ПАЧАГИ КЪЕБЕДАССУЛ ЯСГИ Цо нухалда пачаясс маххул къебедассда тӀадкъан буго жиндие къолден гьабеян. Къебедасс гьабизеги гьабун, къолден пачаяссухъе щвезабунила. Пачаясс гьелълъул хӀалбихьизе, гӀодобги лъун, гьелда ххвалчен кьабунила, гьеб кӀихӀи къотӀанила. Гьедин бигьаго къотӀулеб къолден жиндие гьабидал, пачаяссул ццин бахъанила, цинги гьесс ахӀизеги ахӀун, къебедассда абунила: Доб дуцца дие гьабураб къолден цӀакъ тамахаб, бигьаго ххвалчацца къотӀулеб батана, цоги гьабе дуцца къолден, цинги додинабго тамахаб гьебги батани, дицца дур бетӀер къотӀизе буго, - ян. ЦӀакъ ургъелги ккун вачӀун, инссуцца ясалда бицун буго пачаяссул амру. Ясалълъ абун буго дуда щибго ургъел ккогейин, дуцца цоги къолден гьабейин, цогидаб жо жинцца тӀубалин. Инссуцца къолден гьабун буго, тӀад гьебги ретӀун, ясги йилълъун йиго пачаяссухъе. Пачаяссда ццееги чӀчӏун, гьелълъ абунила: - Гьалехха дуе дир инссуцца гьабураб къолден. Гьалълъул хӀалбихьизе дуего бокьани, кьабун бихьехха ххвалчен, - ан. Гьей ясалълъул бахӀарчилъиялдаги цӀцӏодорлъиялдаги баххиллъарав пачаясс, къолденалълъухъ гӀезегӀанго гӀарацги кьун, яс нахъе йитӀун йиго. <axagi qebedaSul yasgi co nu[alda <axayaS ma{ul qebedaSda Tadqan bugo Dindiye qolden habeyan. qebedaS habiRegi habun, qolden <axayaSu]e ?weRabunila. <axayaS he'ul \albiFiRe, fodobgi ;un, helda {walxen pabunila, heb ji\i qoTanila. hedin bihago qoTuleb qolden Dindiye habidal, <axayaSul Cin ba]anila, cingi heS a\iRegi a\un, qebedaSda abunila. dob duCa diye haburab qolden vaq tama[ab, bihago {walxaCa qoTuleb batana, cogi habe duCa qolden, cingi dodinabgo tama[ab hebgi batani, diCa dur beTer qoTiRe bugo, - yan. vaq urGelgi Kun wazun, inSuCa yasalda bicun bugo <axayaSul amru. yasa' abun bugo duda ?ibgo urGel Kogeyin, duCa cogi qolden habeyin, cogidab Do DinCa Tubalin. inSuCa qolden pabun bugo, Tad hebgi reTun, yasgi yi'un yigo <axayaSu]e. <axayaSda Ceyegi Zun, he' abunila - hale{a duye dir inSuCa haburab qolden. ha'ul \albiFiRe duyego bopani, pabun biFe{a {walxen, - an. hey yasa'ul ba\arxi;iyaldagi Vodor;iyaldagi ba{il;araw <axayaS, qoldena'u] feRefango faracgi pun, yas na]e yiTun yigo.

СИХӏИРЛЪИ ЛЪЛЪИЕ КЬУРАБ? Тӏоццебе дунял бижараб меххалълъ, кинабниги рухӏчIагояб жоялълъе бажари бикьулеб букӏанила. Гьеб щванила гIадамассе. Цогидаб рухӏчӏагояб щинаб жоялълъ: хIутl-хъумуралълъ, хIанчIчӏаз, жанавараз, ччугIбуз - киназго ахIи-хIур, хъуй багъаризабунила, лълъицца щиб абулебги, гьабулебги бугебали лъалеб хIал букӏичIила. Гьединаб рихха-ххочиялда, ахIи-хIуралда rьоркьоб ГIанкlуялълъ жиндиего куркьби росанила, боржине гьунар босизе рекIеда батичIила, БацIицца жиндиего щулиял боххдул тIасса рищанила, гIакъилаб бетIерни босизе кколеблъи кIочанила. ХIайваналниги, хIинчI-хъумурниги, ччугIбиниги щиб-кинали рекIеда ратилелде, гIодоб реххун ххутIун букIанила сихIирлъи. Асскlоссан унев вукIарав инсанассда бихьун, гьесс гьеб жиндиего босанила. Царада бихьанила гIадамасс жиндиего цо жо ракьалдасса тIаде босулеб, цинги гьелда гьеб бичӏчIанила щиб жояли, цинги жиб дагьаб кватIун ккараблъиги лъан, Царацца кин бугониги цо махI ссунтIанила сихIирлъиялда, цо дагьабгIаги гьалълъул бутIа диего щун лълъикIилан. Гьелдасса ххадур гIемерал къоял анила, жанаваралниги, хIанчIчӏиниги, ччугIбиниги жиде-жидер бакIалде руссанила. Цо къоялда гIурулӏа къватIибе 6етIер баккизабураб Ччугlида рихьанила асскIоб бугеб гъотIода рещтIун хӏанчӏчIи. Гьеб ахIданила хIанчIчӏазде. - Ле хIанчIчӏи, гъоб сихIирлъи лълъие щвараб? - ан. Сихӏирлъи гӏадамассе щванилан жаваб кьунила хӏанчӏчӏаз. ЧчугIа щибго абичӏого, дагьабги рикӏкIадегlан лълъедон унеб букIанила, гьелда бихьанила гӏурул рагIалда чIван унеб цо Бацӏ. ХIанчӏчӏазда гьикъарабги кIочон, гьелълъ Бацӏидаги гьикъанила гъоб сихIирлъи лълъие щварабилан. БацIиццаги абунила гъоб гIадамассе щванилан. Гьеб лълъикӏ ккун бугин абунила Ччугӏицца, гьанже нилӏер цоцазда ракӏ хвезе бакӏ ххутIун гьечIин. Гьениб асскIоссан унеб букIараб Царада рагIанила ЧчугIицца абулеб жо. «ЛълъикIаб жого щиб гьаниб бугеб, - абун кIалъанила Цер, - гьанже гIадамасс я ракъдада ниж, я лълъадалӏ нуж рахIаталда тезе гьечIо. БацIги Ччугӏаги Царацца бицараб жоялда гIажаиблъи гьабун, гьакIкIан кIалгун, ралагьун ххутIанила, цинги гьениве тIаде вачIарав гIадамасс гьел кIиялго ккунила. Гьеб бихьараб Цараццаги, хьвагIун ххалатаб рачIчӏгун, гьеб рахъго танила. si\ir;i 'iye purab& ToCebe dunyal biDarab me{a;, kinabnigi ru\zagoyab Doya'e baDari bipuleb bujanila. heb ?wanila fadamaSe. cogidab ru\zagoyab ?inab Doya' - \uT-]umura', \anZaR, DanawaraR, XufbuR - kinaRgo a\i-\ur, ]uy baGariRabunila, 'iCa ?ib abulebgi, habulebgi bugebali ;aleb \al bujizila. hedinab ri{a-{oxiyalda, a\i-\uralda horpob fanjuya' Dindiyego kurpbi rosanila, borDine hunar bosiRe rejeda batizila, baviCa Dindiyego ?uliyal bo{dul TaSa ri?anila, faqilab beTerni bosiRe Koleb;i joxanila. \aywanalnigi, \inZ-]umurnigi, Xufbinigi ?ib-kinali rejeda ratilelde, fodob re{un {uTun bujanila si\ir;i. aSjoSan unew wujaraw insanaSda biFun, heS heb Dindiyego bosanila. carada biFanila fadamaS Dindiyego co Do rapaldaSa Tade bosuleb, cingi helda heb biZanila ?ib Doyali, cingi Dib dahab kwaTun Karab;igi ;an, caraCa kin bugonigi co ma\ SunTanila si\ir;iyalda, co dahabfagi ha'ul buTa diyego ?un 'ijilan. heldaSa {adur femeral qoyal anila, Danawaralnigi, \anZinigi, Xufbinigi Dide-Dider bajalde ruSanila. co qoyalda furu`a qwaTibe beTer baKiRaburab Xufida riFanila aSjob bugeb GoToda re?Tun \anZi. heb a\danila \anZaRde. - le \anZi, Gob si\ir;i 'iye ?warab& - an. si\ir;i fadamaSe ?wanilan Dawab punila \anZaR. Xufa ?ibgo abizogo, dahabgi riJadefan 'edon uneb bujanila, helda biFanila furul rafalda zwan uneb co bav. \anZaRda hiqarabgi joxon, he' bavidagi hiqanila Gob si\ir;i 'iye ?warabilan. baviCagi abunila Gob fadamaSe ?wanilan. heb 'ij Kun bugin abunila XufiCa, hanDe ni`er cocaRda raj [weRe baj {uTun hezin. henib aSjoSan uneb bujarab carada rafanila XufiCa abuleb Do. «'ijab Dogo ?ib hanib bugeb, - abun ja;anila cer, - hanDe fadamaS ya raqdada niD, ya 'ada` nuD ra\atalda teRe hezo. bavgi Xufagi caraCa bicarab Doyalda faDaib;i habun, haJan jalgun, ralahun {uTanila, cingi heniwe Tade wazaraw fadamaS hel jiyalgo Kunila. heb biFarab caraCagi, Fwafun {alatab raZgun, heb ra]go tanila.

БЕЧЕЛЪИ КІВАРИЧІО, МАХХЩЕЛ БОКЬИЛА ВукӀанила, вукӀинчӀила цо бечедав ххан. Гьессул цо гогьав васги вукӀанила. ЧӀчӏужу ячине гӀолев вас вукӀаго, ххан хванила. Цо заманалдассан эбел къачаданила васассе чӀчӏужу ячине. Васги кинго разилъулев вукӀинчӀила, аххиралдаги цо къоялълъ тӀохде вахун вас вукӀаго, гьессда лълъадае уней цо берцинай яс йихьанила. Хханассул васассул гьелълъухъ рокьи кканила. Васасс эбелалда абунила жиндие гьай пуланай яс ячеян. Хханзабазул гурей яс ячине эбелалълъе бокьун букӀинчӀила, кинниги вас тӏасса вичӀичӀого, гьей яс ячине хӀукму кканила. Цо къоялълъ ясалълъул эбел-инссухъе гьарун чагӀи ритӀанила. Ясалълъ абун бачӀанила гьадин: «Жиндие хханассул бечелъи къваригӀун гьечӀо, гьессул щиб маххщел бугебали лъазе бокьила», - ян. Васассул щибниги маххщел букӀинчӀила, ясалълъги цӀакъ берцинал ххаличаби рессулаанила. Хханассул васги разилъанила, гьей яс жиндие ячӀани, живги гьебго маххщелалде ругьунлъизе. Гьеб къотӀи-къаялда яс хханассул васассе ячанила. КватӀичӀого васги, ясго гӀадин, берцинал ххаличаби рессизе ругьунлъанила. Цо заманалдассан хханассул вас вахъанила къватӀиве, цинги щванила цо пуланаб шагьаралде. Вакъунги вукӀун, гьев гьеб шагьаралда цо богокӏаниве кваназе анила. Гьеб богокӏаниве жаниве вачӀарав щинав лага-черхх бугев кьарияв чи, гьенир хӀалтӀулел гӀадамаз вачун цо рокъовегун, чІвалаанила, цинги гьеб гьанал квенги гьабун, бичулаанила. Гьедин хханассул васги гьевго гӀадинав цо-кӀиго кьарияв чиги ккун, цо бецӀцӏаб рокъор жанир тӀамунила. Гьенир гьел цӀакъ лълъикӀ хьихьулел рукӀанила: гьел чІвазе кьара гьарулел рукӀанила. Гьедин моцІцӏгӀанассеб заман банила. Хханассда асскӀосса хъвезе вачун цин цояв анила, цо дагьаб меххалдассан кӀиабилевги анила. Гьанже ирга хханассул васассде щванила. Цо къоялда рачӀун жанирегун, хханассул васги вачун унев вукӀанила. Гьессда бичӏчӀанила жив чІвазе вачунев вукӀин. Гьесс гьезда цӀакъ гьаранила: - Дун чІвани, дидасса нужее гӀемер кӀудияб пайда щвеларо, нужеццани дун чІвачӀого тани, дицца нужее щибаб анкьие нус-нус кӀинус-нус туменалде ричун унел берцинал ххаличаби рессила. Нужее гьелълъул пайда цӀцӏикӀкӀун букӀина, - ян. Гьел разилъанила, хханассул васги, къваригӀунеб къайиги кьун, ххаличаби рессизе цо рокъове жаниве тӀамунила. ЛълъикӀалан заман банила хханассул васасс гьедин ххаличаби рессулев. Гьел ххаличаби, батӀи-батӀиял шагьаразде ун, ричулел рукӀанила гъол чагӀаз. Цо нухалда хханассул васасс жинццаго бессараб ххаличаялда тӀад гьадин хъванила: «Дун вуго пуланаб шагьаралдасса хханассул вас, пуланав чи. Дун жанив тӀамун вуго. Дун ххвассар гьавурав чияссе гӀемераб боцӀцӏи кьезе буго», - абун. Гьелда тӀад хъвараб жо цӀакъ ххал гьабуни гурони, цӀцӏализе лъалароанила. Гьеб тӀад жо хъвараб ххаличаги цогидал ххаличабиги ричизе росун анила цо пуланаб шагьаралде. Гьеб шагьар букӀанила гъов хханассул васассул ватӀан. Гьеб бичун босанила гъов богокӏанив жанив тӀамун вугев хханассул васассул мадугьаласс. Гьеб, тӀад жо хъвараб ххалича цогидаздасса цӀакъго берцинабги букӀанила. Мадугьаласс босараб гьеб ххаличаялълъул ххабар рагӀун, гъов хханассул васассул чӀчӏужу анила гьеб бихьизе. Гьелълъие гьеб ххалича цӀакъ бокьанила, гьелълъухъ битӀахъе ракӀ бахъун анила. Гьелълъ мадугьалассда гьаранила, жиндиеги гьединаб ххалича бессизе бокьун бугин, гьелълъухъ балагьизе цо-кӀиго къоялълъ жиндихъе кьеян. Мадугьалассги кьун анила. Мадугьалассул ххаличаялълъухъги балагьун, гьелда релълъараб ххалича бессулей йикӀанила хханассул васассул чӀчӏужу. Цо заманалдассан хханассул нусалда лъанила гьеб ххаличаялда тӀад хъвай-хъвагӀай гьабун букӀин. Гьелълъ гьел хӀарпал дандранила, гьадинги цІцӏаланила: «Дун вуго пуланаб шагьаралдасса хханассул вас. Дун гьаб пуланаб шагьаралда гьадинаб богокӏанив жанив тӀамун вуго. Дун ххвассар гьавурав чияссе дицца гӀемераб боцӀцӏи кьела», - ян. ГьебсагӀаталълъ ясалълъ хӀадурлъи гьабунила россассда ххадуй ине. Кинабго аскар бакӀаранила, цинги кире рачунел ругелали гьездаги бицинчӀого, гьел гъоб шагьаралде ралагьун къватӀире рахъанила. Чанго къоялдассан яс гьение щванила. Цо азбаралълъур чуял, гьакалги тун, гьел гъоб богокӏанире анила. Ясалълъ киналго богогьанал, ццере хӀалтӀулел чагӀи, богокӏаналълъул бетӀергьан жиндихъего ахӀанила, цинги цояссда гьикъанила гьадинав чи кив вугевилан. Гьесс лъаларилан абунила. ГьебсагӀат гьессул бетӀер къотӀанила, цогияссда цӀехханила, гьессги лъаларилан абунила. Гьессулги бетӀер къотӀун рехханила. Лъабабизе цӀеххарав богокӏаналълъул бетӀергьан вукӀанила. ЧІваялдасса хӀинкъун, гьев гьардезе лӏугьанила: - Гьев нужецца абулев чи гьанив вуго, гьессие щибго лӏугьараб жоги гьечӀо, дун чІваге, ян. Гьесс хханассул вас вугеб бакӀ бихьизабунила. Хханассул васги ххвассар гьавун, богокӏаналълъул бетӀергьанги чІван, гьелги рокъоре тӀадруссанила. Гьеб меххалда бичӀчӀанила хханассул васассда бищунго кӀудияб бечелъи инсанассул жиндирго маххщел букӀин. bexe;i jwarizo, ma{?el bopila wujanila, wujinzila co bexedaw {an. heSul co gohaw wasgi wujanila. ZuDu yaxine folew was wujago, {an [wanila. co RamanaldaSa ebel qazadanila wasaSe ZuDu yaxine. wasgi kingo raRi;ulew wujinzila, a{iralda co qoya' To[de wa[un was wujago, heSda 'adaye uney co bercinay yas yiFanila. {anaSul wasaSul he'u] ropi Kanila. wasaS ebelalda abunila Dindiye hay <ulanay yas yaxeyan. {anRabaRul gurey yas yaxine ebela'e bopun bujinzila, kinnigi was TaSa wizizogo, hey yas yaxine \ukmu Kanila. co qoya' yasa'ul ebel-inSu]e harun xafi riTanila. yasa' abun bazanila hadin - «Dindiye {anaSul bexe;i qwarifun hezo, heSul ?ib ma{?el bugebali ;aRe bopila», - yan. wasaSul ?ibnigi ma{?el bujinzila, yasa'gi vaq bercinal {alixabi reSulaanila. {anaSul wasgi raRi;anila, hey yas Dindiye yazani, Diwgi hebgo ma{?elalde ruhun;iRe. heb qoTi-qayalda yas {anaSul wasaSe yaxanila. kwaTizogo wasgi, yasgo fadin, bercinal {alixabi reSiRe ruhun;anila. co RamanaldaSan {anaSul was wa]anila qwaTiwe, cingi ?wanila co <ulanab /aharalde. waqungi wujun, hew heb /aharalda co bogojaniwe kwanaRe anila. heb bogojaniwe Daniwe wazaraw ?inaw laga-xer{ bugew pariyaw xi, henir \alTulel fadamaR waxun co roqowegun, zwalaanila, cingi heb hanal kwengi habun, bixulaanila. hedin {anaSul wasgi hewgo fadinaw co-jigo pariyaw xigi Kun, co beVab roqor Danir Tamunila. henir hel vaq 'ij FiFulel rujanila, hel zwaRe para harulel rujanila. hedin moVfanaSeb Raman banila. {anaSda aSjoSa ]weRe waxun cin coyaw anila, co dahab me{aldaSan jiabilewgi anila. hanDe irga {anaSul wasaSde ?wanila. co qoyalda razun Daniregun, {anaSul wasgi waxun unew wujanila. heSda biZanila Diw zwaRe waxunew wujin. heS heRda vaq haranila - Dun zwani, didaSa nuDeye femer judiyab <ayda ?welaro, nuDeCani dun zwazogo tani, diCa nuDeye ?ibab anpiye nus-nus jinus-nus tumenalde rixun unel bercinal {alixabi reSila. nuDeye he'ul <ayda ViJun bujina, - yan. hel raRi;anila, {anaSul wasgi, qwarifuneb qayigi pun, {alixabi reSiRe co roqowe Daniwe Tamunila. 