab {welgi habun, katiCa abunila - ungo duCa ?ibday habilaan, insanaSda aSjob fumru habiRe niDeye bugeb qwari;i, Ra\ma;i ;ani& - yan. - mun hedifango qwarid habulew xi ?iw& wiFiRaweya co dida hew, mun qwarid hawulew xi, diCa heSul Voko ba]ila, - yan abunila virqa'. heniw fagardago Dindirgo [ur bepulew wujaraw co xiyaSda aSjobegi bi'un, haw xi wugilan wiFiRawunila katiCa. - le, xi, hadifan qwarid ?ay duCa hab dir bacako habuleb& ha' duye haburab Raralgo ?ib bugeb, laga-xer{go jodo;uleb hezin ha'ul dur Rulmu-\ala'& habsafatalda diCa dur Voko ba]ila, duCa ha'iye haburab Rulmu-\ala'e folo. \adur;e durgo dungun waGiRe, - yan abunila virqa' [ur bepulew wujaraSda. hew xiyaSda biZanila Tade bazarab balah, heSgi co \ila urGanila. heS abunila - waGiReyali dun \adur wugoan, diCani dirgo jwen roqob tun bujana{a. wekerun roqowegi un, dun hebgi bosun wazinin, cingi raGila ni`, - an. - 'ij bugo, a, dun du] balahun Zela, - yan abunila virqa'. - nagah duCa guKulew watani, ?ib 'ij, zalfade roqowe dungi wekeriRawun, mun, dun wazinefan Zezogo, co ra]a'a febede inegi behula. raza, dun roqoSa dirgo jwen bosun wazinefan, diCa mun hab GoToda buFun teRin. cingi, dun wazarawgo, ni` jiyalgo raGila, - yan abuna xiyaS. 'ij bugilan, raRi;anila virq. biCatab kwariCa heS ?ula habun co judiyab GoToda virqgi buFanila. aSjobgo bugeb roFoSa 'ijab Tilgi qoTun wazun, hale dob dir jwenilangi abun, virq bu{iRe `uhanila hew. RobalaRde rafulel harpal harun, a\doleb, zizileb bujanila tatu [warab virq. fodob KeRefangi bu{un, hebme{alda bixun biCanila heS virq, cingi abunila - hanDe a duyego bopara'ube, cingi dur i/ gureb Doyalda horpobe mun `uhani, hab Daqa Karab fadab Do duye kidago Koleb;igi joxonge{a, - yan. \ala' Tadegi ba]un, `utun uneb virqalda biFanila dobefan co Sanda Zun ketu, he'gi katida abunila - walah, bacako, mun ungo-ungoyab \alza]ad bujun bugo, radal-baqanida haGal Tilal dudagi ?olel ratani, hedifanab mun feygicin tama/a bugo, - yan.

КІИГО НУХЛУЛАВ Сапаралдасса тӀадвуссун, рокъове вачӀунев вукӏанила цо кӀудияв чи. Гьессда цадахъ кканила цӏцӏалун вачӀунев цо гӀолохъанчиги. Ххабар-кӀалалда рилълъун рачӀунаго, гӀолохъанчиясс кӀудияв чияссда абунила: - КӀудияв чи, нилӏго ссвакачӀого рукӀине, цоцазда рекӀун рилълъани, лълъикӀ букӀинарищ? - ан. - Мун гӀадаллъунищ, гӀадамал цоцазда рекӀун рилълъунеб гӀадатищ бугеб? - ан абунила кӀудияв чиясс, васассул суалалда гӀажаиблъиги гьабун. Васасс щибго жаваб кьечӀила. Гьедин лълъикӀалан бакӀалде рилълъараб меххалда, цӀакъ берцинго бижараб, лъилъизе мехх щвараб ролӏул хурзабазда асскӀоре кканила гьел. КӀудияв чиясс абунила: - Огь, баркаман, лълъикӀго бижун бугеб куц бихьулищ гьаб ролӏ! - ан. Васасс гьессда гьикъанила: - КӀудияв чи, гьаб тӀорщел кварабдай буго, квинчӀебдай бугеб? - ан. - Мун гӀадаллъунищ вугев, жеги лъилъизего лъилъичӀеб тӀорщел кин квараб букӀунеб? - ан жаваб кьунила кӀудияв чиясс. Вас, щибго абичӀого, чӀчӏанила. Гьедин таманалго рилълъараб меххалда, гьел щванила цо росу рагӀалде. Гьениб хабалалӏ хварав чи вукъулеб