Туркалълъул рикьи تۇركاڷۇل رێڨێ Туркалълъул улка-ракьал تۇركاڷۇل ئۇلكا - راڨال تۇركاڷۇل ئۇلكا - راڨال مارمار ئۇلكا - راڨ ئېڬېي ئۇلكا - راڨ ڄېعېر راڸدال ئۇلكل - راڨ باڨۇڶاب انادۇل ئۇلكا - راڨ باقباڭۇل انادۇل ئۇلكا - راڨ باقداصېب باقباڭۇلڬۇن انادۇل ئۇلكا - راڨ باڨۇڶاب راڸدال ئۇلكا - راڨ Туркалълъул улка-ракьал Мармар улка-ракь Егей улка-ракь ЧIчIегIер ралъдал улка-ракь БакьулIаб Анадул улка-ракь Бакъбаккул Анадул улка-ракь Бакъдассебгун бакъбаккул Анадул улка-ракь БакьулIаб ралъдал улка-ракь

Бакъдабгун Бакъбаккул Ассувалда ругел щинал пачалихъал ва миллатал. Бакъдабгун Бакъбаккул Ассув baqdabgun baqbaKul aSuw باقدابڬۇن باقباڭۇل اصۇو Бурун (Бандариб) burun (bandarib) - بۇرۇن ( باندارێب ) - Бруней (Бандар) Вет (Ханоб) wet ({anob) - وېت ( خانۈ ب ) - Вьетнам (Ханой) Гьиндунус (ЖакартIа) hindunus ($akarTa) - هێندۇنۇس ( جاكارطا ) - Индонезия (Джакарта) Кампуч (Помпениб) kam_ux (_om_enib) - كامفۇچ ( فۈمفېنێب ) - Камподжо (Пномпень) Лаос (Вентаниб) laos (wentanib) - لائۈس ( وېنتانێب ) - Лаос (Вьентьян) Малай (Кулумиб) malay (kulumib) - مالاي ( كۇلۇمێب ) - Малайзия (Куала-Лумпур) Миян (Непидиб) miyan (ne_idib) - مێيان ( نې فێدێب ) - Мьянма (Нейпьидо) Сингиб (Сингиб) singib (singib) - سێنڬێب ( سێنڬێب ) - Сингапур (Сингапур) Тай (Банкокиб) tay (bankokib) - تاي ( بانكۈكێ ب ) - Таиланд (Бангкок) Бакъбаккул Тимир (Делиб) baqbaKul timir (delib) - باقباڭۇل تێمێر ( دېلێب ) - Восточный Тимор (Дили) Пилип (Манилиб) _ili_ (manilib) - فێلێف ( ما نێلێب ) - Филиппины (Манила) БурунилI ругел миллаталги мацIцIалги buruni/ rugel milatalgi ma~algi بۇرۇنێڶ رۇڬېل مێلاتال وا ماڞال Малайал malayal مالايال - малай мацIцI malay ma~ مالاي ماڞ - малайский язык Келаянал kelayanal كېلايانال - келаян мацIцI kelayan ma~ كېلايان ماڞ - келаянский язык Ибанал ibanal ئێبانال - ибан мацIцI iban ma~ ئێبان ماڞ - ибанский язык Маланавал malanawal مالاناوال - маланав мацIцI malanaw ma~ مالاناو ماڞ - язык меланау Дусунал dusunal دۇسۇنال - дусун мацIцI dusun ma~ دۇسۇن ماڞ - дусунский язык Мурутал murutal مۇرۇتال - мурут мацIцI murut ma~ مۇرۇت ماڞ - мурутский язык Даякал dayakal داياكال - даяк мацIцI dayak ma~ داياك ماڞ - даякский язык ВетилI ругел миллатал ва мацIцIал qeti/ rugel milatalgi ma~algi وېتێڶ رۇڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ Вет мацIцIал wet ma~al وېت ماڞال Ветал wetal وېتال - вет мацIцI wet ma~ وېت ماڞ - вьетнамский язык Мионгал miongal مێئۈنڬال - мионг мацIцI miong ma~ مێئۈنڬ ماڞ - мыонгский язык Тохомонал to{omonal تۈ خۈمۈنال тохомон мацIцI to{omon ma~ تۈخۈمۈن ماڞ - язык тхо Титал tital تێتال - тит мацIцI tit ma~ تێت ماڞ - язык тыт Хъемер мацIцIал ]emer ma~al څېمېر ماڞال Хъемерал ]emeral څېمېرال - хъемер мацIцI ]emer ma~ څېمېر ماڞ - кхмерский язык Бахнар мацIцIал ba{nar ma~al باخنار ماڞال Бахнарал ba{naral باخنارال - бахнар мацIцI ba{nar ma~ باخنا ماڞ - бахнарский язык Седангал