'ijalan Raman banila {anaSul wasaS hedin {alixabi reSulew. hel {alixabi, baTi-baTiyal /aharaRde un, rixulel rujanila Gol xafaR. co nu[alda {anaSul wasaS DinCago beSarab {alixayalda Tad hadin ]wanila - «dun wugo <ulanab /aharaldaSa {anaSul was, <ulanaw xi. dun Daniw Tamun wugo. dun {waSar hawuraw xiyaSe femerab boCi peRe bugo», - abun. helda Tad ]warab Do vaq {al habuni guroni, ValiRe ;alaroanila. heb Tad Do ]warab {alixagi cogidal {alixabigi rixiRe rosun anila co <ulanab /aharalde. heb /ahar bujanila Gow {anaSul wasaSul waTan. heb bixun bosanila Gow bogojaniw Daniw Tamun wugew {anaSul wasaSul maduhalaS. heb, Tad Do ]warab {alixa cogidaRdaSa vaqgo bercinabgi bujanila. maduhalaS bosarab heb {alixaya'ul {abar rafun, Gow {anaSul wasaSul ZuDu anila heb biFiRe. he'iye heb {alixa vaq bopanila, he'u] biTa]e raj ba]un anila. he; maduhalaSda haranila, Dindiyegi hedinab {alixa beSiRe bopun bugin, he'u] balahiRe co-jigo qoya' Dindi]e peyan. maduhalaSgi pun anila. maduhalaSul {alixaya'u]gi balahun, helda re'arab {alixa beSuley yijanila {anaSul wasaSul ZuDu. co RamanaldaSan {anaSul nusalda ;anila heb {alixayalda Tad ]way-]wafay habun bujin. he' hel \ar<al dandranila, hadingi Valanila - «dun wugo <ulanab /aharaldaSa {anaSul was. dun hab <ulanab /aharalda hadinab bogojaniw Daniw Tamun wugo. dun {waSar hawuraw xiyaSe diCa femerab boVi pela», - yan. hebsafata' yasa' \adur;i habunila roSaSda {aduy ine. kinabgo askar bajaranila, cingi kire raxunel rugelali heRdagi bicinzogo, hel Gob /aharalde ralahun qwaTire ra]anila. xango qoyaldaSan yas heniye ?wanila. co aRbara'ur xuyal, hakalgi tun, hel Gob bogojanire anila. yasa' kinalgo bogohanal, Cere \alTulel xafi, bogojana'ul beTerhan Dindi]ego a\anila, cingi coyaSda hiqanila hadinaw xi kiw wugewilan. heS ;alarilan abunila. hebsafat heSul beTer qoTanila, cogiyaSda ve{anila, heSgi ;alarilan abunila. heSulgi beTer qoTun re{anila. ;ab~abiRe ve{araw bogojana'ul beTerhan wujanila. zwayaldaSa \inqun, hew hardeRe `uhanila - hew nuDeCa abulew xi haniw wugo, heSiye ?ibgo `uharab Dogi hezo, dun zwage, yan. heS {anaSul was wugeb baj biFiRabunila. {anaSul wasgi {waSar hawun, bogojana'ul beTerhangi zwan, helgi roqore TadruSanila. heb me{alda biZanila {anaSul wasaSda bi?ungo judiyab bexe;i insanaSul Dindirgo ma{?el bujin.

УНССОКОЛОССА ХIОЖОГИ ГУРЖИЯВГИ (Ххалкъияб ххабар) НекIо заманаялълъ магIарулал давладе хьвадулел рукIун руго. ГIемериссел гьел Гуржиялълъе унел рукIун руго. Цо нухалълъ Унссоколосса ХIожо абурав чи ун вуго гьениве давла гъабизе. Щибниги жоги щвечIого, гьасс гуржиязул цо гьитIинав васс викъун, жиндаго цадахъ Унссоколове вачун вуго. Жиндирго лъималги рукIинчIого гьасс гьав жиндиего васлъун тун вуго. Вас кIудияв гIун, гIолохъанчи лIугьун вуго. Гьав кIудияв гIунагIан гьессул жиндирго ватIаналдеххун ххиялал гIемер кколел рукIун руго. ГьитIинаб меххалълъ живго вукIарав рукIа-рахъин, эбел-эмен, росу-ракь: ццебесса унеб букIун гьечIо гьассда даим. КигIан цIакъ вокьун ХIожоцца хьихьулев вукIаниги, ракI Гуржиялдеххун цIцIалеб букIун буго. ХIожо щаклъун вуго гьассда. Къойидасса къойиде вас пашманлъулев вихьараб меххалълъ, ХIожоцца цо нухалълъ ахIун, гьикъун буго гьассда: – Я, дир вас, мун дида гьаб заманаялълъ пашманго вихьулев вуго, щиб дуда ракIалда бугеб жо, дуе бокьараб жо щиб? Дуе бокьараб жо гьабизе буго дицца, бице дурго, – ян. – Дуцца, дир эмен, дун гIезегIан берцингоги хьихьулев вуго, дие щибниги гьаниб камураб жоги гьечIо, кигIан кин бугониги дун ватIаналълъ цIцIалев вуго, ватIаналълъ дие рахIат толеб гьечIо. Дур ракI унтилебан дудаги абизе кIоларого, дир ракI унтун, дидаги хIехьезе кIоларого вукIана дун. Гьанже дуцца цIеххедал бицинчIого тезе бегьичIо. Виччай дуцца дун инссул росулIе, – ян бицанила васасс. ХIожоцца цIакъ пикру гьабунила васасс бицараб жоялълъул, цIакъ кIудияб ургъел кканила гьассда. Гьадинаб пикруялълъ букIанила гьассул ургьимесс бухIулеб: – Диего гьавурав васгIан дие гьав вокьулев, гьассие бокьараб жо гьабичIони, ракIалълъ толарев, гьадигIан ине бокьарав кин гьав чIчIезавилев, гьассдасса ватIалъун кин дун вукIинев? Аххир хIукму гьабунила ХIожоцца: «Васассе бокьараб жо дицца нахъчIваларо. Таваккал! Гуржиялълъ дир вас вугингIаги вукIина ракI парахатлъиялълъе». ХIожоцца чу-ярагъ, ретIел-тIеххги къачIан, вас нухда лъунила. Вас ун дагъабго заманалдассан ХIожое вас гьавунила, жеги дагьабго заманалдассан живго ХIожоги хванила. Гьессул хIурмат гьабун, васассда ХIожо абураб цIцIар лъунила. ХIассил, васассда ХIожол ХIожоян абулеб букIун буго. МоцIцIал анила, сонал анила, ХIожол ХIожо гIун вачIунев вукIанила. Гуржиялълъе чабхъаде хьвадун-руссун, хьвадун-руссун росдал багьардурзабиги рукIанила. Рокъоб букIа, къватIиб годекIаниб букIа, жибго чабхъадул бицун, давладул бицун рукIунел рукIанила гIадамал. БахIарчилъи гьабурассул цIцIар гьабулеб букIун буго, къадарлъи бихьарав ссуризавулев вукIун вуго. Росу рагIалде майданалде рахъун чуязда гьунарал гьаризе ругьунлъулел, гIужда туманкI речIчIизе, ххвалчен хьвагIизе ругьунлъулел рукIун руго. ХIожол ХIожоццаги хIаракат гьабулеб букIун буго ххеххгого жиндасса кIудияз гьабулеб батараб гьабизе ругьунлъизе. Рокъоб эбелалълъги бицунеб букIун буго гьассда эмен давладе хьвадулев вукIараб куцалълъул, Гуржиялълъ вас вукIиналълъул. ХIассил, гьассул ракI чабхъаде иналълъул пикруялда букIун буго. Цо нухалълъ къачIадун руго росдал гIолохъаби чабхъаде ине. ХIожол ХIожоцца абунила гьезда: – Бегьиларищ нужеда цадахъ дунги вачIине? – ян абун. – Угь, гьасс бицунеб жоялълъухъ балагье, мун гIадинал гIиссинал чагIи гьенире кин унел? Щиб дуцца гьениб гьабун бажарилеб жого? Рокъов чIчIа, гьудул, кIваричIин дуе чабхъенго. – Бугониги дун нужеда цадахъ вачIине къачIала, – янги абун, гьасс рокъовеги вилълъун хIадурлъи гьабун буго. Эбелги гьедигIан данде чIчIун. гьечIо гьассда, щайин абуни, доб заманаялълъ гьеб цIакъ билълъараб жо букIун буго. – Гьав ХIожол ХIожо нилIеда цадахъ вилълъани, нилIее нухда гьассул квалквал гуреб тIокIаб жо ккеларо, рачIа гьав вагъа-вашаризегIан нилI ххеххго рахъун, гьаб ракь тезин, – абураб хIукму гьабунила гIолохъабаз. Ихдалил къоялъ хъахIлъи балелдего анссадерил гIолохъабазул гьитIинабго къокъаялълъ росу танила. Радал вахъаравго ХIожол ХIожо къачIан чу-ярагъгун, эбелалълъе къо-мехх лълъикI гьабун, рекIун, кьабун чода цIцIалгун къватIиве вахъанила. Балагьанила, ун ругила гьалмагъзаби гьавги тун. Гьаб жо квеш рекIедаги унтун, ццимги бахъун, кьабизабунила гьасс гьазда ххадуб. Бер рукIкIиналде гIазул мугIрузул ракьанда къайиги чIван, сордо базе рещтIараб анссадерил къукъаялде тIаде кканила гьав. – Ассалам гIалайкум гIолохъаби! – ВагIалайкум салам, рещтIа! – РещтIинаро, нужеда цадахъ рещтIине бокьун букIарабани, нуж дунги тун инароан. ХIожол ХIожоцца ХIожол цIцIар гIодоб толареблъи лъай нужеда, – абураб рагIиги реххун, ХIожо довегIанги ун, хIатIихьен бан чуги биччан, живго цохIо къайиги чIван чIчIун вуго. Радал бахъун, къокъа ун буго цояб рахъалдеххун балагьун, ХIожол ХIожо ун вуго цояб рахъалдеххун балагьун. Гуржиязул мугIрузда терелевги вукIун, аххир цо бакIалда ХIожол ХIожода цо гIулбузул илхъи бихьун буго. РачIа дицца гьаб илхъи хъамун бажаруларищали бихьизин абураб жо ракIалде ккун буго гьассда. Лъабго-ункъо илхъичиги ватун, кьвагьи-гIанхъиги ккун, ХIожол ХIожо лIукъ-лIукъун гIодов ккун вуго. РачIун руго гуржиял тIаде, цIеххон буго – мун щив, кисса – ян абун. Щиб гьабуниги бицун гьечIо гьасс. Гьаб гъалмагъалалде тIаде цоги гIиял къаяздасса гIадамалги рачIун руго. Ссверун лIугьун балагьанила гьал, пайда щиб – лIукъ-лIукъун хвеялде ван вугониги, къорицца ккураб бацI гIадин ццидаххарав ярагьунев гьитIинав гIолохъанчи вугила. Цояз абунила бацIицца бацIил гIамал теларин, рачIайин гьав чIван реххизин абун, цояз абунила гIайиб гурищ гьитIинав гIолохъанчи, гьаб сапар гьадин ккун тун нахъа тIокIав вачIинарин гьав, рачIа гурхIел гьабизин абун. Аххир цоясс абунила гьав чи диццаго хьихьизе тIадеги восила, рокъовеги вачина абун. Гьассде гIемер данде чIчIолев чиго вахъинчIого гуржиясс ХIожол ХIожо гьакидаги лъун жиндирго рокъове щвезавунила. Гуржиясс лълъикIал даручагIи ахIун, ХIожол ХIожое дараби гьаризе тIамунила, лълъикIаб квен кьун, хьихьанила, цIакъ гьассул ургъел гьабунила. Цо моцIцIгIанаб мехх бараб меххалълъ ццеве вукIарав гIадав чи лIугьанила гьассул. ЛIугьараб щинаб жоялълъул пикру-хIисаб гьабураб меххалълъ ХIожол ХIожода гьадинаб жо ракIалде кканила: – ГьадигIан дие хъулухъги гьабун, захIматги бихьун дун щайдай гьав чияссе? Мун щив абун тIоццебе цIеххараб меххалълъ диццаги бицинчIо, тIокIаб гьассги цIеххечIо, рачIа дицца гьалълъул цо кIалъай гьабизин гьассдеххун, кин бугониги дир рухI хвассар гьабурав чи вуго гьав, гьаб жо дида кIочон тезе бегьиларо. Цо къоялълъ ХIожол ХIожоцца гуржияссе жиндир ракI чучанила: – Дун вуго Унссоколосса ХIожол ХIожо, дуцца дун холев бакIалдасса вахъинавуна, дуе гьабизе лълъикIлъи лъаларого вуго дун, дуцца дун цIакъ нечезавуна, ххассго гьаб лIукъел ккеялълъе сабабги дун рокъове вачун хьихьизе гIадаб букIинчIелълъул. ХIисаб щиб дуцца дие гьаб лълъикIлъи гьабиялълъе, гьалълъул цо магIна батила? Гуржияв, гьасс гьаб ххабар бицараб меххалълъ, цо тамашаго вохханила. Тирщун тIадеги вахъун, бан къвалгун къочанила ХIожол ХIожода, роххалил магIу бачIанила чваххун; гьанже бицанила гуржиясс гьаб ххабар: – Дур инссуцца дун, гьитIинав чи, гьанже мун гIадин вачIинеги вачIун гьанивегун гьанисса хъамун ун вукIана Унссоколове. Гьенив гьесс дун жиндирго васлъун хьихьана цо чанго соналълъ, цинги, гIолохъанчиги гIезавун рокъове виччантана дир гьариялда рекъон. Дун дова вугеб меххалълъ дир ракI гьанибе, гуржиялълъе цIцIалаан, гьаниве щун тун ххадуб дир ракI кидаго Унссоколиб букIунаан. ЛIукъун магIарда мун ватараб меххалълъ танкан абун Анссадерил росу, гIолохъаби, живго ХIожо, гьессул хъизан ццебе бачIун чIчIана дида, дирго вацц вихьаравгIанги воххун вукIана дун мун вихьараб меххалълъ. Бихьулищ дуда, вукIинеги дир вацц вукIун вуго мун. НилIер гьаб гьоркьоблъи, кватIун бугониги, тIатун лълъикI ккана. ХIожол ХIожоцца гьелдасса нахъеги бана гьаниб цо моцIцIганассеб мехх. Ине бокьараб меххалълъ гуржиясс гьассие лълъикIаб чу-ярагъгун ретIел-тIеххги къачIанила; ххуржинир эбелалълъе сайигъаталги лъун, цIакъ лълъикIаб хIалалда нухда тIамунила. ХIожол ХIожо рокъове щун цо-кIиго лъагIел бараб меххалълъ эбелалде ракIалде кканила гьассие чIчIужу ячине. Гьеб пикру васассда бицараб меххалълъ гьавги разилъун къачIадизе лIугьанила. РосолIа жидеда рекъарай гIаданги ятун, гьассие гьейги гьелълъие гьавги вокьун, къотIи-къайги тIубан, бертаде къачIаданила. ХIожол ХIожоцца хъван кагъат битIун буго Гуржиялде жиндирго гьобол берталълъе ахIун. Бертаде кIиго къо ххутIараб меххалълъ кIиго-лъабго гьалмагъзабигун цадахъ, гIемераб сайигъатгун