жамагӀат бугоанила. КӀудияв чиясс абунила: - Валлагь, цо хвел букъулел чагӏи рихьулахха гьанир, - ан. Васасс кӀудияв чияссда гьикъанила: - Хварав чидай вукъулев вугев, хвечӀев чидай? – ан. Херав чияссул ццин бахъанила, гьессги гӀолохъанчияссда абунила: - Мун гӀадаллъунищ вугев? ХвечӀел чагӀи рукъулеб гӀадатищ бугеб? - ан. КватӀичӀого кӀудияв чиги гӀолохъанчиги щванила кӀудияв чияссул росулӏе. КӀудияв чиясс вас къасси жиндихъе сордо базе гьоболлъухъ ахӀанила. Васассги хӀукму гьабунила къасси гьенив чӀчӏезе. Жаниве лӏугьунеб меххалълъ, кӀудияв чияссул рокъой цо берцинай яс ятанила. ГӀолохъанчиясс, гьелде ишанги гьабун, цин цо килищ, цинги кӀиго килищ ццебе ккунила. Ясалълъ васассда ццебе цо килищ ккунила. Инссуда гьезул ишанал рихьанила. Кин бугониги, гьоболги вугелълъул, гьев васассдеххун рагӀи абичӀого танила. Къасси гьенивги вукӀун, радал гьезулгун къо-мехх лълъикӏги гьабун, вас нухда вахъанила. Гьев ун ххадуб, инссуцца ясалда абунила: - Валлагь, тӀубан гӀакълу камилав чияссда релълъунаро гьадав вас, - ан. Ясалълъ цӀехханила, щай дуцца гьедин абулебан. Инссуцца гьелда бицанила васасс нухда рачӀунаго жиндиего кьурал суалал. Ясалълъ инссуда абунила: - Эмен, гьев чи дуда вичІчӀун гьечӀо, гьевни гӀакъилав чи вукӀине ккола, - ян. Инссуцца гьикъанила дуда ричІчӀулелищ гьессул суалалилан. Ясалълъ абунила ричІчӀулилан. Инссуцца яс тӀамунила гьел суалазул магӀна бицине. Ясалълъ абунила: - СсвакачӀого рукӀине, цоцазда рекӀун, рилълъинин абураб жоялълъул магӀна ккола, нух теялълъе, цоцазе лълъикӀал ххарбал рицунаго, рилълъинин абураб. Квараб хурдай, квинчӀеб хурдай абураб суалалълъул магӀна ккола, хур бачӀинегӀан, тӀорщелги тӀагӀун, хурул бетӀергьанасс кьезелъун босун, чияхъа тӀорщелги кун, гьезие рецӀалихъ кьезе кколебдай буго тӀорщел, ккечӀого, жидеццаго квинедай буго абураб. Хварав чидай вукъулев вугев, хвечӀев чидай абураб суалалълъул магӀна ккола гьадинаб: цо-цо чи вукӀуна, дуниялалда жиндирго напсалълъул гурони ургъелги гьабичӏев, лълъиениги лълъикІлъиги гьабичӏев чи. Гьединав чи хун ххадуб дунялалдасса ххеххгого гьессул цӀцӏарги тӀагӀуна. Гьев чи ккола, хӀакъикъаталдаги, хварав чи. Цоги гӀадамал рукӀуна чӀаго ругеб меххалда, ххалкъалълъе жидедасса кӀудияб пайда-ххайир бахарал, ххалкъалълъе гӀоло жидецца лълъикӀа-лълъикӀал ишалги гьарурал. Гьединал чагӀи хабалӏ рукъаниги, гьезул цӀцӏар ххалкъалда жаниб чӀаго букӀуна. Гьеле гьединлъидал гъов васасс дудаги гьикъун буго, гъов чи кинав чидай вукӀарав абун. Рокъове жаниве лӏугьунаго, васассги ясалълъги гьарурал ишаназул ясалълъ бицинчӀого тедал, инссуцца гъолда гьикъула: - Гьанже дуцца бице, жаниве вачӀунаго, гъов васассги дуццаги цоцазе гьарурал ишаназул магӀна щиб кколеб? - ан. Дагьай нечарай гӀадинги лӏугьун, ясалълъ гьадин жаваб кьола: - Гъосс дида цин цо килищ, цинги кӀиго килищ ццебе ккуна, гъолълъул магӀна ккола мун россассе арайищ, инчӀейищ абураб. Дицца гъоссда ццебе ккураб цо килищалълъул магІна буго инчӀей йиго абураб, - ан. Гьебмеххалда инссуда бичІчӀун буго вас гӀакъилав чи вукӀин, аххиралдаги, жиндирго