sedangal سېدانڬال - седанг мацIцI sedang ma~ سېدانڬ ماڞ - седангский язык Кохал ko{al كۈخال - кох мацIцI ko{ ma~ كۈخ ماڞ - срэ (кохо) язык Тамирал tamiral تامێرال - тамир мацIцI tamir ma~ تامێر ماڞ - хрэ (тямрэ) язык Мононгал monongal مۈنۈنڬال - мононг мацIцI monong ma~ مۈنۈنڬ ماڞ - мнонгский язык Истингал istingal ئێستێنڬال - истинг мацIцI isting ma~ ئێستێنڬ ماڞ - стиенг язык Жехал $e{al جېخال - жех мацIцI $e{ ma~ جېخ ماڞ - зе язык Ченгал xengal چېنڬال - ченг мацIцI xeng ma~ چېنڬ ماڞ - ченг язык Контавал kontawal كۈنتاوال - контав мацIцI kontaw ma~ كۈنتاواڞ - язык ма (контяу) Кууял kuuyal كۇئۇيال - куу мацIцI kuu ma~ كۇئۇ - язык кор (куа) Тиравал tirawal تێراوال - тирав мацIцI tiraw ma~ تێراو ماڞ - язык тьрау (тёро) Къум мацIцIал qum ma~ قۇم ماڞ Къумал qumal كۇخۇمال - къум мацIцI qum ma~ قۇم ماڞ - язык кхму Синмунал sinmunal سێنمۇن - синмун мацIцI sinmun ma~ سێنمۇن ماڞ - язык синьмун Къангал qangal كاخانڬال - къанг мацIцI qang ma~ قانڬ ماڞ - язык кханг Катуй мацIцIал katuy ma~al كاتۇي ماڞال Бурувал buruwal بۇرۇوال - бурув мацIцI buruw ma~ بۇرۇو ماڞال - язык бру Катувал katuwal كاتۇوال - катув мацIцI katuw ma~ كاتۇو ماڞ - язык кату Таавал taawal تائاوال - таав мацIцI taaw ma~ تائاو ماڞ - язык таой Манг мацIцIал mang ma~al مانڬ ماڞال Мангал mangal مانڬال - манг мацIцI mang ma~ مانڬ ماڞ - мангский язык Хахънихъал {a]ni]al خاڅنێڅال - хахънихъ {an]ni] ma~ خاڅنێڅ ماڞ - мацIцI язык хани Пулапал _ula_al فۇلافال - пулап мацIцI _ula_ ma~ فۇلاف ماڞ - язык фула Лагьал lahal لاهال лагь мацIцI lah ma~ لاه ماڞ - язык лаху Чин мацIцIал xin ma~al چێن ماڞال Пакавал _akawal فاكاوال - пакав мацIцI _akaw ma~ فاكاو ماڞ - язык юэ Санзивал san#iwal سانزێوال - санзив мацIцI san#iw ma~ سانزێو ماڞ - язык санзиу Тай мацIцIал tay ma~al تاي ماڞال Таял tayal تايال - тай мацIцI tay ma~ تاي ماڞ - тайский язык Тагьаял tahayal تاهايال - тагьай мацIцI tahay ma~ تاهاي ماڞ - тхайский язык Бунунал bununal بۇنۇنال - бунун мацIцI bunun ma~ بۇنۇن ماڞ - нунгский язык Сантаял santayal سانتايال - сантай мацIцI santay ma~ سانتاي ماڞ - сантяйский язык Яял yayal يايال - яй мацIцI yay ma~ ياي ماڞ - язык нянги Лаосал laosal لائۈسال - лаос мацIцI laos ma~ لائۈس ماڞ - лаосский язык Кваамал kwaamal كوائامال - кваам мацIцI kwaam ma~ كوائام ماڞ - язык лы Буиял buiyal بۇێيال - буи мацIцI bui ma~ بۇئێ ماڞ - язык буи Кадай мацIцIал kaday ma~al كاداي ماڞال Кутал kutal كۇتال - кут мацIцI kut ma~ كۇت ماڞ - язык лати Лахавал la{awal لاخاوال - лахав мацIцI la{aw ma~ لاخاو ماڞ - язык лаха Калавал kalawal كالاوال - калав мацIцI kalaw ma~ كالاو ماڞ - язык гэлао Пупувал _u_uwal فۇفۇوال - пупув мацIцI _u_uw ma~ فۇفۇو ماڞ - язык пупео Гьомонгал homongal هۈمۈنڬال - гьомонг мацIцI homong ma~ هۈمۈنڬ ماڞ - язык мяо (хмонг) Менал menal مېنال - мен мацIцI men ma~ مېن ماڞ - язык яо (мьен) Пихингал _i{ingal فێخێنڬال - пихинг мацIцI _i{ing ma~ فێخێنڬ ماڞ - язык патхен (пахнг) Чам мацIцIал xam ma~al چام ماڞال Жараял $arayal جارايال - жарай мацIцI $aray ma~ جاراي ماڞ - язык зярай (джарайский) Эдал edal ئېرال - эд мацIцI ed ma~ ئېد ماڞ - язык эде Чамал xamal چامال - чам мацIцI xam ma~ چام ماڞ - чамский (тямский) язык Раглаял raglayal راڬلايال - раглай мацIцI raglay ma~ راڬلاي ماڞ - язык раглай Чурал xural چۇرال - чур мацIцI xur ma~ چۇر ماڞ - язык чуру (тюру) ГьиндунусилI ругел миллаталги мацIцIалги hindunusi/ rugel milatalgi ma~algi هێندۇنۇسێڶ رۇڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ Яванал yawanal ياوانال - яван мацIцI yawan ma~ ياوان ماڞ - яванцы, яванский язык Сундал sundal سۇندال - сунд мацIцI sund ma~ سۇند ماڞ - сунды, сунданский язык Батакал batakal باتاكال - батак мацIцI batak ma~ باتاك ماڞ - батаки, батакский язык Мадурал madural مادۇرال - мадур мацIцI madur ma~ مادۇر ماڞ - мадурцы, мадурский язык Батавал batawal باتاوال - батав мацIцI bataw ma~ باتاو ماڞ - батавцы, батавский язык Минанкабал minankabal مێنانكابال - минанкаб мацIцI minankab ma~ مێنانكاب ماڞ - минангкабау Бугал bugal بۇڬال - буг мацIцI bug ma~ بۇڬ ماڞ - бугисы, бугийский язык Малайал malayal مالايال - малай мацIцI malay ma~ مالاي ماڞ - малайцы, малайский язык Бантенал bantenal بانتېنال - бантен мацIцI banten ma~ بانتېن ماڞ - бантенцы, батенский язык Банжарал ban$aral بانجارال - банжар мацIцI ban$ar ma~ بانجار ماڞ - банджары, банджарский язык Ачехал axe{al اچېخال - ачех мацIцI axe{ ma~ اچېخ ماڞ - ачехцы, ачехский язык Балал balal بالال - бал мацIцI bal ma~ بال ماڞ - балийцы, балийский язык Сассакал saSakal ساصاكال - сассак мацIцI saSak ma~ ساصاك ماڞ - сасаки, сасакский язык Даякал dayakal داياكال - даяк мацIцI dayak ma~ داياك ماڞ - даяки, даякский язык Чинал xinal چێنال - чин мацIцI xin ma~ چێن ماڞ - китайцы, китайский язык Макассарал makaSaral ماكاصارال - макассар мацIцI makaSar ma~ ماكاصار - макасарский язык Чиребонал xirebonal چێرېبۈنال - чиребон мацIцI xirebon ma~ چێرېبۈن ماڞ - чиребонский язык Горонал goronal ڬۈرۈنال - горон мацIцI goron ma~ ڬۈرۈن ماڞ - горонтало, язык горонтало Минахасал mina{asal مێناخاسال - минахас мацIцI mina{as ma~ مێناخاس ماڞ - минахаский язык Ниассал niaSal نێئاصال - ниасс мацIцI niaS ma~ نێئاص ماڞ - ниасы, ниасский язык Торажал tora$al تۈراجال - тораж мацIцI tora$ ma~ تۈراج ماڞ - тораджи, язык тораджи Бутунал butunal بۇتۇنال - бутун мацIцI butun ma~ بۇتۇن ماڞ - бутунги бутунгский язык Атонал atonal اتۈنال - атон мацIцI aton ma~ اتۈن ماڞ - атони, атонский язык Мангарал mangaral مانڬارال - мангар мацIцI mangar ma~ مانڬار ماڞ - манггараи, язык манггараи Бимал bimal بێمال - бим мацIцI bim ma~ بێم ماڞ - бима, язык бима Мандарал mandaral ماندارال - мандар мацIцI mandar ma~ ماندار ماڞ - мандары, мандарский Сумбанал sumbanal سۇمبانال - сумбан мацIцI sumban ma~ سۇمبان ماڞ - сумбанцы, сумбанский Пеминирал _eminiral فېمێنێرال - пеминир мацIцI _eminir ma~ فېمێنێر ماڞ - язык пеминггиры Томал tomal تۈمال - том мацIцI tom ma~ تۈماڞ - томини - каили язык томини - каили Сангирал sangiral سانڬێرال - сангир мацIцI sangir ma~ سانڬێر ماڞ - сангирцы, сангирский язык КампучилI ругел миллаталги мацIцIалги kam_uxi/ rugel milatalgi ma~algi كامفۇچێڶ راڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ Хъемерал ]emeral څېمېرال - хъемер мацIцI ]emer ma~ څېمېر ماڞ - кхмеры, кхмерский язык ЛаосилI ругел миллаталги мацIцIалги laosi/ rugel milatalgi ma~algi لائۈسێڶ رۇڬېل مۇلاتالڬێ ماڞالڬێ Лаосал laosal لائۈسال Лаолумал laolumal لائۈلۇمال Лаотенгал laotengal لائۈتېنڬال Лаосунгал laosungal لائۈسۇنڬال БирманилI ругел миллаталги мацIцIалги birmani/ rugel milatalgi ma~algi بێرمانێڶ رۇڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ качинал kaxinal كاچێنال - качин мацIцI kaxin ma~ كاچێن ماڞ - качины, качинский языки каял kayal كايال - кая мацIцI kaya ma~ كايا ماڞ - кая, языки кая каренал karenal كارېنال - карен мацIцI karen ma~ كارېن ماڞ - карены, каренский языки кукал kukal كۇكال кук мацIцI kuk ma~ كۇك ماڞ - чинские народы, чинские языки монал monal مۈنال - мон мацIцI mon ma~ مۈن ماڞ - моны, монский язык бирманал birmanal بێرمانال - бирман мацIцI birman ma~ بێرمان ماڞ - бирманцы, бирман. язык канранал kanranal كانرانال - канран мацIцI kanran ma~ كانران ماڞ - араканцы, араканский язык шанал ^anal شانال - шан мацIцI ^an ma~ شان ماڞ - шаны, шанский язык ТайилI ругел миллаталги мацIцIалги tayi/ rugel milatalgi ma~algi تايێڶ رۇڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ Таял tayal تايال - тай мацIцI tay ma~ تاي ماڞ - тайцы, тайский язык Лаосал laosal لائۈسال - лаос мацIцI laos ma~ لائۈس ماڞ - лао лаосский язык МалайилI ругел миллаталги мацIцIалги malayi/ rugel milatalgi ma~algi مالايێڶ رۇڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ Малаял malayal مالايال - малай мацIцI malay ma~ مالاي ماڞ - малайцы, малайский язык Бакъбаккул ТимирилI ругел миллаталги мацIцIалги baqbaKul timiri/ rugel milatalgi ma~algi با قباڭ ۇل تێمێرێڶ رۇڬېل مێلاتالڬێ ماڞالڬێ Тетунал tetunal تېتۇنال - тетун мацIцI tetun ma~ تېتۇن ماڞ - тетум мамбал mambal مامبال - мамб мацIцI mamb ma~ مامب ماڞ - мамбаи макасал makasal ماكاسال - макас мацIцI makas ma~ ماكاس ماڞ - макасаи тетунтерикал tetunterikal تېتۇنتېرێكال - тетунтерик мацIцI tetunterik ma~ تېتۇنتېرێك ماڞ - тетум терик баикенал baikenal بائێكېنال - баикен мацIцI baiken ma~ بائێكېن ماڞ - баикену кемакал kemakal كېماكال - кемак мацIцI kemak ma~ كېماك ماڞ - кемак бунакал bunakal بۇناكال - бунак мацIцI bunak ma~ بۇناك ماڞ - бунак токодедал tokodedal تۈكۈدېدال - токодед мацIцI tokoded ma~ تۈكۈدېد ماڞ - токодеде дагагал dagagal داڬاڬال - дагаг мацIцI dagag ma~ داڬاڬ ماڞ - фаталуку ПилипилI ругел миллаталаги мацIцIалги _ili_i/ rugel milatalgi ma~algi فێلێفێڶ رۇڬېل مالاتالكێ ماڞالكێ Тагалогал tagalogal تاڬالۈڬال - тагалог мацIцI tagalog ma~ تا ڬ الۈ ڬ ما ڞ - тагалы Сугбунал sugbunal س ۇ ڬ ب ۇ نال - сугбун мацIцI sugbun ma~ سۇڬبۇن ما ڞ - себуанцы Илоканал ilokanal ٸ ێ ل ۈ كانال - илокан мацIцI ilokan ma~ ٸێلۈكان ماڞ - илоки Бисагал bisagal ب ێسا ڬال - бисаг мацIцI bisag ma~ بێساڬ ما ڞ - висайя Илонгал ilongal ٸ ێ ل ۈ ن ڬال - илонг мацIцI ilong ma~ ٸێ ل ۈنڬ ماڞ - хилигайнон Биколанал bikolanal ب ێ ك ۈلانال - биколан мацIцI bikolan ma~ بێ ك ۈلان ما ڞ - биколы Винарал winaral و ێنارال - винар мацIцI winar ma~ وێنار ما ڞ - варайский язык

Кудалисса КIудияв ХIасанил туркаби kudaliSa judiyaw \asanil turkabi كۇدالێصا گۇدێياو حاسانێل تۇركابێ ТIоццебессеб турки ToCebeSeb turki طۈڛېبېصېب تۇركێ Цо лъагIалида жаниб ункъцIцIул хисулеб дунял, Жиндир гIакълу камилав гьелдасса чIухIиларо. Сордо бачIун къо бачIун унеб буго замана, Жиндир пикри цIцIикIкIарав гъаплаталда чIчIеларо. Риидал бижараб ххер кьиндал савуд бухIула, Цо хIалалда дуниял лълъиего ххутIиларо. ЦIунтон ххадуб шагьримоцIцI мукъссанлъумо тIагIуна, Даимго нигIматазулI Бичасс мунги теларо. Гьал гIадамазда гьоркьоб чIухIи паххру гьабуге, Аххир чидай хIакъирлъи бихьичIого толаро. Муъминаб агьлуялълъе дуцца лълъикIлъи гьабея, КIиябгоги рукъалълъул дуй пайда камиларо. Дур амру хьвадулаго лълъикIлъи гIемер гьабея, Гьаб дунялалълъул къоял цо хIалалда чIчIоларо. Чорххол кутак букIаго тIагIат гIемер гьабея, КIкIвахIаллъун тIагIат тарав нахъа разилъиларо. ГIужалда щуябго как камизего биччаге, КватIун бараб какалълъул пайдаго бахунаро. Ццебе ххадуб ратибат мукъссанлъизе биччаге, Какил мукъссанлъи бацIцIде дой гьечIого гIоларо. Ишракъ-истиххар томо радал кьижи гьабуге, Алжаналълъул бутIа щун щукру тIасса инаро. Цогидабги гIибадат хIалкIун гIемер гьабея, Дур гIамал цIцIалеб къоялълъ роххел тIасса инаро. Гьудул-гьалмагъ вугилан рекIелI бугеб бицунге, Цо ракI бакъвараб къоялълъ балъго жого теларо. Гьавни квещ чIчIеларилан гIадамассда божуге, Цо макруялълъул къвачIа къвалдокьа камиларо. Дарбищассул ссураталълъ мун гуккизе вукIунге, Дуе хIила гьабизе кинго ургъи теларо. Метерисса гьабулеб къассда ургъун гьабея, Пикриялда гьабуни нахъа пашманлъиларо. Бицаралда божумо гIамалалълъулI ххеххлъуге, Ссабуралда гьабураб кинго мекъи ккеларо. Дунги мискин Кудали кIалъачIого чIчIоларо, Пикриялда кIалъазе гьаваялълъги толаро. Щиб-щибниги рагIиялълъ гIадамазда толаро, Къабулаб тавбуги кьун, Аллагь, дуцца хьихьаги. КIиабилеб турки Данде бер къазегIанги мун хвалида божуге Дур гъапу чагIиязда гьеб гьикъизе ккеларо РикIкIун кьурал хIухьелал гIадада ине тоге Малакулмавт щун ххадув гьесс мун чIчIезе теларо. Дунялалълъул боцIцIиялълъ мун гуккизе вукIунге Аххир хъахIххамил мусру лълъиего камиларо Дуй нигIмат кьурав Аллагь ракIалдасса виччаге ХабалI мунго ххутIидал цоги чи ватиларо ЛълъикIаб чода рекIеялълъ гIамал