щванила гуржияв. Росолълъе лIугьун вачIунев меххалълъ лълъадаре унел ясазул къокъа данде кканила гьассда. Гьезда гьоркьой йикIарай цо хъахIаб гормендуги къарай, чIчIегIераб кьенссер-бералълъул гIадамалълъул берцинлъиялълъухъ балагьун виххун ххутIанила гьав. ХIожол ХIожохъе щвараб сагIаталълъ гьасс жинда йихьарай гIадамалълъул бицанила. ХIожол ХIожоцца абунила гьассда: – Дидасса кIудиявги вуго мун, амма дуцца жеги чIчIужу ячун гьечIо. Дир хIисабалда тIоццебе дур бертин тIубазабизе ккола нилIецца. РачIа нилIецца гьадай дуда йихьарай гIадан дуе ячинин, цинги дир бертадул тIалабги гьабила нилIецца. Гуржиясс абунила: – Дуцца бицунеб битIараб буго, амма нижехъ чIчIужу гьедигIан ххехх ячунаро. Лъеберго, лъебералда щуго сон бараб меххалълъ рачуна нижехъ лълъудби. Гьанже дун ригьалде щунги вуго, дун дур гIакълуялда рекъола. КIиябго бертин тIубазабила нилIецца. Гьанже ХIожол ХIожоцца жиндирго бертин гъоболассе ссверизабунила. Гуржияссе йокьарай ясги жиндирго абурай гIадан ятун, гьасс инеги ун гьелълъул эбел-инссуда ва гьелда жиндаго ккараб жо ва жинцца ваццассул бакIалда вугев гьоболассул адаб-хIурмат цIунун гьабураб хIукмуялълъул бицанила. Яс ссихI къотIун чIчIанила. Эбел-инссуцца абунила: – Ясалълъул иххтияр нижецца духъе кьуни бугин, дуего бокьараб гьабе, – ян. Нахъеяб къоялълъ гуржияссул гъалмагъзабазда цо Унссоколосса чиясс бицун лъан буго гуржияссе ячинехъиней йигей гIадан ХIожол абурай яс йикIин. Гьез бицун, гуржиясс цIакъ гIажаиблъи гьабун, жиндир ккараб гъалатIалълъулги ХIожоцца жиндие гьабизехъинеб букIараб намусалълъулги пикру гьабун тамашалъун ххутIанила. Вилълъун ХIожода кIудияб гIайибги гьабун, хъващтIан бертин ХIожоде буссинабиялълъул тIалаб гьабунила гьасс. Анкь Унссоколобги бан, ссухIмат-кепги тIубазабун, гьудул-гьалмагъзабазе сайигъаталълъе анссадерил тIилал, хъалиябиги росун нахъ вуссанила гьав. Рокъове щун дагьаб мехх балелде гьасс чIчIужуги ячанила, ххеххгого гьазие васги гьавунила. Жиндир заман щвараб меххалълъ гьев васги цIцIализе витIун паракъат вукIанила гьав. ЛълъикIалан сонал анила, цо заманаялълъ ХIожоде ракIги щун, гьасс хъванила кагъат, дагьаб мехх базе, хъизанги бачун, мун нижехъе вачIа абун. Живго ине ссанагIат бугеб заман букIинчIила гьассул. ХIожо хъизанги бачун вачIанила гьассухъе. ХIожол гьеб меххалълъ кIиго лъагIарав гIадав вас вукIанила, гьевги кIудияй эбелалълъухь тун ун руго гьал гуржиялълъе. Анкь бараб гIадинаб меххалълъ гуржияв цадахъ чIчIужуги ячун цо къваригIилалълъе ине ккун, ХIожода абунила гьасс, дун цо лъабго къоялдассан вуссинин, дуцца гьаб рукъ-къаялълъулги тIалаб гьабе, квешав чи ва цIцIогьорассдасса цIцIодорлъиги гьабеян абун. Доб заман букIун буго цIакъ квешаб заман. Щивасс жинди-жиндир бакI, хъала цIунулеб гIадин, цIунизе кколеб букIун буго. Багьадурлъи-бахIарчилъийин абун талавурчилъи-цIцIогьги цIакъ тIибитIун букIун буго. Цояз бикъулеб-хъамулеб, цояз чIвалел, цоял цIцIогьабазда ххадур, гьедин бада-гъудуралълъул заман букIун буго. Кодоб ярагъ гьечIого чи сапаралдеяли щай гурин, магъилълъе, хIатта рокъосса къватIивецин лIугьунареб заман букIун буго. Гуржияв ун нахъияб сордоялълъ цIцIализе ун вукIарав гьассул вас моцIцI базе рукъове виччарав чи Тулписалдеги щун, каву буххун буго. ХIожода гьаб рагIун гьечIо. ГIемераб меххалълъ буххун рагIичIеб меххалълъ гьав вас живго ругьунаб бакIалдасса тIадеги вахун, кавуда тIассан дваман рагьде кIанцIун вачIун вуго. Гьеб меххалълъ ворчIарав чи, ХIожо босун туманкIгун кIанцIарав къватIиве, гьабураб гьаракь: гьав диде ахIдолев чияр чиго щиван абун ракIалде ккарав вас ссихI къотIун чIчIун вуго. Гьедин гъов чIчIараб меххалълъ ХIожоцца, гьав чи лълъикIав чи гурилан абураб жоги ракIалде ккун, речIчIун туманкIгун чIван реххун вуго гуржияссул вас. Жинцца чIварав чи щивалицин лъачIого, ХIожоцца вехъерхъун гьав гъоркьарокъове реххун тун вуго. Ургъел ккун гIадинги вукIанила гьав цин, бугониги, нахъа ракIги гIодобе биччан, гьедегIан пикруго гъабичIого гIадин ххутIанила гьаб иш гуржияв вуссинегIан. Цо заманаялълъ рачIанила гуржиявги чIчIужуги. – Гьа, кканищ щибниги жо дун гьечIого? – ян гьикъанила гьасс. – Валлагь, къассде цIцIогьоде вачIун вукIарав цо чи вугинхха гьагъава дицца чIван, лъаларо щивали, мунго балагьехха, – ян абунила ХIожоцца. Вилълъун балагьанила гуржияв, вугила жиндирго цохIо вукIарав вас чIван лъун бухIун чехьги бахъун, хIанчIун жиндирго кIветIгун, вилълъанила гьав жиндирго чIчIужуялълъухъе. Бицанила гьалда лIугьараб жо. ГIодизе-чIвадизе лIугьуней йикIанила гьай, россасс абунила: – Гьанже гьелълъул пайда гьечIин, гьаб иш нилIецца къватIибе бахъичIого бахчизе ккола, ххассго гьоболассда лъазе биччазе бегьиларо. НилIецца вас ахикь вукъила кколеб хIалалда, – ян абун. Гьаз васги вукъанила щибниги ХIожода ва гьессул чIчIужуялда хIал лъазе биччачIого. Цодагьал къоял ран ххадуб гьалги Унссоколоре руссанила. Гьал ун ххадуб, кколеб ххадуб жоги гьабунила гуржиясс васассе. ХIожо рокъове щун моцIцI балелде ххадуб гуржияссул кагъат бачIанила: – Дуда чIварав чи, – ян хъвалеб букIанила гьасс, – дир вас вукIана. Дир чехь бухIараб гIечIого, дургийищ гьанже бухIизабилебан дицца дуда лъазабичIого тана. КигIан кин бугониги, бидухъ би абураб нужерго кициялда рекъон, дир васассул би гIодоб тезе бокьун гьечIо дие. Дуцца дихъе дурго вас витIе чIвазе, нилIер гьудуллъи тIечIого гIаданлъиялда билълъинабизе ракIалда батани. Цин ХIожол жинцца чIварассда ракI гурхIанила, цинги жиндир вас чIвазе витIиялълъул ургъел кканила гьассда. Бералда бихьулаго чIвазе вас кин витIилев? ВитIичIого тани магIарул яхI-намус, гьелдасса цIакъаб бидухъ би бецIизе кколеб гIадат. Цояб рахъалдассан чIчIужу йигила юхарилей-чIвадилей. ГIемер ургъараб меххалълъ гьазул хIукму кканила вас витIизе. МагIирукъ лъун букIанила гьассул рокъоб вас инегIанго. Къо-мехх лълъикIги гьабун, витIун анила вас. Цо анцIго къоялдассан витIарав чиги вуссанила бидул цIураб васассул ретIелги босун. Цо дагьаб заман ун ххадуб ХIожол ХIожое цоги вас гьавунила. Гьалълъул ххабар гьасс Гуржиялълъе гьоболассухъеги битIанила. Гьасс хъванила гуржияссде: – Дидасса ххатIа ккун дур васги хванин, дуцца гьессул рецIелги бахъанин. Гьанже нилI цоцазда тIассаги лIугьун, ракIазулI хъублъиялълъул рагIадгIаги ккун батани, гьебги нахъе бацIцIад гьабун цIияб гьудуллъи гьабизин. Дуцца чIварав васассул бакIалда дие васги гьавунин абун. Гуржиясс жиндихъе кагъат босун вачIарав чияссухъе кьун гьассие гьадинаб жаваб бачIанила. – Гъоб дуцца бицунеб хъублъиялълъул рагIадали щай гурии, дир рекIелI гьелълъул махIцин гьечIо. Амма нужерго гIадат билълъинабизе ккола тIубараб куцалда, – ян хъвалеб букIанила гьасс, – дуцца чIварав дир вас вукIана цIцIалун лIугIизе гIагарарав гIолохъанчи; дуцца дихъе чIвазе битIун бачIана лъимер. Кин кколеб дуда, нилI рарщалъун ругищ? Дир хIисабалда гьечIо. Рарщалъизе ккани, дуцца дихъе чIвазе гьев цояв васги витIизе ккола. Гьеб меххалълъ тIуба-гъубала нилIер гьоркьоблъи. Гьанже цIакъго ургъел кканила ХIожодаги чIчIужуялдаги. ХIожоцца гIемер пикру гьабунила гуржиясс бачIараб кагътил. ХIисаб гьабураб меххалълъ гуржияссул пикру битIун бихьанила гьассда. Гуржияссул бакIалда дунго вукIаравани, диццаги гьедин гьабилаанин абураб жоялда ракI чIчIанила гьассул. ГIодулей-чIвадулей эбелги тун анила вас витIун. ИчIго-анцIго къо иналде бидулI белъараб ретIелги бачIанила. КIиявго васассдассаги махIрумлъун, кIудияб ургъалида инел рукIанила ХIожолги чIчIужуялълъулги сонал. ГIажаиблъун гIадамалги рукIанила гьазда, бералда бихьулаго чIвазе лъималги ритIун, гьаз гьабураб жоялълъухъан абун. ГIадамаз толел рукIинчIила гьал цо хIалалда гьеб-доб бицунаго. Гьаб къагIидаялда анила 14-15 сон. Ххабар гьечIого цо нухалълъ гуржияссул кагъат бачIанила. Лъималазул хобалдеги рахине, гьел ракIалде щвейги гьабизе, дагьаб мехх жидехъги базе рачIаян ахIулел рукIанила гьасс гьал. Ургъанила росс-лълъади ун лълъикIдай, лълъикI гуродай абун. КIиязулго ракI иналда тIад рекъолеб букIанила, амма гIадамаз васвасал ккезарулел рукIун руго. – Валлагь, гьанже гьев тушманассде тIадеги ани, анкьабго рекъезабила нужецца, – ян абулеб букIанила гьаз. ГIадамазухъги гIинтIамичIого, кьабун рахъун анила гьал. Лъималазул хобалгIаги гурищ нилIеда рихьилелан абураб пикруялълъ рекIее парахалъи бачIунеб букIанила гьазул. Щванила гьал гуржиялълъе. Ххош-баш гьабунила гьалбадерицца, цинги гьазул ракI гьалакго букIинги лъан, гьаз ХIожоги чIчIужуги ахикье рачанила. Рихьизарунила гьаз хобал. Бугила цо кIудияб хоб; гьелда асскIоб кIиго гьитIинаб хобги бугила. ТIад тIугьдул чIчIун берцинго къачIанги ругила гьал. ХIожоги гьессул лълъадиги ракIалги пашманлъун, дагьал гIодизеги гIодун, гьалбадерицца рокъоре рачанила. Балагьанила, бугила кIудияб тIутI къачIан, тIутIалда тIад квана-гьекъолеб жоялълъул камураб жо гьечIила. Ссверун гIодор чIчIун гIемерал цIакъ аваданал кепал гьалбал ругила. Гьал гIодор чIчIезе бакIги бугила хIадур гьабун тун. ГIодор чIчIезарун гьалбалгун киназго лълъарал цIунила. Рукъалълъул бетIерасс борххун жиндирго лълъаргун, жиндир гьитIинаб меххалдасса нахъе Унссоколосса ХIожолгун ккараб щинаб жо бицанила, цинги абунила гьасс: – Дир вас ХIожол ХIожоцца ххатIаялдалъун чIвана. ХхатIаялдалъун гуро ургъунго чIван вукIараваниги дицца гьессул кIиявго васали щай гурин, цонигияссда килищ хъвазецин ракIалде ккелароан. Бидул тушманлъиялда тIад рекъоларо дун. ЛекIаз бидул тушманлъиялълъул гIадат кутакалда хIалтIизабула. Гьедин гуребани, ХIожол ХIожоцца дихъе чIвазе васал ритIилаанищ? Кидаго ритIилароан. Дицца гьел чIван рукIараланийищ лълъикI букIинебан, ялъуни дицца гьабураб куцищ лълъикI? Ургьун рихье нуж, – анги абун, гьасс абунила жиндирго чIчIужуялда, – рачея гъол гьанире – ян. Инеги ун, чIчIужу доб рокъосса цIубараб моцIцI гIадав кIиго васги цадахъ гьавун ячIанила. НуцIцIил кIалтIа рахъун чIчIун гьалги тун, гьай жиндирго бакIалда гIодой чIчIанила. – Гьале нужер кIиявго вас, – ай абунила гуржиясс ХIожодаги чIчIужуялдаги, – нужер гIадат билълъинабун букIарабани, жакъа нужеда гьал рихьизе рукIинчIо. Гьеб меххалълъ цинги ХIожоги чIчIужуги роххуцца гIодулаго ххурхханила кIиявго васассда. ЛълъикIалан меххалълъ жалго гьалги тун ссихI къотIун чIчIанила гьанир рукIарал гьалбал. Гьазухъ балагьун ракI къварилъанила гьазул. Цинги гьалги гIодорчIчIун паракъалъараб меххалълъ гуржиясс ххадуб кинаццаго гьураги ахIун гьазул савлухъ гьекъанила. КIиабилеб лълъар борххараб меххалълъ гуржиясс абунила: – Дицца гьаб лълъар гьекъола ХIожол ХIожолълъги гьессда релълъарал цогидал лекIазулълъги бугеб яхIгун намус, гъорлI бидул тушманлъи гьечIого, наслуялълъ наслуялълъухъе кьолаго, азарго соназ чIахъулаго айги абураб жоялълъе гIолон. Гьассул гьаб каламалда киналго разилъун гьураги ахIун гьекъанила. Ххадуссеб лълъар ХIожол ХIожоцца борхханила: гьасс абунила: – АнцIила щугониги соналълъ диццаги дир чIчIужуялълъги бидул тушманлъиялълъул кьогIлъи чIамуна. АнцIила щуябго соналълъ гьав чиясс нижер кIиявго вас чIваравилан абураб жоялълъ бухIулеб букIана нижер ургьимесс. Бидул тушманлъи бидул ваццлъиялде буссинабизе рекIел хIал гIурав бахIарчияссул савлухъ гьекъола дицца, – абун. Гьазул гьаб квана-гьекъей бертаде буссанила. Лъабго сордо-къоялълъ гьабунила гьаз бертин-ссухIмат. Ункъабилеб къоялълъ жалго ххутIараб меххалълъ абунила гуржиясс: – Ле, гьудул, ХIожо! КIиго васгун мун, цониги гьечIого дун, бегьилищ гьедин. – Бегьиларо. – Кинха гьабилеб? – Дуццаго бокьараб хIукму гьабе, гьаб ишалда жаниб дир щибниги рагIи бицине бакI гьечIо, дун дуе мукIурав вуго. – Дие бокьарабги гьабиларо, рачIа васазе бокьараб гьабизин. – РачIахха. АхIанила васал. Гьикъанила гьазда гуржиясс: – Нижги руго нужер эбел-эмен, гьалги руго. Бокьарав гьазда цадахъ а, бокьарав нижеда цадахъ чIчIа. Гьас гьадин абураб меххалълъ кIудиявав гуржияссдеххун балагьун гьиманила, гьитIинавав эбелалдеххун къанила. ЧIаго ратаралдасса нахъе кIиявго гьанив таниги ургъел щибанги абун, ХIожоги чIчIужуги гьитIинав васги вачун магIарухъе руссанила. ГIорхъоде щвезегIан гьал тIоритIизе гуржиявги кIудияв васги рачанила.