ясги кьун, гьев вас дурццлъунги гьавун вуго. jigo nu[lulaw sa<araldaSa TadwuSun, roqowe wazunew wujanila co judiyaw xi. heSda cada] Kanila Valun wazunew co folo]anxigi. {abar-jalalda ri'un razunago, folo]anxiyaS judiyaw xiyaSda abunila - judiyaw xi, ni`go Swakazogo rujine, cocaRda rejun ri'ani, 'ij bujinari? - an. - mun fadal;uni?, fadamal cocaRda rejun ri'uneb fadati? bugeb& - an abunila judiyaw xiyaS, wasaSul sualalda faDaib;igi habun. wasaS ?ibgo Dawab pezila. hedin 'ijalan bajalde ri'arab me{alda, vaq bercingo biDarab, ;i;iRe me{ ?warab ro`ul [urRabaRda aSjore Kanila hel. judiyaw xiyaS abunila - oh, barkaman, 'ijgo biDun bugeb kuc biFuli? hab ro`! - an. wasaS heSda hiqanila - judiyaw xi, hab Tor?el kwarabday bugo, kwinzebday bugeb& - an. - mun fadal;uni? wugew, Degi ;i;izego ;i;izeb Tor?el kin kwarab bujuneb& - an Dawab punila judiyaw xiyaS. was, ?ibgo abizogo, Zanila. hedin tamanalgo ri'arab me{alda, hel ?wanila co rosu rafalde. henib [abala` [waraw xi wuquleb Damafat bugoanila. judiyaw xiyaS abunila - walah, co [wel buqulel xafi riFula{a hanir, - an. wasaS judiyaw xiyaSda hiqanila - [waraw xiday wuqulew wugew, [wezew xiday& – an. [eraw xiyaSul Cin ba]anila, heSgi folo]anxiyaSda abunila - mun fadal;uni? wugew& [wezel xafi ruquleb fadati? bugeb& - an. kwaTizogo judiyaw xigi folo]anxigi ?wanila judiyaw xiyaSul rosu`e. judiyaw xiyaS was qaSi Dindi]e sordo baRe hobol;u] a\anila. wasaSgi \ukmu habunila qaSi heniw ZeRe. Daniwe `uhuneb me{a', judiyaw xiyaSul roqoy co bercinay yas yatanila. folo]anxiyaS, helde i/angi habun, cin co kili?, cingi jigo kili? Cebe Kunila. yasa' wasaSda Cebe co kili? Kunila. inSuda heRul i/anal riFanila. kin bugonigi, hobolgi wuge'ul, hew wasaSde{un rafi abizogo tanila. qaSi heniwgi wujun, radal heRulgun qo-me{ 'ijgi habun, was nu[da wa]anila. hew un {adub, inSuCa yasalda abunila - walah, Tuban faqlu kamilaw xiyaSda re'unaro hadaw was, - an. yasa' ve{anila, ?ay duCa hedin abuleban. inSuCa helda bicanila wasaS nu[da razunago Dindiyego pural sualal. yasa' inSuda abunila - emen, hew xi duda wiZun hezo, hewni faqilaw xi wujine Kola, - yan. inSuCa hiqanila duda riZuleli? heSul sualalilan. yasa' abunila riZulilan. inSuCa yas Tamunila hel sualaRul mafna bicine. yasa' abunila - Swakazogo rujine, cocaRda rejun, ri'inin aburab Doya'ul mafna Kola, nu[ teya'e, cocaRe 'ijal {arbal ricunago, ri'inin aburab. kwarab [urday, kwinzeb [urday aburab suala'ul mafna Kola, [ur bazinefan, Tor?elgi Tafun, [urul beTerhanaS peRe;un bosun, xiya]a Tor?elgi kun, heRiye revali] peRe Kolebday bugo Tor?el, Kezogo, DideCago kwineday bugo aburab. [waraw xiday wuqulew wugew, [wezew xiday aburab suala'ul mafna Kola g'adinab:, co-co xi wujuna, duniyalalda Dindirgo na<sa'ul guroni urGelgi habizew, 'iyenigi 'ij;igi habizew xi. hedinaw xi hun {adub dunyalaldaSa {e{gogo heSul Vargi Tafuna. hew xi Kola, \aqiqataldagi, [waraw xi. cogi fadamal rujuna zago rugeb me{alda, {alqa'e DidedaSa judiyab <ayda-{ayir ba[aral, {alqa'e folo DideCa 'ija-'ijal i/algi harural. hedinal xafi [aba` ruqanigi, heRul Var {alqalda Danib zago bujuna. hele hedin;idal Gow wasaS dudagi hiqun bugo, Gow xi kinaw xiday wujaraw abun. roqowe Daniwe `uhunago, wasaSgi yasa'gi harural i/anaRul yasa' bicinzogo tedal, inSuCa Golda hiqula - hanDe duCa bice, Daniwe wazunago, Gow wasaSgi duCagi cocaRe harural i/anaRul mafna ?ib Koleb& - an. dahay nexaray fadingi `uhun, yasa' hadin Dawab pola - GoS dida cin co kili?, cingi jigo kili? Cebe Kuna, Go'ul mafna Kola mun roSaSe arayi?, inzeyi? aburab. diCa GoSda Cebe Kurab co kili?a'ul mafna bugo inzey yigo aburab, - an. hebme{alda inSuda biZun bugo was faqilaw xi wujin, a{iraldagi, Dindirgo yasgi pun, hew was durC;ungi hawun wugo.

ЦАРАДА МОЦӏЦӏ БИХЬИ Чанахъанасс цо кьурул ракьанда гудур гъун букӏанила. Гудраде тӏаде жо бачине, кьурулӏ кӏудияб магӏги чӏван, гьанги бан букӏанила. Гудрада хӏетӏе чӏчӏечӏого, гьанаде тӏаде ине рес букӏинчӏила. Цер, жого гьечӏого, кьурда магӏги чӏван, гьан балареблъиги, гьелда ццебе гудур батилеблъиги лъан, балагьун чӏчӏун букӏанила. Цӏакъ гьанаде ххиялги лъун букӏанила. Букӏаниги, гьанадасса рухӏ ххира гьабунила. Жибго гьанги танила, билълъанила. Цер ссверссвелеб, хьвархьвалеб букӏанила. Бацӏ данде кканила. Огь, кӏал кквечӏеб, ссанагӏат бугеб меххалълъ батулареб, жакъа битӏун кӏал ккураб къоялълъ батараб гьанилан гаргаданила. Дицца ккун гьечӏо гури кӏалан, Бацӏил цӏакъ гъира бахъанила. Гьеб дида бихьизабеян, бачун Цергун билълъанила. Долеян, гьанги бихьизабун, Цер нахъегӏан чӏчӏанила. Бакъараб Бацӏ гъирадулӏ тӏаде анила. Гудраде хӏатӏал щун рахъинелде, Бацӏил гьакӏкӏараб кӏал гьанаде щванила. Нахъасса хӏатӏалги гудрацца ккун, гьеб, гьаракьги гьабун, чехьатӏе рехханила. Гьан, чӏвархъан босун, Царада ццебе речӏчӏанила. Бацӏ чӏабар ххачалеб букӏанила, Цер гьанада кӏутӏулеб букӏанила. Бацӏицца Царада, вахӏ, мун кӏал ккун бугилан гурищ букӏарабан, гьикъанила. Дида гьанже моцӏцӏ бихьанилан, Цараццаги абунила. carada moV biFi xana]anaS co purul rapanda gudur Gun bujanila. gudrade Tade Do baxine, puru` judiyab mafgi zwan, hangi ban bujanila. gudrada \eTe Zezogo, hanade Tade ine res bujinzila. cer, Dogo hezogo, purda mafgi zwan, han balareb;igi, helda Cebe gudur batileb;igi ;an, balahun Zun bujanila. vaq hanade {iyalgi ;un bujanila. bujanigi, hanadaSa ru\ {ira habunila. Dibgo hangi tanila, bi'anila. cer SwerSweleb, FwarFwaleb bujanila. bav dande Kanila. Oh, jal Kwezeb, Sanafat bugeb me{a' batulareb, Daqa biTun jal Kurab qoya' batarab hanilan gargadanila. diCa Kun hezo guri jalan, bavil vaq Gira ba]anila. heb dida biFiRabeyan, baxun cergun bi'anila. doleyan, hangi biFiRabun, cer na]efan Zanila. baqarab bav Giradu` Tade anila. gudrade \aTal ?un ra]inelde, bavil haJarab jal hanade ?wanila. na]aSa \aTalgi gudraCa Kun, heb, harapgi habun, xeFaTe re{anila. han, zwar]an bosun, carada Cebe reZanila. bav zabar {axaleb bujanila, cer hanada juTuleb bujanila. baviCa carada, wa\, mun jal Kun bugilan guri? bujaraban, hiqanila. dida hanDe moV biFanilan, caraCagi abunila.