ГЬАБИГЬАНАССУЛ ЛЪИМАЛ ВукӀанила, вукӀинчӀила, цо херав гьабигьан вукӏанила. Гьессул лъабго васги вукӀанила. Цо заманалдассан гьабигьан хванила. Эмен вукъун ххадуб, гьессул нахъе ххутӀараб ирс сабаблъун, лъималазда гьоркьоб дагӀба кканила. ХӀурул цӀезабун мегежгун, жиндие гьобо хӀажат гьечӀиланги абун, кӀудияв ваццасс жиндиего гьабихъе лълъим бачунеб рахъ тӀасса бищанила. - Валлагь, дидаги ракӀалдасса унаро кидаго хӀурул цӀураб ретӀел-хьитгун, михъ-мегежгун вукӀунев вукӏарав эмен. Диеги гьабидассаги гьелълъул тӀохго бокьила, - ян абунила гьоркьохъев ваццассги. - ЦӀуни, дир цӀун рукӀа абе михъалги ретӀелги хӀурул, - анги абун, бищун гьитӀинав ваццасс инссул ххутӀараб гьобо хӀалтӀизабизе байбихьанила. КӀудияв вацц вукӀунаанила лълъадал рахъда асскӏов гӀурччинххарда вегун, гьоркьохъев вукӀунаанила гьабил тӀохда бакъалда вегун, бищун гьитӀинавин абуни, хӀурул цӀезабун ретӀелгун, рачӀа-рачӀаразул тӀорщел ххунев вукӀунаанила. Гьабихъе вачӀарав щинасс гьессие магъалоги кьолаанила. Цо заманалдассан кӀудияв ваццассда бичӏчӀанила жинцца гӀантаб жо гьабураблъи, гьабил рахъ жиндиего боси, гьелдасса нечон, росу тун ине къватӀиве вахъанила. Унев, унев вукӀун, гьев цо бецӀцӏаб кӀкӀалахъе кканила. Гьеб кӏкӏалал гъварилъуда иццда асскӀоб бегун бугила цо кӀудияб Аздагьо. - Салам гӀалайкум, гьава рекъараб, лълъим цӀцӏорораб батаги, - ян абунила Аздагьоялдасса цӀакъго хӀинкъарав гьабигьанассул васасс. - Дур гьел лълъикӀал рагӀабазе гӀоло гуревани, гьабсагӀат кІкІвинаан дицца мун, - ан абунила Аздагьоялълъ. - Гьелълъухъги баркала дуе, - ян абунила гьесс. - ГӀенеккея, гӀолохъанчи, дуда кечӀ ахӀизе яги маргьа бицине лъаларищ? - ан гьикъанила Аздагьоялълъ. - Лъаларо, - ян абунила гьесс. АхӀизе кечІги лъаларев, бицине маргьаги лъаларев чияссе дицца гьадин гьабулиланги абун, хапун восун къулчӏчӏун виччан танила Аздагьоялълъ гьев. Гьабигьанассул гьоркьохъев васассдаги чӀалгӀанила гьабил тӀохда вегун. Жинццаго гьабураб гӀантаб жоги лъан, гьевги вахъанила росулӏа къватӀиве. КӀудияв ваццго гӀадин, гьевги кканила добго Аздагьоялълъул чохьониве. Жиндасса кӀудияв кӀиявго ваццассул араб бакӀ лъачӀого ххабар тӀагӀиндал, гьитӀинав вацц къватӀиве вахъанила гьел ралагьизе. Унев, унев вукӀун, гьевги кканила дов кӀиявго кӀудияв вацц ккараб кӀкӀалахъе. Гьениб батараб иццда тӀассан кӀанцӀулев вукӀарав чи гьев Аздагьодул мугъзада тӀаде кканила. - Салам гӀалайкум, лълъим цӀцӏорораб, гьава рекъараб батаги, Аздагьо, — ян абунила гьесс, щибго виххичӀого. - Дур гьел лълъикӀал рагӀабазе гӀоло гуревани, гьабсагӀат кІкІвинаан дицца мун. АхӀизе кечӀниги бицине маргьаниги лъаларебищ дуда, гӀолохъанчи? - ян абунила Аздагьоялълъ. - Валлагь, лъалебхха. Бокьани кечӏ ахӀила, бокьани маргьа бицина, дуе бокьараб тӀасса бище, - ян абунила васасс. - Маргьаянги абун, унго-унго лӏугьараб жо бицинехъин ватилахха мун. - РачӀа гьадинаб къотӀи гьабизин: дицца унго-унго лӏугьараб жо бицунеб бугони, дуцца дун кӀкІвине бегьула, диццани маргьа бицунеб меххалълъ, мун гьоркьоб кӀалъани, дицца дур гьаб мугъзадасса квер чІван чӀоло бахъила, рачел гьабизе. - ЛълъикӀ буго. Рице дурго гьерссал, кигӀан кӀудиял рокьаниги, къотӀиялда дун разияб буго. Цин ццебеккун дицца дуе бицинин, Аздагьо, дун гьаниве дуда асскӀове ккараб куцан, абунила васасс. - Дун гьаниве ккана дирго гӀулби сабаблъун. Цо соналда дун вукӀана гьел хьихьун. Гьеб сон букӀана кутакалда ракъдалаб, гьезие квине ххерги, гьекъезе лълъимги букӀинчӀо. Дицца гӀулби гӀурухъе рачана лълъим гьекъезе. Балагьана гури кисса-кибего - тӀад цӀцӏерги чІван, гӀулбузе лълъим гьекъезе бакӀ гьечӀо. Босун гӀащтӀигун, гъурун цӀцӏергун, лълъадалӏе цо каратІ гьабуна. Балагьана - лълъим цӀакъго гӀодобегӀан буго, гӀулбузул кӀал гӀунтӀулеб гьечӀо лълъеде. Гьебмеххалда дицца дирго бетӀер черххалдасса батӀа гьабуна, жаниб букӀараб гӀадалнахги нахъе реххун, лълъадал цӀезабун гьебгун, гӀулби гьекъезаруна. Гьаниб аххадегӀан, гьадигӀан цӀцӏорон бугеб гьаб лълъим тӀарада, баккун бачӀунеб бакӀалда, киндай бугоян ракӀалде ккана дида. Ун гӀурул бетӀералдегун, цо заз-хъарахъги бакӀарун, гӀурул бетӀералда цӀа гъуна. Дицца бакараб цӀаялдассан гӀуруда цӀа рекӀана, гьелълъул рагӀаллъабиги чӀурхӀа-кӀутӀун реххана. Гьеб цӀаялдасса хӀинкъарал дир гӀулби тӀура-риххун ана. Гьебмеххалда дицца гӀащтӀи кодобе босана, балагьана гури - гӀоркь ххутӀун буго, гӀащтӀийин абуни, бухӀун, биун тӀагӀун буго. Цо заманалда дида ракӀалде щвана дирго бетӀер, гьеб босизе гъол гӀулби гьекъезарураб бакӀалде вилълъана. Гьениб дир ботӏрол гвангвара буго, жаниб наяз цӀун. Гьанже гӀулбиги рилун, гӀадада вукӀине бегьуларилан диццаго дидагоги абун, наязул цӀураб дирго гвангвара дицца дирго кӀигъуждузда лъуна. ЛълъикӀаб кӀиго ритӀучІги ккуна. Хъун гьелгун, гьан диццаги квана, тӀомал гъотӀода рана, гъветӀги гӀощтӀол гӀоркьалълъ къотӀун, диего гьоко гьабуна. Дир гвангвараялда жанир ругел наязда гьоркьосса кӀиго най буго цоцалълъ къаццандулеб, ахӀи-хӀуралда. Гьезул щибалълъ абулеб буго дудасса дицца гӀемер гьабулин гьоцӀцӏоян. Дицца гьезда абуна гьеб къецц рагъичӀого тӀубазе кӀолин, нужерго гьоцӀцӏо гьабизе лӏугьайин, балагьилин кинал бергьунаяли. Гьебмеххалда кӀиябго найицца байбихьана гьоцӀцӏо гьабизе. РитӀучӀазул тӀомалги цӀун, тӀассангицин чваххизе лӏугьана. Гьел гьацӀцӏул цӀурал тӀомалги гьакида лъун, гьакида гьеб кӀиябго найги бан, дицца ххазабуна. Цо заманалда цояб най чӀчӏана, гьокоги кьурдасса гъоркье ине дагьаб ххутӀана. Гьабго щай чӀчӏарабилан найида кьабизе цІцӏал борххулев вукӀана, ракьуда гьебги тункун, цІцӏалагӀоркьалълъ дун хъахІнакІкӀалӏе реххун ана. Гьениб цо хапуралълъухъе накӏкӀул кесек кквезе щвана дихъе. Гьебги ккун, ракьалде далдалун ххутӀана дун. Дицца ккураб накІкІ буго боржун унеб, гъоркье балагьана, гьениб лълъим бихьула. Биччан тун накІкІгун, кӀанцӀун виччан тана лълъелӏе ккезеян, битӀахъе дур мугъзада тӀаде ккана. - Гьебни гьересси буго дур, - ан абунила Аздагьоялълъ. - Гьа, гьоркьоб кӀалъани, квер чІван дур мугъзадасса чӀоло бахъизе къотӀи букӀана. Бихьея ххеххго мугъ гьанибе. Аздагьоялда бичӀчӀанила дагӀбадун жо кколареблъи. Гьелълъ гьев васассда ццебе мугъ ккунила. Босун рекӀараб нусгун, Аздагьоялълъул горбодасса бахъараб рачӀчӏалде щвезегӀан тӀон ччукӀанила гьабигьанассул васасс. Гьелълъул ургьив, хвечӀого, чӀаго жиндирго кӀиявго ваццги ватун, гьелги ххвассар гьарунила гьесс, чІван Аздагьоги рехханила. Рачун ваццалгун, рокъове вилълъанила. Гьелдасса нахъе лъабавго вацц цоцалълъ рекъон, цадахъ гӀумру гьабизе лӏугьанила. habihanaSul ;imal wujanila, wujinzila, co [eraw habihan wujanila. heSul ;abgo wasgi wujanila. co RamanaldaSan habihan [wanila. emen wuqun {adub, heSul na]e {uTarab irs sabab;un, ;imalaRda horpob dafba Kanila. \urul veRabun megeDgun, Dindiye hobo \aDat hezilangi abun, judiyaw waCaS Dindiyego habi]e 'im baxuneb ra] TaSa bi?anila. - walah, didagi rajaldaSa unaro kidago \urul vurab reTel-Fitgun, mi]-megeDgun wujunew wujaraw emen. diyegi habidaSagi he'ul To[go bopila, - yan abunila horpo]ew waCaSgi. - vuni, dir vun ruja abe mi]algi reTelgi \urul, - angi abun, bi?un hiTinaw waCaS inSul {uTarab hobo \alTiRabiRe baybiFanila. judiyaw waC wujunaanila 'adal ra]da aSjow furXin{arda wegun, horpo]ew wujunaanila habil To[da baqalda wegun, bi?un hiTinawin abuni, \urul veRabun reTelgun, raza-razaraRul Tor?el {unew wujunaanila. habi]e wazaraw ?inaS heSiye maGalogi polaanila. co RamanaldaSan judiyaw waCaSda biZanila DinCa fantab Do haburab;i, habil ra] Dindiyego bosi, heldaSa nexon, rosu tun ine qwaTiwe wa]anila. unew, unew wujun, hew co beVab Jala]e Kkanila. heb Jalal Gwari;uda iCda aSjob begun bugila co judiyab aRdaho. - salam falaykum, hawa reqarab, 'im Vororab batagi, - yan abunila aRdahoyaldaSa vaqgo \inqaraw habihanaSul wasaS. - dur hel 'ijal rafabaRe folo gurewani, habsafat Jwinaan diCa mun, - an abunila aRdahoya'. - he'u]gi barkala duye, - yan abunila heS. - feneKeya, folo]anxi, duda kez a\iRe yagi marha bicine ;alari?& - an hiqanila aRdahoya'. - ;alaro, - yan abunila heS. a\iRe kezgi ;alarew, bicine marhagi ;alarew xiyaSe diCa hadin habulilangi abun, [a<un wosun qulZun wiXan tanila aRdahoya' hew. habihanaSul horpo]ew wasaSdagi zalfanila habil To[da wegun. DinCago haburab fantab Dogi ;an, hewgi wa]anila rosu`a qwaTiwe. judiyaw waCgo fadin, hewgi Kanila dobgo aRdahoya'ul xoFoniwe. DindaSa judiyaw jiyawgo waCaSul arab baj ;azogo {abar Tafindal, hiTinaw waC qwaTiwe wa]anila hel ralahiRe. unew, unew wujun, hewgi Kanila dow jiyawgo judiyaw waC Karab Jala]e. henib batarab iCda TaSan janvulew wujaraw xi hew aRdahodul muGRada Tade Kanila. - salam falaykum, 'im Vororab, hawa reqarab batagi, aRdaho, — yan abunila heS, ?ibgo wi{izogo. - dur hel 'ijal rafabaRe folo gurewani, habsafat Jwinaan diCa mun. a\iRe keznigi bicine marhanigi ;alarebi? duda, folo]anxi& - yan abunila aRdahoya'. - walah, ;aleb{a. bopani kez a\ila, bopani marha bicina, duye boparab TaSa bi?e, - yan abunila wasaS. - marhayangi abun, ungo-ungo `uharab Do bicine]in watila{a mun. - raza hadinab qoTi habiRin, diCa ungo-ungo `uharab Do bicuneb bugoni, duCa dun Jwine behula, diCani marha bicuneb me{a', mun horpob ja;ani, diCa dur hab muGRadaSa kwer zwan zolo ba]ila, raxel habiRe. - 'ij bugo. rice durgo herSal, kifan judiyal ropanigi, qoTiyalda dun raRiyab bugo. cin CebeKun diCa duye bicinin, aRdaho, dun haniwe duda aSjowe Karab kucan, abunila wasaS. - dun haniwe Kana dirgo fulbi sabab;un. co sonalda dun wujana hel FiFun. heb son bujana kutakalda raqdalab, heRiye kwine {ergi, heqeRe 'imgi bujinzo. diCa fulbi furu]e raxana 'im heqeRe. balahana guri kiSa-kibego - Tad Vergi zwan, fulbuRe 'im heqeRe baj hezo. bosun fa?Tigun, Gurun Vergun, 'ada`e co karaT habuna. balahana - 'im vaqgo fodobefan bugo, fulbuRul jal funTuleb hezo 'ede. hebme{alda diCa dirgo beTer xer{aldaSa baTa habuna, Danib bujarab fadalna[gi na]e re{un, 'adal veRabun hebgun, fulbi heqeRaruna. hanib a{adefan, hadifan Voron bugeb hab 'im Tarada, baKun bazuneb bajalda, kinday bugoyan rajalde Kana dida. un furul beTeraldegun, co RaR-]ara]gi bajarun, furul beTeralda va Guna. diCa bakarab vayaldaSan furuda va rejana, he'ul rafal;abigi zur\a-juTun re{ana. heb vayaldaSa \inqaral dir fulbi Tura-ri{un ana. hebme{alda diCa fa?Ti kodobe bosana, balahana guri - forp {uTun bugo, fa?Tiyin abuni, bu\un, biun Tafun bugo. co Ramanalda dida rajalde ?wana dirgo beTer, heb bosiRe Gol fulbi heqeRarurab bajalde wi'ana. henib dir boTrol gwangwara bugo, Danib nayaR vun. hanDe fulbigi rilun, fadada wujine behularilan diCago didagogi abun, nayaRul vurab dirgo gwangwara diCa dirgo jiGuDduRda ;una. 'ijab jigo riTuzgi Kuna. ]un helgun, han diCagi kwana, Tomal GoToda rana, GweTgi fo?Tol forpa' qoTun, diyego hoko habuna. dir gwangwarayalda Danir rugel nayaRda horpoSa jigo nay bugo coca' qaCanduleb, a\i-\uralda. heRul ?iba' abuleb bugo dudaSa diCa femer habulin hoVoyan. diCa heRda abuna heb qeC raGizogo TubaRe jolin, nuDergo hoVo habiRe `uhayin, balahilin kinal berhunayali. hebme{alda jiyabgo nayiCa baybiFana hoVo habiRe. riTuzaRul Tomalgi vun, TaSangicin xwa{iRe `uhana. hel haVul vural Tomalgi hakida ;un, hakida heb jiyabgo naygi ban, diCa {aRabuna. co Ramanalda coyab nay Zana, hokogi purdaSa Gorpe ine dahab {uTana. habgo ?ay Zarabilan nayida pabiRe Val bor{ulew wujana, rapuda hebgi tunkun, Valaforpa' dun ]a\naJa`e re{un ana. henib co [a<ura'u]e naJul kesek KweRe ?wana di]e. hebgi Kun, rapalde daldalun {uTana dun. diCa Kurab naJ bugo borDun uneb, Gorpe balahana, henib 'im biFula. biXan tun naJgun, janvun wiXan tana 'e`e KeReyan, biTa]e dur muGRada Tade Kana. - hebni hereSi bugo dur, - an abunila aRdahoya'. - ha, horpob ja;ani, kwer zwan dur muGRadaSa zolo ba]iRe qoTi bujana. biFeya {e{go muG hanibe. aRdahoyalda biZanila dafbadun Do Kolareb;i. he' hew wasaSda Cebe muG Kunila. bosun rejarab nusgun, aRdahoya'ul gorbodaSa ba]arab raZalde ?weRefan Ton Xujanila habihanaSul wasaS. he'ul urhiw, [wezogo, zago Dindirgo jiyawgo waCgi watun, helgi {waSar harunila heS, zwan aRdahogi re{anila. raxun waCalgun, roqowe wi'anila. heldaSa na]e ;abawgo waC coca' reqon, cada] fumru habiRe `uhanila.