Царал бохх Цер битIун буго рохьобе цIулада ххадуб. Рохьобе инаго царал бохх хIарщулӏ къан буго. Царада гъотIода мокъокъ бихьун буго. Цер кIалъан буго мокъокъида дир бохх бацIцIизе гъотIодасса цо тIамах реххеян. – Реххиларо, – ян абун буго мокъокъицца. Гьеб меххалълъ цер кIалъан буго гъедуялда: – Гъеду, ва гъеду, дицца гьарана мокъокъида гъотIодасса дие цо тIамах реххеян бохх бацIцIизе, гъолълъ реххичIо; реххе дие цо тIамах бохх бацIцIизе. – Реххиларо, – ян абун буго гъедуялълъ. Ххадуб цер кIалъан буго гугоялда. – Гуго, ва гуго, дицца гьарана мокъокъида дие гьотIодасса цо тIамах реххеян бохх бацIцIизе, гъолълъ реххичIо, дицца гьарана гъедуялда гъолълъги реххичIо; дуццагIаги реххе дие цо тIамах бохх бацIцIизе. – Реххиларо, – ян абун буго гугоялълъ. Цер кIалъан буго цIцӏумалда. – ЦIцӏум, ва цIцӏум, дицца гьарана мокъокъида дие гъотIодасса цо тIамах реххеян, гъолълъ реххичIо, дицца гьарана гъедуялда дие цо тIамах реххеян гъотIодасса, гъолълъги реххичIо, дицца гьарана гугоялда дие цо тIамах реххеян гъотIодасса, гъолълъги реххичIо. ДуццагIаги реххе дие гъотIодасса цо тIамах дир бохх бацIцIизе. – Реххиларо, – ян абун буго цIцӏумалълъ. Аххирги цер кIалъан буго цIцӏунцIцӏраялда. – ЦIцӏунцIра, цIцӏунцIра, дицца гьарана мокъокъида, гъедуялда, гугоялда, цIцӏумида дие гъотIодасса цо тIамах реххеян бохх бацIцIизе, гъоз реххичIо. ДуццагIаги реххе дие тIамах. ЦIцӏунцIцӏраялъ реххун буго царае бохх бацIцIизе тIамах. Цер, бацIцIун боххгун, ун буго рокъобе.

Церги бакьучги Церги бакьучги рукIанила кIудиял гьалмагъзаби. Гьал цо сордоялълъ чанаре анила, гьазухъе щванила цо моххмоххги. Гьаз хIукму гьабунила гьаб бищун ракъараб заманалде нахъе тезе. Гьедин гьабги нахъе тун рукIаго, цо заманалдассан царацца абунила: – РачIа гьадаб моххмохх бищун цIакъаб макьу бихьаразе кьезе, – ян. Реганила кьижизе, бакьучалълъ бачIинахъего, кьижун биччан танила. Гьаб кьижарабго бахъун царацца моххмохх кванила. Бакъараб бакьучида гIемер меххалълъ кьижизе кIвечIила. Гьалълъ, тункун церги бахъине гьабун, абунила: – Гьа, бице дуда бихьараб макьу. Царацца абунила: – Цин дуцца бице. – Дида хханассул васассе чIчӏужу ячунеб бертин бихьана, гьениб гIемер кепалда гьекъолел, кваналел рукIана, кьолеб батIи-батIияб кунеб жоги букIана, – ян бицанила бакьучицца. Царацца абунила: – Гьеле гьедин берталълъ мун букIинги лъан, дицца мун кьижараб меххалълъ моххмохх кун букIана. Мискин бакьучалълъ гьелде данде абунила: – Бихъагихха дур чехь, дуцца макьил бицараб меххалълъго щаклъун букIараб дун, цощинаб хIила гьабизехъинцин батичIонийинхха гьаб болъоницца, – ян. Макьилӏ кванараб квеналдалъун бакьучалълъул чехь гIорцIцӏичIила, гьаб гъарин, бакъуцца хвезе дагьалълъ ххутIанила. Ххадубги бакьучицца царада абунила: – Гьалмагъзабазда