МЕКЪИ ККАНА Жиндирго рукІниб букӀанила цо БацІ. Гьелълъ рукъ киданиги я бацӀцӀунароанила, я къачӀалароанила. Гьеб кидаго басраго, чорокго, биххун ине хӀадурго букӀунаанила. Цо къоялда БацӀил рукъалда асскӀоссан унеб букӀараб Пил лъачӀого тунканила гьеб рукъалда, рукъги дагьабго гьетӀараб гӀадин лӏугьанила. - Мун дида тӀассалӏугьа, дихъа гьеб иш лъачӀого ккана. ГьабсагӀат къачӀалеб дицца дур гьеб рукъ, - ан абунила Пилалълъ. Пилалълъул устарлъиялълъе маххщел букӀанила. Босун квартӀа-гъецІгун, магӀалгун цо сагӀаталда жаниб гъоркь букӀаралдассаги щулаго къачӀан кьунила Пилалълъ жиндихъа гьетӀун букӀараб БацӀил рукъ. «Агьа! Балагьараб меххалълъ, гьаб Пил дидасса хӀинкъулеб батизе ккола, гьалълъ цин дида гьарана жинда тӀассалӏугьайилан, цинги дир рукъги къачӀана гьалълъ. Дицца гьаб тӀамила дие цӀияб рукъ гьабизе. ХӀинкъулеб бугелдасса нахъе гьалълъул рес щиб дицца абураб жо гьабичӀого», - ян пикру гьабунила БацӀицца, цинги ахІданила Пилалде: - ЧІчӏая! Дуда ракӀалдейщ кколеб гьедин бигьа-бихъаго мун дидасса борчӀилилан. Цо рахъалде кӀичӀизабураб дир рукъалълъул тӀох битӀизабизе, доба-гьаниб кӀиго-лъабго магӀги кьабун, дур хӀалтӀи лӏугӀарабиланищ дуда ккараб! Гуро, лӏугӀуларо! Дуцца дие цӀияб мина бан кьезе ккола, гурони дицца дуда ракь квинабизе буго. Ххеххлъи гьабея, ссундухъ балагьун мун бугебали! - ян. БацӀил рагӀаби рагӀараб меххалълъ, Пилалълъ, щибго жавабги кьечӀого, хапун ккун бакьулӏаги, БацІ анила реххун гьениб гӀагардаго букӀараб цо махІцараб лълъим бугеб хӀоринибе. Цинги ун, БацӀил рукъалда тӀад жибгоги гӀодоб чӀчӏанила. - Гьале дуе цӀияб рукъ, - анги абун, Пил апила. - Гьалълъул магІна кинго дида бичӏчӀуларо. Цин доб, дидассаги хӀинкъун, жинда тӀассалӏугьайилан гьарделеб букӀана, цинги ххадубин абуни, бихьулищхха долълъ гьабун тараб жо. Валлагь, бичӀчӀуларо дида гьалълъул магӀна, - ян абунила БацӀицца. meqi Kana Dindirgo rujnib bujanila co bav. he' ruq kidanigi ya baVunaroanila, ya qazalaroanila. heb kidago basrago, xorokgo, bi{un ine \adurgo bujunaanila. co qoyalda bavil ruqalda aSjoSan uneb bujarab <il ;azogo tunkanila heb ruqalda, ruqgi dahabgo heTarab fadin `uhanila. - mun dida TaSa`uha, di]a heb i/ ;azogo Kana. habsafat qazaleb diCa dur heb ruq, - an abunila <ila'. <ila'ul ustar;iya'e ma{?el bujanila. bosun kwarTa-Gevgun, mafalgun co safatalda Danib Gorp bujaraldaSagi ?ulago qazan punila <ila' Dindi]a heTun bujarab bavil ruq. «aha! balaharab me{a', hab <il didaSa \inquleb batiRe Kola, ha' cin dida harana Dinda TaSa`uhayilan, cingi dir ruqgi qazana ha'. diCa hab Tamila diye viyab ruq habiRe. \inquleb bugeldaSa na]e ha'ul res ?ib diCa aburab Do habizogo», - yan <ikru habunila baviCa, cingi a\danila <ilalde - Zaya! duda rajaldeyi? Koleb hedin biha-bi]ago mun didaSa borzililan. co ra]alde jiziRaburab dir ruqa'ul To[ biTiRabiRe, doba-hanib jigo-;abgo mafgi pabun, dur \alTi `ufarabilani? duda Karab! guro, `ufularo! duCa diye viyab mina ban peRe Kola, guroni diCa duda rap kwinabiRe bugo. {e{;i habeya, Sundu] balahun mun bugebali! - yan. bavil rafabi rafarab me{a', <ila', ?ibgo Dawabgi pezogo, [a<un Kun bapu`agi, bav anila re{un henib fagardago bujarab co ma\carab 'im bugeb \orinibe. cingi un, bavil ruqalda Tad Dibgogi fodob Zanila. - hale duye viyab ruq, - angi abun, <il anila. - ha'ul mafna kingo dida biZularo. cin dob, didaSagi \inqun, Dinda TaSa`uhayilan hardeleb bujana, cingi {adubin abuni, biFuli?{a do' habun tarab Do. walah, biZularo dida ha'ul mafna, - yan abunila baviCa.

РОССАССДА БАТАРАБ ХХАЗИНА PукӀанила, рукӀинчӀила россги чӀчӏужуги. Цо къоялълъ росс жиндирго биххараб рукъалълъул кьучӏчӏ буххулев вукӀанила. Гьениб гьессда месед-гӀарцул кьабун цӀураб щагӀил хъаба батанила. Гьесс гьеб лълъадухъе цӀунизе кьунила. Гьеб хъабаги чи щаклъулареб гӀадаб бакӀалда баххчун, хъаба букӀараб бакӀалдасса ганчӀалги нахъе ран, чӀчӏужуялълъ гьениб цо чанго ччугӀа баххчанила. Цинги нахъеги гьебго бакӀ бухъейин, цоги щиб бугониги батизе бегьулин россассда гьаранила. ЧӀчӏужуялълъ абухъего, гьениб чанго ччугӀаги батанила россассда. Нахъияб къоялълъ хъахӀлъи балеб заманалълъ яхъун, чӀчӏужуялълъ тӀохдасса гӀебеде бек-бекун бан, бахъухъ щущазабунила, ворчӀизеги гьавун, россассдаги лъазабунила: Ххеххго тӀаде вахъа! Нолӏ бахъухъалълъул цӀцӏад бан буго. ГӀедегӀил гьабе нахъе бакӀаризе! - ян. ГӀажаиблъарав россасс, чӀчӏужугун цадахъ лӏугьун, бакӀарун бахъухъ рокъобе босанила. Цо нухалълъ россасс ракӀалдаго гьечӀого жинда батараб месед-гӀарцул цӀураб хъабил хӀакъалълъулӏ годекӀаниб бицен гьабунила. Гьеб ххабар ххеххго хханассухъе щванила. Хханасс, жиндихъегоги ахӀун, гьессие гӀазаб кьезе байбихьанила ххазина батанищали бицеян. Аххирги гьеб батиялълъе мукӀурлъизе кканила гьев. ЧӀчӏужуялълъин абуни, жинда лъалеб жо гурин гьебилан, тӀубанго инкар гьабунила, россассул анищал ругин, гьединаб ххазинаги батун, бечелъизе ххиял бугин гьессулан. Ххассго гьаб аххираб заманалда гьединал жалазул гӀемерал ххиялал гьарун, бетӀер ссверун гӀадинцин вуго гьев, - ан абунила гьелълъ. КӀиялго, росс-лълъади асскӀореги рачун, цӀехх-рехх гьабураб меххалъги, росс тӀуванго мукӀурлъанила, цинги ххазина хханассухъе кьеян лълъадудаги лъазабунила. ЧӀчӏужуялълъин абуни, жинда бихьараб-рагӀараб жоцин гурин, букӀараб батани, кинаб гьеб букӀараб, кида дихъе гьеб баххчизе кьун букӀарабали жаваб кьеян, тӀалаб гьабунила россассдасса. Россасс гьелда ракӀалде щвезабунила, доб ххазина батараб къоялълъ ганчӀазда гьоркьоб меседил чанго ччугӀаги батанин, цинги нахъияб къоялълъ бахъухъалълъул цӀцӏадги банин. Россассул гьел рагӀабаздасса ххадув ххан рекӀеда ватанила жинцца гӀабдалзабазулгун гара-чІвари гьабулеб букӀиналда, цинги гьездаги паракъат рокъоре аян лъазабунила. Гьедин гукканила мискинчияссул чӀчӏужуялълъ ххан. roSaSda batarab {aRina rujanila, rujinzila roSgi ZuDugi. co qoya' roS Dindirgo bi{arab ruqa'ul puZ bu{ulew wujanila. henib heSda mesed-farcul pabun vurab ?afil ]aba batanila. heS heb 'adu]e vuniRe punila. heb ]abagi xi ?ak;ulareb fadab bajalda ba{chun, ]aba bujarab bajaldaSa ganzalgi na]e ran, ZuDuya' henib co xango Xufa ba{xanila. cingi na]egi hebgo baj bu]ejin, cogi ?ib bugonigi batiRe behulin roSaSda haranila. ZuDuya' abu]ego, henib xango Xufagi batanila roSaSda. na]iyab qoya' ]a\;i baleb Ramana' ya]un, ZuDuya' TohdaSa febede bek-bekun ban, ba]u] ?u?aRabunila, worziRegi hawun, roSaSdagi ;aRabunila {e{go Tade wa]a! no` ba]u]a'ul Vad ban bugo. fedefil habe na]e bajariRe! - yan. faDaib;araw roSaS, ZuDugun cada] `uhun, bajarun ba]u] roqobe bosanila. co nuha' roSaS rajaldago hezogo Dinda batarab mesed-farcul vurab ]abil \aqa'u` godejanib bicen habunila. heb {abar {e{go {anaSu]e ?wanila. {anaS, Dindi]egogi a\un, heSiye faRab peRe baybiFanila {aRina batani?ali biceyan. a{irgi heb batiya'e mujur;iRe Kanila hew. ZuDuya'in abuni, Dinda ;aleb Do gurin hebilan, Tubango inkar habunila, roSaSul ani?al rugin, hedinab {aRinagi batun, bexe;iRe {iyal bugin heSulan. {aSgo hab a{irab Ramanalda hedinal DalaRul femeral {iyalal harun, beTer Swerun fadincin wugo hew, - an abunila he'. jiyalgo, roS-'adi aSjoregi raxun, ve{-re{ haburab me{a'gi, roS Tuwango mujur;anila, cingi {aRina {anaSu]e peyan 'adudagi ;aRabunila. ZuDuya'in abuni, Dinda biFarab-rafarab Docin gurin, bujarab batani, kinab heb bujarab, kida di]e heb ba{xiRe pun bujarabali Dawab peyan, Talab habunila roSaSdaSa. roSaS helda rajalde ?weRabunila, dob {aRina batarab qoya' ganzaRda horpob mesedil xango Xufagi batanin, cingi na]iyab qoya' ba]u]a'ul Vadgi banin. roSaSul hel rafabaRdaSa {aduw {an rejeda watanila DinCa fabdalRabaRulgun gara-zwari habuleb bujinalda, cingi heRdagi <araqat roqore ayan ;aRabunila. hedin guKanila miskinxiyaSul ZuDuya' {an.

БИЩУНГО ЩИБ КЪУВАТАБ? Цо нухалда квачараб ххасало лъарахъе лълъим гьекъезе араб Бече, цIцӏердассан хъуштIун, гӏодоб речӏчӏун буго. Гьеб бихьун буго Бече гьекъезе бачун вачӏарав гьитIинав васассда, Къебедида. Къебедицца Бачида гьикъанила: - Бече, ва Бече, мун цIакъго къуватабищ бугеб, ялъуни дагьгойищ? — ан. - Дун къуватаб букIарабани, гьудул Къебед, дун лълъеда чIвараб цIцӏороцца гIодоб лъелароан, - илан абун буго Бачицца. Васасс ЦIцӏорода гьикъанила: - Цlцӏер, ва Цlцӏер, мун къуватаб бугищ? — ан. - Дун къуватаб букIарабани, Бакъуцца биинабилароан. Васасс Бакъуда гьикъанила: - Бакъ, мун киназдассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Киназдассаго дун къуватаб букIарабани, Накlкӏуцца дун баххчилароан. Васасс НакIкIуда гьикъанила: - НакIкI, ва НакIкI, мун ссундассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Ссундассаго дун къуватаб бугебани, гIиссинаб ЦIцӏадацца дун бихха-ххочизабилароан. Васасс Цlцӏадада гьикъанила: - ЦIцӏад, мун ссундассаго къуватабищ бугеб? - ан. - Дун ссундассаго къуватаб бугебани, Ракьуцца дун жанибе кIкIвинароан. Васасс Ракьуда гьикъанила: - Бицея, Ракь, мун бищунго къуватабищ кколеб дунялалда? – ян. - Дунялалда дун бищун къуватаб бугебани, дида тIад, Ххер бижилаанищ? Васасс Ххарида гьикъанила: - Ххер, бицея, бищунго къуватаб мунищ кколеб? - ан. - Дун бищунго къуватаб бугебани, дун гIияцца квинароан. Васасс гIияда гьикъанила: - Дир ххириял чахъаби, дунялалда бищунго къуватал нужищ? - ан. - Ниж бищунго къуватал ругелани, вехьасс доре-гьанире хъамилаанищ ниж? - Вехь, бицея, бищун дунялалда къуватав мунищ? -абун гьикъанила Къебедицца. - Дун бищунго къуватав вукIаравани, дир тIомохьитазул чIалал ГIонкIкlоцца квинаандай? - Бицея, Гlункlкl, дунялалда бищунго къуватаб жо мунищ кколеб? - ан гьикъанила васасс. - Дун бищунго къуватаб бугебани, Катицца дун кунебандай? Васасс Катида цIехханила: - Бицея, дир Ицико, гьаб дунялалда бищун къуватаб мунищ кколеб? - ан. - Дун ккола, валлагь! - ан ахIанила Катицца. - Къуватабги дун, цIакъабги дун, квас чIвалеб гьаркьил магIал rIaдал, гIассиял цабиги дир, дун кколеб хьури-къедги гьечIеб, нуцIцӏа-гъалдуги гьечIеб, тIорахь-рахьги цIакъ бокьулеб, михъалги кьурулел дицца. Мив! Мив! Мив! - абун ццебе чIчӏанила Кету. bi?ungo ?ib quwatab& co nu[alda kwaxarab {asalo ;ara]e 'im heqeRe arab bexe, VerdaSan ]u?Tun, fodob reZun bugo. heb biFun bugo bexe heqeRe baxun wazaraw hiTinaw wasaSda, qebedida. qebediCa baxida hiqanila - bexe, wa bexe, mun vaqgo quwatabi? bugeb, ya;uni dahgoyi?& — an. - dun quwatab bujarabani, hudul qebed, dun 'eda zwarab VoroCa fodob ;elaroan, - ilan abun bugo baxiCa. wasaS Voroda hiqanila - Ver, wa Ver, mun quwatab bugi?& — an. - dun quwatab bujarabani, baquCa biinabilaroan. wasaS baquda hiqanila - baq, mun kinaRdaSago quwatabi? bugeb& - an. - kinaRdaSago dun quwatab bujarabani, naJuCa dun ba{xilaroan. wasaS naJuda hiqanila - naJ, wa naJ, mun SundaSago quwatabi? bugeb& - an. - SundaSago dun quwatab bugebani, fiSinab VadaCa dun bi{a-{oxiRabilaroan. wasaS Vadada hiqanila - Vad, mun SundaSago quwatabi? bugeb& - an. - dun SundaSago quwatab bugebani, rapuCa dun Danibe Jwinaroan. wasaS rapuda hiqanila - biceya, rap, mun bi?ungo quwatabi? Koleb dunyalalda& – yan. - dunyalalda dun bi?un quwatab bugebani, dida Tad, {er biDilaani?& wasaS {arida hiqanila - {er, biceya, bi?ungo quwatab muni? Koleb& - an. - dun bi?ungo quwatab bugebani, dun fiyaCa kwinaroan. wasaS fiyada hiqanila - dir {iriyal xa]abi, dunyalalda bi?ungo quwatal nuDi?& - an. - niD bi?ungo quwatal rugelani, weFaS dore-hanire ]amilaani? niD& - weF, biceya, bi?un dunyalalda quwataw muni?& - abun hiqanila qebediCa. - dun bi?ungo quwataw wujarawani, dir TomoFitaRul zalal fonJoCa kwinaanday& - biceya, funJ, dunyalalda bi?ungo quwatab Do muni? Koleb& - an hiqanila wasaS. - dun bi?ungo quwatab bufebani, katiCa dun kunebanday& wasaS katida ve{anila - biceya, dir iciko, hab dunyalalda bi?un quwatab muni? Koleb& - an. - dun Kola, walah! - an a\anila katiCa. - quwatabgi dun, vaqabgi dun, kwas zwaleb harpil mafal fadal, faSiyal cabigi dir, dun Koleb huri-qedgi hezeb, nuVa-Galdugi hezeb, ToraF-raFgi vaq bopuleb, mi]algi purulel diCa. miw! miw! miw! - abun Cebe Zanila ketu.

Бацӏил кечӏ. Хӏамаги, дегӏенги, бечеги, хӏелекоги рукӏанила гьудул-гьалмагълъиялда. Цо къоялълъ гьал рукӏанила росдадасса дагьаб рикӏкӏадаб бакӏалде рахъун расандулел. Араб лъачӏого къоги ун, къасси сордо щванила. Бакъвараб гӏучӏ-мучӏги бакӏарун, гьелда цӏаги гъун, цӏадуда ссверухъе ракӏарун, ххинлъулел рукӏанила гьал. Дагӏницца бицанкӏаби чӏвалел рукӏанила, хӏелкицца кечӏ ахӏулаанила, бече гъазухъ гӏенеккун букӏанила, хӏама цӏадуда ссверун лӏугьун, гьелълъул тӏалабалда букӏанила, дагьаб добегӏан бецӏцӏаб, канлъи бихьулареб сордо букӏанила. Цо заманалдассан гьазда рагӏанила цо гьаракь: Вай, бецӏцӏлъи щиб дунялалълъул? Квачацца холеб дун ххинлъизе биччай! – ян ахӏделаго, тӏаде бачӏанила бацӏ. Хӏамаги, дегӏенги, бечеги, хӏелекоги цӏакъ хӏинкъанила, гьазни бацӏида хӏал лъазе биччачӏила. Мун гьедигӏан квачан батани, бачӏа дурго ххинлъизе цӏадухъе, дуеги гӏелин гьаниб бакӏ, - ан абунила гьаз. Цӏадухъ лълъикӏаб хӏалалда ххинлъанила бацӏ, цинги гьалда ракӏалда щванила тӏубараб къоялълъ кваназе жоги щвечӏого, жибго бакъун букӏин. Гьазул киналдассандай кваназе байбихьила абун, лълъикӏаб хӏалалда ххал гьабунила гьалълъ хӏамилги, дагӏнилги, бачилги, хӏелкилги. Щиб гьабулел нуж, ахӏулеб букӏараб кечӏги чӏчӏезе тун, дихъ ралагьун! Ворея, цо чагур кьея дихъе, - ян абунила бацӏицца. Кьунила бацӏихъе чагур. Чагуралълъул чӏчӏвабзада кӏутӏулаго, бацӏицца гьадин ахӏанила: “ Хӏелеко кьара буго, Лълъикӏаб квине жо буго. Байбихьилищ гьелдассан, Далай, далай, далалай! Дегӏенги квешаб гьечӏо, Гьеб радал квен буго, Гьелдассанги бегьила Байбихьизе, далалай! Валлагь, бечеги буго Моххмохх гӏадаб кьарияб. Къассикваний бегьила, Далай, далай, далалай! Хӏамайилан абуни, Гьеле дие къадеквен. Гьалдассан байбихьизин, Далай, далай, далалай!” Жиндирго хӏакъалълъулӏ бацӏицца ахӏулеб кочӏол рагӏаби рагӏараб меххалълъ, рекӏелӏе бачӏараб хӏинкъиги баххчулаго, хӏамицца абунила бацӏида: Кьея дихъеги чагур, цо дицца ахӏулеб куц дудаги рагӏизе, - ян, бацӏихъа чагурги босун, кӏутӏулаго гьелдагун, гьадин ахӏанила: “Кина-щинабго гуреб, Къадекваний бегьулеб. Чӏвалеб дур кӏал щанкӏлицца, Далай, далай, далалай!” Тӏаде дагӏниццаги жубанила: “Бегӏерал лӏурдул тункун, Чехь диццаги бихъила, Дунги хӏинкъун чӏчӏеларо, Далай, далай, далалай!” Хӏелкиццаги ахӏанила: “Бацӏил берал рахъила, Беццаб хӏехьлъун гьабила. Бачӏа абе асскӏобе, Далай, далай, далалай!” Киназухъго гӏинтӏамунги букӏун, тӏарамагъада боххуцца холаго бачиццаги тӏаде жубанила: “Дунги нужей хӏалае Хӏадур буго бахъине, Хӏинкъуге нуж бацӏикьа, Далай, далай, далалай!” Киназго ахӏулеб кочӏол магӏнаги бичӏчӏун, бацӏ хӏинкъанила, гьелълъги лӏути бахъинабунила. Роххуцца холаго ххадур ахӏтӏелел, пещтӏелел хӏамаги, дегӏенги, хӏелекоги, бечеги рукӏанила. Гьелдасса ххадур гьал бацӏиде гьабураб кечӏ ахӏизеги, рагӏизеги цӏадухъе ракӏарунилаанила зама-заманалда.

ГЪАЛБАЦІГИ, БАЦІГИ, ЦЕРГИ ГъалбацӀилги, БацӀилги, Царалги гьудул-гьалмагълъи, божа-рокьи ккун букӀанила. Гьезул гьеб гьудул-гьалмагълъи гӀемер гъварилъун букӀинчӀила. Жеги лълъикӀго цоцазул хӀал лъалароанила. Цо-цо рохьор-къватӀир данделъараб меххалълъ, хъваш-баш гьабун, гара-чІвари гьабун, ратӀалъулаанила. Цоцахъ урхъун, гьадин рукӀинчӀого, цадахъ рукӏун лълъикӀ гуродай абураб масъала гьоркьобе рехханила ГъалбацӀицца. СихӀираб Цер дагьаб кӀкІвен-кӏкІвелеб букӀанила. Цидулгун квине лълъикӀаб гуреб гени, ГъалбацІалълъулгун квани, киндай букӀинаян букӀкІ-букӀкӀахъданила. Бацӏил цӀакъ гъира бахъун, ПачахӀассул рагӀи ритӀухъ гьабунила. Чара къосараб Цер тӀад рекъечӀого гӀечӀила, - квеш-лълъикӏ, киналго разилъун, къайицадахълъи гьабунила. Цо заманалда гьезухъе лълъикӀго чан щванила, дур-дир гьабичӀого, тӀибитӀун кваназе жоги букӀунаанила. Дагьаб чан къанагӀалъанила. Цинги гьезда гьоркьоб щвараб жо бикьулеб къагӀида бакканила. Гьаб къагӀидаялълъ нилӏ ракъун ххутӀизехъин ругин, жакъа кир речІчӀунги, цӀцӏикІкӀун жо балагьичӀого чара гьечӀилан, ПачахIасс гьезде амру гьабунила. Эххере рортанила, эххеде рортанила, гьезухъе гьеб къоялълъ цо хӀамаги, цо цІцІеги, цо бурутІги щванила. Чан бикьизе ирга Бацӏида букӀанила. Гьелълъ чан гьадин бикьанила: ПачахӀассе хӏама кьунила, жиндиего цӏцІе танила, Царае бурутӏ кьунила. Пачахӏ жиндасса цӀакъ рази батилеб гӀадин, БацІ ГъалбацІалде бадибе балагьанила, ПачахӀассулни гъолда цӀакъ ццим бахъун букӀанила. Цойидассан бараб квачӀалълъ БацӀил бер бахъун рехханила. Кколеб хӀалалълъ гьаб чан дуцца бикьеян, ГъалбацӀицца Царада амру гьабунила. Гьеб рекъезабизе дида цӀакъ лъалилан, Цер кӀанцӀун тӀаде бахъанила. Царацца чан гьадин бикьанила: радал мачӀикьаго хханассе бурутІ гьечӀого гӀоларила, къадеялдеги пачахlaсce хӀама гьечӀого рес гьечӀила, нилӏедасса кӀудиябги бугелълъул, къуватабги бугелълъул, къассиялдеги цІцІегӀаги гьечӀони бегьиларила... ЦӀакъ разилъун, ПачахӀасс гьикъанила: Унго гьедигӀан берцинго гьеб бикьизе дуда кин лъараб? - ан. Бихьун-бихьун гурищ жо лъалеб, гьагъале гьагъалълъ малълъана, - ян Царацца БацӀил бер бихьизабунила. Galbavgi, bavgi, cergi Galbavilgi, bavilgi, caralgi hudul-halmaG;i, boDa-ropi Kun bujanila. heRul heb hudul-halmaG;i femer Gwari;un bujinzila. Degi 'ijgo cocaRul \al ;alaroanila. co-co roFor-qwaTir dande;arab me{a', ]wa/-ba/ habun, gara-zwari habun, raTa;ulaanila. coca] ur]un, hadin rujinzogo, cada] rujun 'ij guroday aburab mas~ala horpobe re{anila GalbaviCa. si\irab cer dahab Jwen-Jweleb bujanila. cidulgun kwine 'ijab gureb geni, Galbava'ulgun kwani, kinday bujinayan buJ-buJa]danila. bavil vaq Gira ba]un, <axa\aSul rafi riTu] habunila. xara qosarab cer Tad reqezogo fezila, - kwe/-'ij, kinalgo raRi;un, qayicada];i habunila. co Ramanalda heRu]e 'ijgo xan ?wanila, dur-dir habizogo, TibiTun kwanaRe Dogi bujunaanila. dahab xan qanafa;anila. cingi heRda horpob ?warab Do bipuleb qafida baKanila. hab qafidaya' ni` raqun {uTiRe]in rugin, Daqa kir reZungi, ViJun Do balahizogo xara hezilan, <axa\aS heRde amru habunila. e{ere rortanila, e{ede rortanila, heRu]e heb qoya' co \amagi, co Vegi, co buruTgi ?wanila. xan bipiRe irga bavida bujanila. he' xan hadin bipanila. <axa\aSe \ama punila, Dindiyego Ve tanila, caraye buruT punila. <axa\ DindaSa vaq raRi batileb fadin, bav Galbavalde badibe balahanila, <axa\aSulni Golda vaq Cim ba]un bujanila. coyidaSan barab kwaza' bavil ber ba]un re{anila. Koleb \ala' hab xan duCa bipeyan, GalbaviCa carada amru habunila. heb reqeRabiRe dida vaq ;alilan, cer janvun Tade ba]anila. caraCa xan hadin bipanila. radal mazipago {anaSe buruT hezogo folarila, qadeyaldegi <axa\aSe \ama hezogo res hezila, ni`edaSa judiyabgi buge'ul, quwatabgi buge'ul, qaSiyaldegi Vefagi hezoni behilarila... vaq raRi;un, <axa\aS hiqanila ungo hedifan bercingo heb bipiRe duda kin ;arab& - an. biFun-biFun guri? Do ;aleb, haGale haGa' ma'ana, - yan caraCa bavil ber biFiRabunila.

БАЗАРГАНГИ ВАСГИ ВукӀанила, вукӀинчӀила цо шагьаралда цо бечедав базарган, гьессул цо васги ясги рукӀанила. Батӏи-батӀиял шагьаразде даран-базаралълъ гӀемерав унаанила гьев. Цо нухалда базарган кканила цо росулӏе. Гьенив гьев рещтӀанила цо мискинчияссул бакӏалда гьоболлъухъ. Гьев мискинчияссул бугоанила анцӀила кӀиго лъимер. Гьессул чӀчӏужу рокъой гьечӀоанила. Базарганасс гьессда гьикъанила: - ЧӀчӏужу кие арай? - ан. - АнцӀила лъабабизе лъимер гьабизе цояб рокъой егун йиго, - ян абунила гьесс. - Нужер лъималги гӀемерал рихьула, гьанже гьабураб лъимергӀаги дие кье, дицца хьихьила гьеб, - ан абунила базарганасс. Кьезе мискинчиги разилъанила. Гьавунила цо берцинав вас. ЛълъикӀаб хӀалалда эбелалдаги хахизавун, вачун гьев васгун, нахъиссеб къоялълъ базарган вилълъанила рокъове. Рачунаго васассе накабигун, унев вукӀанила базарган. Цо заманалдассан вас гӀодизе лӏугьанила. Базарганассул чара тӀагӀанила, щиб гьабуниги чӀчӏезавизе васги кӀоларого. Аххиралдаги гьесс гьев цо авлахъалда ссанда гъоркь лъун танила, бокьараб ккайин гьанже гьассиеянги абун, живгоги анила. Вас реххун тараб бакӀалда гӀи кваназабулев цо вехь вукӀанила. Гьессул букӀанила щибаб санайил кӀи-кӀи бурутӏ гьабулеб цо цӏцӏе. Гьеб соналда гьабураб кӀиябго бурутӏ гьел къояз хун букӀанила. Цо къоялълъ, рехъадасса рокъове росс вачӀараб меххалълъ, чӏчӏужуялълъ гьессда абунила: - Нилӏер гьаб цІцІе къоялдасса къоялде хӀалакълъулеб буго, гьалълъие лӏугьунеб бугеб жогӀаги лъаларищ дуда? - ян. - Валлагь, щибаб къоялълъ гьеб цӏцӀе, рехъадассаги батӀалъун, цо ссанда гъоркье уна, бакъанида гурони гьенисса нахъбуссунги бачӀунаро. Гьелълъ гьениб гьабулеб жо дидаги лъаларо, - ян абунила россасс. - Щиб батаниги цо гӀила гьечӀого хӀалакълъулеб цІцІе гьаб гуро, цо жакъа дуцца гьалда ххадуб ххал ккве, - ян абунила чӀчӏужуялълъ. Нахъиссеб къоялълъ рехъаде аралълъуб доб цӏцӀе добго ссанда гъоркье анила, ххаду-ххадув вехьги вилълъанила, балагьанила, бугила цо лъимер хахизабулеб. Ункъо-щуго моцӀцӏ бараб гӀадаб берцинаб жинс-куцалълъул лъимер бугила гьеб. Лъимер-бетӀер гьечӀев чиги вукӀун, гьев вехь вохханила, вачун гьев васгун, бакъанида рокъове вилълъанила. - Давла щвана, чӀчӏужу, давла щвана! – ян ахӏданила гьев, азбаралде лӏугьунаго. - Щиб давла? - ян данде ячӀанила чӀчӏужу. - Вас-давла! Вас-давла! - ян гьессги чӀчӏужуялълъул кодове вас вегьанила. Роххун, ххинлъун, чӀчӏезе бакІ лӏугӀун, рукӀанила гьел, ракӀалдаго гьечӀеб бакӀалдасса жидее вас щванилан. ЛълъикӀалдасса лълъикӀаб квине кьун, цӀиялдасса цӀияб ретӏине кьун, хьихьун вукӀанила гьез гьев вас. Гьессги гьезул цӏакъ хӀурмат-хъатир гьабулаанила, гьезие цӀакъ кӀудияб кумек гьессулги букӀанила. Гьединаб къагӀидаялда анцӏила микьго соналде вахунев вукӀанила гьев вас. Цо заманалдассан жиндирго сапаралдасса тӀадвуссун вачӀунев вукӀарав довго базарган кканила гьезухъе сордо базе. Ццевеги цо-кӀиго нухалълъ гьенив рещтӀун вукӀун, гьезул лъимер-бетӀер гьечӀеблъи лъалаанила гьессда. Гьаб нухалда гьезул рокъов гӀолохъанчи гӀолев вас ватараб меххалълъ, тамашалъи гьабун, гьесс гьикъанила: - Нужер лъимер букӀинчӀогури, гьав лълъил вас, кисса вас? - ан. Россассги чӀчӏужуялълъги бицанила базарганассда гьев вас жидее щвараб куц. Базарганассда гьебсагӀат лъанила гьев жинцца ссанда гъоркь реххун тарав вас вукӀин. Васассда бер чӀчӏегӀерлъун, гьев тӀагӀинавизе ракӀалде кканила гьессда. Базарганасс вехьассда абунила: - Гьалмагъзабаз гӀедегӀизавун, къватӀиве сапарал вахъунаго, гӀарац рокъоб ххутӀун, вахъун вуго дун, бегьиларищ дир гӀарац босизе гьев вас витӀизе? - ян. - Щай бегьулареб? ГӀемер цӀакъ бегьила, - ян абунила, щибго жоялда щаклъичӀев вехьасс. Хъван кагъатги кодобе кьун, гьев вас витӀанила базарганасс жиндирго бакӀалде. Гьеб кагътидаги хъван букӀанила гьадин: «Гьав вас, гьениве щвейгун, чІвай», - ан. Васассда хъвазе-цӀцӏализеги лъалароанила, босун кагъатги, вилълъанила вас базарганассул дове. Базарганассул довеги щун, ссвакарав чи гьев гьессул ахикь цо гъотӀода гъоркь гӀодов чӀчӏун вукӀанила. Гордухъан яккун йикӀарай базарганассул ясалда гьев вас вихьанила, вихьигун, гьелълъул рокьи кканила гьессухъ. Яс йихьарайго, васасс тӀадеги вахъун, гьелълъухъе кагъат кьунила. ЦӀцӏалун балагьанила яс, бугила хъван, гьениве щвейгун, гьев вас чӏвайилан. Бихъ-бихъун гьеб кагъатги реххун, гьей ясалълъ хъванила «Гьениве щвейгун, гьев васассе гьей ясги