гьоркьоб гуребги жидерго эбел-инссуда гьоркьобцин царацца хIила гьабулилан рагIун букIана, гьанже дир гьелда ракIчIчӏана. Жакъа къоялдасса нахъе тIокIаб дун дуда бихьизе гьечIо, дида мун бихьулареб гIадин, тIокIаб нилӏеда гьоркьоб гьудуллъиги гьечIо, дургун гьудуллъи гьабизегIан гьойдулгун гьудуллъи гьаби гIезегIан лълъикI. Гьанже цер гIодизе, ахIдезе лӏугьанила, мун гIадинаб лълъикIаб гьудулги батIалъун дида дунялалда букIине кIоларилан. Гьелдасса ххадуб гьалълъ гьедун рагIи кьунила жакъа къоялдасса нахъе жинцца бакьуч бакъун теларин, жибго бакъун букIанигийилан. Царае гьалълъулгун гьудуллъи тIезе бокьун букIинчIила, щайгурелълъул гьеб цадахъ гьечIого жиндиего гIураб квен батизе гьалда кIолеб букIинчIила. ГIабдал бакьучги гьалълъул рагIуда божанила, гьанжессаги гьалълъулгун гьудуллъиялда чIчӏанила. Гьелдасса ххадуб анлӏго-анкьго къоялълъ нахъасса къотIичIого квине жо балагьулелги рукIун, гьазда цо гьанал кесек батанила, кутакалда ссвакарал гьал цо нохъода кьижанила. Макьилӏ бакьуч цо рахIат хун лӏугьанила, гьаб, рагьун бергун, балагьанила, бугила царацца гьеб гьанал кесекги кун, гIорцIцӏичIеб меххалълъ босун бакьучил чахьалда каратIги бахъун, гьалълъул бакьал ххарцIунел. КIанцIун тIаде бахъанила бакьуч. – Дуцца гьабулеб жо щиб?! – ан ахIанила. – ГьанжелълъагIан дуцца гьабураб жо гьадингояб жо букIана, гьанже дие гьабураб жоялда данде ккун! Гьанже дицца мун кибе кIанцIаниги тезе гьечIо! Ццебе цер тIуранила, ххадуб бакьуч бортанила, гьедин унел гьал цо кьурул рагIалде щванила. Царацца рачӏчI ццебеххун хьвагIанила, рачIчӏалда ххадуб хапулаго бакьуч кьурулӏа гъоркье реххун анила, гIодобги речIчIун, бетIер бихъанила. TIacсa гьоркьеги балагьун, царацца абунила: – Гьанже балагьилин, – абун. Гьадинги абун, цер ахIулаго кечIгун, анила.

Борхьилги царалги къисса Борохьги церги кӏудиял гьудулзаби рукӏанила. Царацца абунила: - Гьаб бакӏ лълъикӏаб бакӏ гьечӏо, гьаниб кваназе жоги тӏагӏун буго, рачӏа гӏор бахун дореххун ине. - Дида гӏор бахине кӏоларо гури, - ян абунила борхьицца. - Бачӏа, мун дир горбода жемде, дицца баччила мун, - ан абунила цинги царацца. Горбода жемун борохьгун, цер лӏугьанила гӏурулӏе. Гьеб борхьил ракӏквешлъи букӏанила царадеххун. Гӏурул бакьулӏе щвейгун, борхьицца габурги дандекъан цер гъанкъизабизе къассд гьабунила. Гьеб меххалълъ царацца абунила: - Гьадигӏан лълъикӏал гьудулзаби, цоязда цоязул гьумерги бихьичӏого холел ругохха. Борхьицца жиндирго бетӏер ццебе баккизе гьабунила. Царацца абунила бихьулеб гьечӏилан. Борихьицца бетӏер дагьабги цӏцӏикӏкӏун ццебе баккизе гьабунила. Царацца хапун кӏалалълъ ккун, чӏамунила борхьил бетӏер. Гӏурул доб рахъалда салуда тӏад борохьги лъун, гъоркье квачӏ бегьун битӏизеги гьабун, абунила: - Гьадин битӏараб бокьула дие гьудул.