кье, гьевги нилӏерго дурццлъун гьаве», - ян. Босун гьеб кагъатги кьунила нахъбуссун васассухъе, гьессдаги абунила: - Ма, гьаб кагъат дуцца дир ваццассухъе кье, - ян. Васасс гьеб кагъат базарганассул васассухъе кьунила. Гьессги, ахӀун дибир-будунгун, лъун магьаригун, гьей жиндирго яцц гьев васассеги кьунила, дурццлъун гьавун, гьевги танила. Цо заманалдассан тӀадвуссун вачӀанила базарган. - Гьа, тӀубарабищ дицца дуде битӀараб ругьел? – ан гьикъанила гьесс васассда. ТӀубанилан абунила васасс. - Гьахха, бице кин чІварав, кив вукъарав? - ВахІ, дуцца гьев чІвайилан хъван гьечІоан гури, ясги кьун, дурцц гьавеян бугоан. Диццаги гьедин гьабунахха, васги гьанив, нилӏер бакӀалда вуго, - ян абунила васасс. Базарганассда бичӀчӀанила жив васасс квешго маххссараде ккун вукӀин. Гьанжеги къассд кканила базарганассул вас тӀагӀинавизе. Цо къоялда, жиндаго асскӀовеги ахӀун, базарганасс абунила гьев васассда: - Ма, гьаб кагъатги босун, мун а пуланаб тукада гьан бичулел ругел чагӀазухъе, гьез кьураб гьанги босун, рокъове вачӀа, - ян. Гьеб кагътида хъван букӀанила: «Гьениве щвейгун, гьав вас чІвай» абун. Босун гьеб кагъатги, унев вукӏанила гьев. Данде кканила базарганассул вас. Гьесс гьикъанила, киве мун унев вугеван. Гьаб кагъатги кьун, базаралде гьан бичулел чагӏазухъе гьан босизе витӀун унев вуго, ян абунила гьесс. Дол гьан бичулел чагӀиги базарганасс мухьдахъ ккурал, гьессул хӀалтӀухъаби рукӀанила. - Гьан босизе дуда щиб лъалеб, гьеб кагъатги дихъе кье, дунго ина гьеб босизе, - ян абунила базарганассул васасс. Гьессухъ букӀараб кагъатги босун, живго анила гьан босизе. Васги рокъове тӀадвуссанила. - Гьа, щиб ккараб? Босарабищ гьан? - илан гьикъанила базарганасс азбаралда гьев ватидал, тамашалъиги гьабун. - Дуда щиб лъалеб гьан босизе, дихъе кье кагъатги, дун инилан абун, дур вас ана гьениве, дунги рокъове вилълъана, - ян абунила гьесс. Гьеб рагӀараб меххалълъ, базарган вихха-ххочун лӏугьанила, ххеххго вортанила гьев гьан бичулел чагӀазухъе. - Гьа, щиб ккараб? - ан гьикъанила гьесс. - Гьалехха, дуцца абухъе гьабуна, - ян абун, ботӀрол гӀащтӀиги кьабун, чІван реххун вугев жиндирго вас вихьизавунила базарганассда. Добе-гьанибе къватӀибе ххабар бахъичӀого, жиндирго васги вукъанила базарганасс, гьанже щиб гьабунги гьев вас тӀагӀинавизе щулияб хӀукму кканила гьессул. Щиб гьабизеги нахъе къаларев лъабго чиги ахӀун, гьезда дандбанила базарганасс, кьолеб жоялде жив вачинароанин, гьев вас тӀагӀинавизе къваригӀун бугилан. Ункъассго хӀукму гьабунила, квана-гьекъезейилан авлахъалдеги рахъун, меххтизеги гьавун, гьенив гьев чІвазе. Вачун гьев васгун, квана-гьекъезе гӀемераб жоги босун, цо къоялда гьел рахъанила авлахъалде. Гьенир квананила, гьекъанила, кеп гьабунила. Гьев вас щаклъанила, гьеб жо цо ххассаб мурадалълъе гӀоло гьабулеб букӀиналда. Гьединлъидал гьесс меххтизегӀан жо гьекъечӀила. Бакъги тӀерхьанила, гьез хӀукму гьабунила къасси гьенир, авлахъалдаго регизе. ЛълъикӀ жоги гьекъон, гьелги реганила, гьезул хьолбохъ гьев васги веганила. Гьел кьижараб гӀадинаб заманалда, тӀадеги вахъун, гьев васасс жиндаго тӀад букӀараб басрияб гӀадаб буртина базарганассда тӀад банила, гьессда тӀад букӀараб буртина жиндаго тӀад банила. Щибдай гьелълъул ккелаян, буртинаялда гъоркьан, кьижараб ххвелги гьабун, валагьун чӀчӏун вукӀанила. Цо заманалдассан тӀадеги вахъун, гъов лъабавго гъачагъасс, кесе-кесек гьабун, чІван рехханила базарган, гьев василан ккун. Гьеб ишги гьабун, гьелги анила. ТӀаде вахъун, васги вилълъанила рокъове. Ячанила жиндирго чӀчӏужуги, босанила рокъоб букӀанщинаб къайи-къоноги, рилълъанила гьел дов вехьассул бакӀалде. Вехьассдаги чӀчӏужуялдаги ккараб щинаб жо бицанила гьесс. Кодоб-хъатикь букӀараб жоялдасса ххарж гьабун, цо лълъикӀаб минаги банила. Эбелалда релълъарал ясал, инссуда релълъарал васал гьарунила, аваданаб гӀумруялда гьелги тун, дунги гьаниве щвана. baRargangi wasgi wujanila, wujinzila co /aharalda co bexedaw baRargan, heSul co wasgi yasgi rujanila. baTi-baTiyal /aharaRde daran-baRara' femeraw unaanila hew. co nu[alda baRargan Kanila co rosu`e. heniw hew re?Tanila co miskinxiyaSul bajalda hobol;u]. hew miskinxiyaSul bugoanila anvila jigo ;imer. heSul ZuDu roqoy hezoanila. baRarganaS heSda hiqanila - ZuDu kiye aray& - an. - anvila ;ab~abiRe ;imer habiRe coyab roqoy yegun yigo, - yan abunila heS. - nuDer ;imalgi femeral riFula, hanDe haburab ;imerfagi diye pe, diCa FiFila heb, - an abunila baRarganaS. peRe miskinxigi razi;anila. hawunila co bercinaw was. 'ijab \alalda ebelaldagi [a[iRawun, wachun hew wasgun, na]iSeb qoya' baRargan wi'anila roqowe. raxunago wasaSe nakabigun, unew wujanila baRargan. co RamanaldaSan was fodiRe `uhanila. baRarganaSul xara Tafanila, ?ib habunigi ZeRawiRe wasgi jolarogo. a{iraldagi heS hew co awla]alda Sanda Gorp ;un tanila, boparab Kayin hanDe haSiyeyangi abun, Diwgogi anila. was re{un tarab bajalda fi kwanaRabulew co weF wujanila. heSul bujanila ?ibab sanayil ji-ji buruT habuleb co Ve. heb sonalda haburab jiyabgo buruT hel qoyaR [un bujanila. co qoya', re]adaSa roqowe roS wazarab me{a', ZuDuya' heSda abunila - ni`er hab Ve qoyaldaSa qoyalde \alaq;uleb bugo, ha'iye `uhuneb bugeb Dofagi ;alari? duda& - yan. - walah, ?ibab qoya' heb Ve, re]adaSagi baTa;un, co Sanda ;orpe una, baqanida guroni heniSa na]buSungi bazunaro. he' henib habuleb Do didagi ;alaro, - yan abunila roSaS. - ?ib batanigi co fila hezogo \alaq;uleb Ve hab guro, co Daqa duCa halda {adub {al Kwe, - yan abunila ZuDuya'. na]iSeb qoya' re]ade ara'ub dob Ve dobgo Sanda Gorpe anila, {adu-{aduw weFgi wi'anila, balahanila, bugila co ;imer [a[iRabuleb. unqgo-?ugo moV barab fadab bercinab Dins-kuca'ul ;imer bugila heb. ;imer-beTer hezew xigi wujun, hew weF wo{anila, waxun hew wasgun, baqanida roqowe wi'anila. - dawla ?wana, ZuDu, dawla ?wana! – yan a\danila hew, aRbaralde `uhunago. - ?ib dawla& - yan dande yazanila ZuDu. - was-dawla! was-dawla! - yan heSgi ZuDuya'ul kodowe was wehanila. ro{un, {in;un, ZeRe baj `ufun, rujanila hel, rajaldago hezeb bajaldaSa Dideye was ?wanilan. 'ijaldaSa 'ijab kwine pun, viyaldaSa viyab reTine pun, FiFun wujanila heR hew vas. heSgi heRul vaq \urmat-]atir habulaanila, heRiye vaq judiyab kumek heSulgi bujanila. hedinab qafidayalda anvila mipgo sonalde wa[unew wujanila hew was. co RamanaldaSan Dindirgo sa<araldaSa TadwuSun wazunew wujaraw dowgo baRargan Kanila heRu]e sordo baRe. Cewegi co-jigo nu[a' heniw re?Tun wujun, heRul ;imer-beTer hezeb;i ;alaanila heSda. hab nu[alda heRul roqow folo]anxi folew was watarab me{a', tama/a;i habun, heS hiqanila - nuDer ;imer bujinzoguri, haw 'il was, kiSa was& - an. roSaSgi ZuDuya'gi bicanila baRarganaSda hew was Dideye ?warab kuc. baRarganaSda hebsafat ;anila hew DinCa Sanda Gorp re{un taraw was wujin. wasaSda ber Zefer;un, hew TafinawiRe rajalde Kanila heSda. baRarganaS weFaSda abunila - halmaGRabaR fedefiRawun, qwaTiwe sa<aral wa]unago, farac roqob {uTun, wa]un wugo dun, behilari? dir farac bosiRe hew was wiTiRe& - yan. - ?ay behulareb& femer vaq behila, - yan abunila, ?ibgo Doyalda ?ak;izew weFaS. ]wan kaGatgi kodobe pun, hew was wiTanila baRarganaS Dindirgo bajalde. heb kaGtidagi ]wan bujanila hadin - «haw was, heniwe ?weygun, zway», - an. wasaSda ]waRe-ValiRegi ;alaroanila, bosun kaGatgi, wi'anila was baRarganaSul dowe. baRarganaSul dowegi ?un, Swakaraw xi hew heSul a[ip co GoToda Gorp fodow Zun wujanila. gordu]an yaKun yijaray baRarganaSul yasalda hew was wiFanila, wiFigun, he'ul ropi Kanila heSu]. yas yiFaraygo, wasaS Tadegi wa]un, he'u]e kaGat punila. Valun balahanila yas, bugila ]wan, heniwe ?weygun, hew was zwayilan. bi]-bi]un heb kaGatgi re{un, hey yasa' ]wanila «heniwe ?weygun, hew wasaSe hey yasgi pe, hewgi ni`ergo durC;un hawe», - yan. bosun heb kaGatgi punila na]buSun wasaSu]e, heSdagi abunila - ma, hab kaGat duCa dir waCaSu]e pe, - yan. wasaS heb kaGat baRarganaSul wasaSu]e punila. heSgi, a\un dibir-budungun, ;un maharigun, hey Dindirgo yaC hew wasaSegi punila, durC;un hawun, hewgi tanila. co RamanaldaSan TadwuSun wazanila baRargan. - ha, Tubarabi? diCa dude biTarab ruhel& – an hiqanila heS wasaSda. Tubanilan abunila wasaS. - ha{a, bice kin zwaraw, kiw wuqaraw& - wa\, duCa hew zwayilan ]wan hezoan guri, yasgi pun, durC haweyan bugoan. diCagi hedin habuna{a, wasgi haniw, ni`er bajalda wugo, - yan abunila wasaS. baRarganaSda biZanila Diw wasaS kwe/go ma{Sarade Kun wujin. hanDegi qaSd Kanila baRarganaSul was TafinawiRe. co qoyalda, Dindago aSjowegi a\un, baRarganaS abunila hew wasaSda - ma, hab kaGatgi bosun, mun a <ulanab tukada han bizulel rugel xafaRu]e, heR purab hangi bosun, roqowe waza, - yan. heb kaGtida ]wan bujanila - «heniwe ?weygun, haw was zway» - abun. bosun heb kaGatgi, unew wujanila hew. dande Kanila baRarganaSul was. heS hiqanila, kiwe mun unew wugewan. hab kaGatgi pun, baRaralde han bixulel xafaRu]e han bosiRe wiTun unew wugo, yan abunila heS. dol han bixulel xafigi baRarganaS muFda] Kural, heSul \alTu]abi rujanila. - han bosiRe duda ?ib ;aleb, heb kaGatgi di]e pe, dungo ina heb bosiRe, - yan abunila baRarganaSul wasaS. heSu] bujarab kaGatgi bosun, Diwgo anila han bosiRe. wasgi roqowe TadwuSanila. - ha, ?ib Karab& bosarabi? han& - ilan hiqanila baRarganaS aRbaralda hew watidal, tama/a;igi habun. - duda ?ib ;aleb han bosiRe, di]e pe kaGatgi, dun inilan abun, dur was ana heniwe, dungi roqowe wi'ana, - yan abunila heS. heb rafarab me{a', baRargan wi{a-{oxun `uhanila, {e{go wortanila hew han bixulel xafaRu]e. - ha, ?ib Karab& - an hiqanila heS. - hale{a, duCa abu]e habuna, - yan abun, boTrol fa?Tigi habun, zwan re{un wugew Dindirgo was wiFiRawunila baRarganaSda. dobe-hanibe qwaTibe {abar ba]izogo, Dindirgo wasgi wuqanila baRarganaS, hanDe ?ib habungi hew was TafinawiRe ?uliyab \ukmu Kanila heSul. ?ib habiRegi na]e qalarew ;abgo xigi a\un, heRda dandbanila baRarganaS, poleb Doyalde Diw waxinaroanin, hew was TafinawiRe qwarifun bugilan. unqaSgo \ukmu habunila, kwana-heqeReyilan awla]aldegi ra]un, me{tiRegi hawun, heniw hew zwaRe. waxun hew wasgun, kwana-heqeRe femerab Dogi bosun, co qoyalda hel ra]anila awla]alde. henir kwananila, heqanila, ke< habunila. hew was ?ak;anila, heb Do co {aSab murada'e folo habuleb bujinalda. hedin;idal heS me{tiRefan Do heqezila. baqgi TerFanila, heR \ukmu habunila qaSi henir, awla]aldago regiRe. 'ij Dogi heqon, helgi reganila, heRul Folbo] hew wasgi weganila. hel piDarab fadinab Ramanalda, Tadegi wa]un, hew wasaS Dindago Tad bujarab basriyab fadab burtina baRarganaSda Tad banila, heSda Tad bujarab burtina Dindago Tad banila. ?ibday he'ul Kelayan, burtinayalda Gorpan, piDarab {welgi habun, walahun Zun wujanila. co RamanaldaSan Tadegi wa]un, Gow ;abawgo GaxaGaS, kese-kesek habun, zwan re{anila baRargan, hew wasilan Kun. heb i/gi habun, helgi anila. Tade wa]un, wasgi wi'anila roqowe. yaxanila Dindirgo ZuDugi, bosanila roqob bujan?inab qayi-qonogi, ri'anila hel dow weFaSul bajalde. weFaSdagi ZuDuyaldagi Karab ?inab Do bicanila heS. kodob-]atip bujarab DoyaldaSa {arD habun, co 'ijab minagi banila. ebelalda re'aral yasal, inSuda re'aral wasal harunila, awadanab fumruyalda helgi tun, dungi haniwe ?wana.

КЪАЙИЦАДАХЪАЛ РукӀанила, рукӀинчӀила цо Церги, Циги, БацІги. Къайицадахъаллъун рукӀун, гьезул бекьаризе цо гамушги букӀанила. Кутнада гьадаб гамушги бан, МукӀучихханассул ракьалда рекьарулел рукӀанила ихдал гьел. Рекьи лӏугӀараб меххалълъ квинеян абун, гьез цо хъаба нахулги, цо хъаба гьацӀцӏулги, цо хъаба урбадулги танила рохьоб жидерго къавуда баххчун. Рокъор ругел цӏцӏорорагӏаз рахӀат хвезабун букӀанила Царал. Гьабизе хӀила ургъулаго, кӀиго-лъабгониги къо банила гьалълъ. Цо къоялълъ, тӀадран рекьарулаго, гьезда асскӀоссан цо чи унев вукӀанила, ахӀулаго кечІгун, гьазухъги валагьулаго. Цицца гьикъанила: - Ялъачи, гьадав чиго щибизе ахІдолев, - ан. Дун инагури цӀеххезе гьабсагӀатанги абун, бортун анила Цер. Ццевесса чиги тӀерхьанила, ххадуб Церги тӀагӀанила. Цо заманалдассан баккун бачӀанила Цер, бигьа гьабун, цӀакъ ургъелги ккун. - Щиб лӏугьараб, щай ургъел чІвараб? - ан гьикъанила Цицца. - Лӏугьараб жони нилӏ киналго роххизе гӀадинаб буго, диде тӀадени ккараб намус буго кӀудияб, - ан жаваб гьабунила Царацца. - ВахІ, нилӏ киналго роххулеб, мун пашманлъулеб жо щиб гьеб, - ан абунила БацӀицца. - Нилӏер гьав Мукучихханассе вас гьавун вугин абун, роххел бицине витIун вукӀун вуго гьадав чи, гьев васассда цӀцӏар лъезе дунги ахӀулеб буго. Гьанже, гьессда лъезе цӀцӏар батуларого, дир яхӀ хун буго. Лъаларо, инего инчӀогойищ чӀчӏелебали, - ян жаваб кьунила гьелълъ. - Воре, воре, инчӀого бегьиларо; гъоссул ракьги бекьун, цӀцӏар лъезе ахӀараб меххалълъ, инчӀого бегьулеб жо гуро, - ян абунила БацӀиццаги Циццаги. Хьвархьвалаго анила Цер гьезда бихьулебгӀан бакӀалдассан. ГохІги бегун, хъархъазулӏе ккейгун, кӀваралълъ бекеранила гьеб. Рокъобе щварабго, Цер лӏугьанила, рагьун хъубигун, гьоцӀцӏо-нах чӏчӏикӀизе. ЛълъикӀ лъабалдаго тӀассаги чӀчӏикӀун, нахъеги щула гьарун кӀалтӀа бегун, гьелги тун, билълъанила нахъбуссун, ахӀулаго кечІгун. Гьеб тӀаде щварабго, цӀехханила Циццаги БацӀиццаги цӀцӏар щибин лъурабилан. - КӀалтӀубахъ абун лъуна, ян абунила Царацца, щибниги нечечӀого. ЦӀакъ лълъикӀаб цӀцӏар лъун бугин абун, хващтӀан рекьаризе лӏугьанила. Нахъияб къоялълъ балагьулеб букӀанила Цер рахъ-рахъалде. Вихьанила гьелда цІакъго рикӏкӀадассан унев цо чи. Валлагь, гьадав чиги дида ххадув вачӀунев чи вугоянги абун, бекеранила Цер, Циги БацІги ххадур ралагьунги тун. ГохІда нахъаги тирун, нахъбуссун бачӀанила Цер. МукӀучихханассе цоги вас гьавун рагӀула, гьессдаги цӀцӏар лъезе кколеб буго диццаян ххабар бачӀун буго хханассдассан абун, цӀакъ ине бокьуларого гӀадин, зигардизе лӏугьанила Цер. ИнчӀого бегьилароян абун, Циццаги БацӀиццаги балагьизабунила Цер. Бурбудулаго анила Цер, бокьулареб ххвелги гьабун, гохӀде нахъени щварабго, ххазабунила гьелълъ. Рокъобе щвейгун, рагьанила гьелълъ лъабабго хъабаялълъул кӀал, лӏугьанила чӀчӏикӀаризе. Танкан бакьулӏалдассаги эххе ккезарунила хъуби. АхӀулаго кечӀгун, билълъанила гьеб бигьа гьабун къайцадахъазде асскӀобе. ТӀаде щвейгун, гьез цӀехханила гьелда цӀцӏар щибин лъурабилан. - Бакьхен абун лъуна, - ян жаваб гьабунила гьелълъ. Лъабабилеб нухалълъ анила Цер, гьадавго МукӀучихханассул васассул багьанаги бачун. Лъабабилеб нухалълъ Царацца лъабабго хъаба бацІцӀад гьабун гӀодоб лъунила. Нахъбуссун бачӀун, къайцадахъаз щиб цӀцӏар лъурабилан, цӀеххараб меххалълъ, абунила гьелълъ хханассул васассда цӀцӏар ТӀагӀен абун лъунин. Рекьиги лӏугӀун, паракъалъун, рилълъанила гьел рокъоре. Цидаги БацӀидаги ракӀалда бугила, гӀодобе биччан ракӀгин, гьоцІцӏо-нах, урба чӀчӏикӀизе, киндай гьеб хӀилаялдасса чӀвачӀого борчӀилебан, Царада ракӀалдаги бугила. Щванила рокъоре, росанила ццере хъуби, ругила чӀан-чӀорого! Квалквадулел гъол рукӀаго, Царацца тӀурун биччан танила. Ххадур ралагьун къайцадахъалги ххутӀанила. qayicada]al rujanila, rujinzila co cergi, cigi, bavgi. qayicada]al;un rujun, heRul bepariRe co gamu/gi bujanila. kutnada hadab gamu/gi ban, mujuxi{anaSul rapalda reparulel rujanila i[dal hel. reji `ufarab me{a' kwineyan abun, heR co ]aba nahulgi, co ]aba haVulgi, co ]aba urbadulgi tanila roFob Didergo qawuda ba{xun. roqor rugel VororafaR ra\at [weRabun bujanila caral. habiRe \ila urGulago, jigo-;abgonigi qo banila ha'. co qoya', Tadran reparulago, heRda aSjoSan co xi unew wujanila, a\ulago kezgun, haRu]gi walahulago. ciCa hiqanila - ya;axi, hadaw xigo ?ibiRe a\dolew, - an. dun inaguri ve{eRe habsafatangi abun, bortun anila cer. CeweSa xigi TerFanila, {adub cergi Tafanila. co RamanaldaSan baKun bazanila cer, biha habun, vaq urGelgi Kun. - ?ib `uharab, ?ay urGel zwarab& - an hiqanila ciCa. - `uharab Doni ni` kinalgo ro{iRe fadinab bugo, dide Tadeni Karab namus bugo judiyab, - an Dawab habunila caraCa. - wa\, ni` kinalgo ro{uleb, mun <a/man;uleb Do ?ib heb, - an abunila baviCa. - ni`er haw mukuxi{anaSe was hawun wugin abun, ro{el bicine wiTun wujun wugo hadaw xi, hew wasaSda Var ;eRe dungi a\uleb bugo. hanDe, heSda ;eRe Var batularogo, dir ya\ [un bugo. ;alaro, inego inzogoyi? Zelebali, - yan Dawab punila he'. - wore, wore, inzogo behilaro, GoSul rapgi bepun, Var ;eRe a\arab me{a', inzogo behuleb Do guro, - yan abunila baviCagi ciCagi. FwarFwalago anila cer heRda biFulebfan bajaldaSan. go\gi begun, ]ar]aRu`e Keygun, jwara' bekeranila heb. roqobe ?warabgo, cer `uhanila, rahun ]ubigun, hoVo-na[ ZijiRe. 'ij ;abaldago TaSagi Zijun, na]egi ?ula harun jalTa begun, helgi tun, bi'anila na]buSun, a\ulago kezgun. heb Tade ?warabgo, ve{anila ciCagi baviCagi Var ?ibin ;urabilan. - jalTuba] abun ;una, yan abunila caraCa, ?ibnigi nexezogo. vaq 'ijab Var ;un bugin abun, [wa?Tan repariRe `uhanila. na]iyab qoya' balahuleb bujanila cer ra]-ra]alde. wiFanila helda vaqgo riJadaSan unew co xi. walah, hadaw xigi dida {aduw wazunew xi wugoyangi abun, bekeranila cer, cigi bavgi {adur ralahungi tun. go\da na]agi tirun, na]buSun bazanila cer. mujuxi{anaSe cogi was hawun rafula, heSdagi Var ;eRe Koleb bugo diCayan {abar bazun bugo {anaSdaSan abun, vaq ine bopularogo fadin, RigardiRe `uhanila cer. inzogo behilaroyan abun, ciCagi baviCagi balahiRabunila cer. burbudulago anila cer, bopulareb {welgi habun, go\de na]eni ?warabgo, {aRabunila he'. roqobe ?weygun, rafanila he' ;ababgo ]abaya'ul jal, `uhanila ZijariRe. tankan bapu`aldaSagi e{e KeRarunila ]ubi. a\ulago kezgun, bi'anila heb biha habun qayicada]aRde aSjobe. Tade ?weygun, heR ve{anila helda Var ?ibin ;urabilan. - baphen abun ;una, - yan Dawab habunila he'. ;ab~abileb nu[a' anila cer, hadawgo mujuxi{anaSul wasaSul bahanagi baxun. ;ab~abileb nu[a' caraCa ;ababgo ]aba baVad habun fodob ;unila. na]buSun bazun, qayicada]aR ?ib Var ;urabilan, ve{arab me{a', abunila he' {anaSul wasaSda Var Tafen abun ;unin. repigi `ufun, <araqa;un, ri'anila hel roqore. cidagi bavidagi rajalda bugila, fodobe biXan rajgin, hoVo-na[, urba ZijiRe, kinday heb \ilayaldaSa zwazogo borzileban, carada rajaldagi bugila. ?wanila roqore, rosanila Cere ]ubi, rugila zan-zorogo! kwalkwadulel Gol rujago, caraCa Turun biXan tanila. {adur ralahun qayicada]algi {uTanila.

КИНАЛ КІУДИЯЛ? Цо нухалда Мала Нассрудинида гьудул-гьалмагъзабаз гьикъанила: - Ваццги мунги кинал нужер кӀудиял? - ан. - Гъоркьиссала инссуцца абулеб рагӀун букӀана дидасса вацц цо соналълъ кӀудияв вугилан. Гьелдасса нахъени цо лъагӀел тӀубана. Гьанже, дир хӀисабалда, ниж кӀиялго ращадал рукӀине ккола, - ян абунила Мала Нассрудиницца. kinal judiyal co nu[alda mala naSrudinida hudul-halmaGRabaR hiqanila - waCgi mungi kinal nuDer judiyal& - an. - GorpiSala inSuCa abuleb rafun bujana didaSa waC co sona' judiyaw wugilan. heldaSa na]eni co ;afel Tubana. hanDe, dir \isabalda, niD jiyalgo ra?adal rujine Kola, - yan abunila mala naSrudiniCa.

ХІАМАГИ ГІАНКІКӏГИ Киналго гӀалхул хӀайваназ жиде-жидеего гьудулзаби тӀасса рищулаго, ХӀамицца жиндиего гьудуллъун ГӀанкІкӏ бищанила. - Дицца гьудуллъун мун бищиялълъе ккараб гӀила буго дур гӀундул ххалатал рукӀин. ГӀундул ххалатал киналго хӀайванал бахӀарзал рукӀуна, - ян чӀухӀун абунила ХӀамицца ГӀанкӀкӏида. ГӀанкІкӏги цӀакъго бохханила. КӀиязго цадахъ лӏугьун, тӀубараб къоялълъ ГӀанкӀкӏиццаги ХӀамиццаги гӀурччинаб авлахъалдасса ххер кванила, цӏцӏорораб иццдасса лълъим гьекъанила, цинги рилълъун, дагьаб меххалълъ хӀухьбахъизеян, цо кӀудияб генугъотӀода гъоркь реганила. Гьел кьижулеб гӀадаб заманалълъ, гъотӀол каралълъа бортун бачӀун, цо гени битӀун ГӀанкӀкӏил ботӀролӏ щванила. Гьеб параялда, чІваркьизарун бералгун, цин эххеде кӀанцIанила ГӀанкІкӏ, цинги, гьеб рахъ-мухъго тун, лӏутун анила рохьобеххун. Ххадуб балагьунги букӀун, ХІамицца абунила: - ВахІ, ГӀанкІкӏ гьудуллъун бищи дир кӀудияб гъалат! ккун буго, гӀундул ххалатал щинал бахӀарзал рукӀунел рукӀун гьечӀо, - ян. \amagi fanJgi kinalgo fal[ul \aywanaR Dide-Dideyego hudulRabi TaSa ri?ulago, \amiCa Dindiyego hudul;un fanJ bi?anila. - diCa hudul;un mun bi?iya'e Karab fila bugo dur fundul {alatal rujin. fundul {alatal kinalgo \aywanal ba\arRal rujuna, - yan zu\un abunila \amiCa fanJida. fanJgi vaqgo bo{anila. jiyaRgo cada] `uhun, Tubarab qoya' fanJiCagi \amiCagi furXinab awla]aldaSa {er kwanila, Vororab iCdaSa 'im heqanila, cingi ri'un, dahab me{a' \uFba]iReyan, co judiyab genuGoToda Gorp reganila. hel piDuleb fadab Ramana', GoTol kara'a bortun bazun, co geni biTun fanJil boTro` ?wanila. heb <arayalda, zwarpiRarun beralgun, cin e{ede janvanila fanJ, cingi, heb ra]-mu]go tun, `utun anila roFobe{un. {adub balahungi bujun, \amiCa abunila - wa\, fanJ hudul;un bi?i dir judiyab GalaT Kun bugo, fundul {alatal ?inal ba\arRal rujunel rujun hezo, - yan.

Церги бакьучги Церги бакьучги рукIанила кIудиял гьалмагъзаби. Гьал цо сордоялълъ чанаре анила, гьазухъе щванила цо моххмоххги. Гьаз хIукму гьабунила гьаб бищун ракъараб заманалде нахъе тезе. Гьедин гьабги нахъе тун рукIаго, цо заманалдассан царацца абунила: – РачIа гьадаб моххмохх бищун цIакъаб макьу бихьаразе кьезе, – ян. Реганила кьижизе, бакьучалълъ бачIинахъего, кьижун биччан танила. Гьаб кьижарабго бахъун царацца моххмохх кванила. Бакъараб бакьучида гIемер меххалълъ кьижизе кIвечIила. Гьалълъ, тункун церги бахъине гьабун, абунила: – Гьа, бице дуда бихьараб макьу. Царацца абунила: – Цин дуцца бице. – Дида хханассул васассе чIчӏужу ячунеб бертин бихьана, гьениб гIемер кепалда гьекъолел, кваналел рукIана, кьолеб батIи-батIияб кунеб жоги букIана, – ян бицанила бакьучицца. Царацца абунила: – Гьеле гьедин берталълъ мун букIинги лъан, дицца мун кьижараб меххалълъ моххмохх кун букIана. Мискин бакьучалълъ гьелде данде абунила: – Бихъагихха дур чехь, дуцца макьил бицараб меххалълъго щаклъун букIараб дун, цощинаб хIила гьабизехъинцин батичIонийинхха гьаб болъоницца, – ян. Макьилӏ кванараб квеналдалъун бакьучалълъул чехь гIорцIцӏичIила, гьаб гъарин, бакъуцца хвезе дагьалълъ ххутIанила. Ххадубги бакьучицца царада абунила: – Гьалмагъзабазда гьоркьоб гуребги жидерго эбел-инссуда гьоркьобцин царацца хIила гьабулилан рагIун букIана, гьанже дир гьелда ракIчIчӏана. Жакъа къоялдасса нахъе тIокIаб дун дуда бихьизе гьечIо, дида мун бихьулареб гIадин, тIокIаб нилӏеда гьоркьоб гьудуллъиги гьечIо, дургун гьудуллъи гьабизегIан гьойдулгун гьудуллъи гьаби гIезегIан лълъикI. Гьанже цер гIодизе, ахIдезе лӏугьанила, мун гIадинаб лълъикIаб гьудулги батIалъун дида дунялалда букIине кIоларилан. Гьелдасса ххадуб гьалълъ гьедун рагIи кьунила жакъа къоялдасса нахъе жинцца бакьуч бакъун теларин, жибго бакъун букIанигийилан. Царае гьалълъулгун гьудуллъи тIезе бокьун букIинчIила, щайгурелълъул гьеб цадахъ гьечIого жиндиего гIураб квен батизе гьалда кIолеб букIинчIила. ГIабдал бакьучги гьалълъул рагIуда божанила, гьанжессаги гьалълъулгун гьудуллъиялда чIчӏанила. Гьелдасса ххадуб анлӏго-анкьго къоялълъ нахъасса къотIичIого квине жо балагьулелги рукIун, гьазда цо гьанал кесек батанила, кутакалда ссвакарал гьал цо нохъода кьижанила. Макьилӏ бакьуч цо рахIат хун лӏугьанила, гьаб, рагьун бергун, балагьанила, бугила царацца гьеб гьанал кесекги кун, гIорцIцӏичIеб меххалълъ босун бакьучил чахьалда каратIги бахъун, гьалълъул бакьал ххарцIунел. КIанцIун тIаде бахъанила бакьуч. – Дуцца гьабулеб жо щиб?! – ан ахIанила. – ГьанжелълъагIан дуцца гьабураб жо гьадингояб жо букIана, гьанже дие гьабураб жоялда данде ккун! Гьанже дицца мун кибе кIанцIаниги тезе гьечIо! Ццебе цер тIуранила, ххадуб бакьуч бортанила, гьедин унел гьал цо кьурул рагIалде щванила. Царацца рачӏчI ццебеххун хьвагIанила, рачIчӏалда ххадуб хапулаго бакьуч кьурулӏа гъоркье реххун анила, гIодобги речIчIун, бетIер бихъанила. TIacсa гьоркьеги балагьун, царацца абунила: – Гьанже балагьилин, – абун. Гьадинги абун, цер ахIулаго кечIгун, анила.