батIа гьабуни, Аххир цIулал малиялълъ ваччичIого гIеларо. Дур гIагарал цIцIикIкIиналълъ мун залимлъун вукIунги Мункар-Накир вачIиндал хIалае ратиларо. Гьал гIадамазда гьоркьоб гIадлу гуреб гьабуге, Дуцца гьабураб щинаб теларо гьикъичIого. БутIруллъун толел чагIи гIадилал гурел тоге ГIарассалда кIал гьикъи дуда тIасса инаро. Чанги ахIмакъ чIухIарав хIакъаб аххир-замана, Аххир ххайир щолареб гIакъиласс гьабиларо. Чанги чорок воххараб пассатаб гьаб дуниял Гьелълъул пассалъи лъалесс дандего гьабиларо. Чиядеххун хIал рекъей тIахьаз гIемер бицуна БатIин бацIцIад гьабурав Бичасс реххун толаро. Аллагьассе дин гьаби капурассги бицуна Дин камилго гьабурав кинго басралъиларо. БецIцIаб хабалIе чирахъ баркаман каламулагь Радал-къаси цIцIалани, хабалI нур камиларо. Жив Аллагьассе гIоло чияй кьолеб ссадакъа Анкьнусиде щвезегIан цIцIикIкIунебго чIчIоларо. Къассда тIаде вахъумо балеб кIиго ракагIат Алжан босулеб гIамал щаклъизе бегьиларо. ХIадисалълъул ххабарал Къуръаналълъул рагIаби ХIалкIун рекIелI цIунани, роххел тIасса инаро. Дунги мискин Кудали кIалъачIого чIчIоларо Холел унел чиязул хIисабги гьабуларо. ГIакълуялда хьвадизе гьаваялълъги толаро Къабулаб тавбуги кьун, Аллагь, дуцца хьихьаги. ToCebeSeb turki co ;afalida $anib unq~ul [isuleb dunyal, $indir faqlu kamilaw heldaSa zu\ilaro. sordo bazun qo bazun uneb bugo #amana, $indir _ikri ~iJaraw va_latalda Zelaro riidal bi$arab {er pindal sawud bu\ula, co \alalda duniyal :iyego {uTilaro. `unton {adub ^ahrimo~ muqSan;umo Tafuna, daimgo nifmata#u/ bixaS mungi telaro. hal fadama#da horpob zu\i _a{ru habuge, a{ir xiday \aqir;i bi%izogo tolaro. mu'minab ahluya:e duCa :ij;i habeya, jiyabgogi ruqa:ul duy _ayda kamilaro. dur amru %wadulago :ij;i femer habeya, hab dunyala:ul qoyal co \alalda Zolaro. xor{ol kutak bujago Tafat femer habeya, Jwa\al;un Tafat taraw na]a ra#i;ilaro. fu$alda &iyabgo kak kami#ego biXage, kwaTun barab kaka:ul _aydago ba[unaro. Cebe {adub ratibat muqSan;i#e biXage, kakil muqSan;i ba~de doy hezogo folaro. i^raq-isti{ar tomo radal pi$i habuge, al$ana:ul buTa &un &ukru TaSa inaro. cogidabgi fibadat \aljun femer habeya, dur famal ~aleb qoya: ro{el TaSa inaro. hudul-halmav wugilan reje/ bugeb bicunge, co raj baqwarab qoya: ba;go $ogo telaro. hawni kwe^ Zelarilan fadamaSda bo$uge, co makruya:ul qwaza qwaldopa kamilaro. darbi&aSul Surata: mun guKi#e wujunge, duye \ila habi#e kingo urvi telaro. meteriSa habuleb qaSda urvun habeya, _ikriyalda habuni na]a _a^man;ilaro. bicaralda bo$umo famala:u/ {e{;uge, Saburalda haburab kingo meqi Kelaro. dungi miskin kudali ja;azogo Zolaro, _ikriyalda ja;a#e hawaya:gi tolaro. &ib-&ibnigi rafiya: fadama#da tolaro, qabulab tawbugi pun, allah, duCa %i%agi. jiabileb turki dande ber qa#efangi mun [walida bo$uge, dur va_u xafiya#da heb hiqi#e Kelaro, riJun pural \u%elal fadada ine toge, malakulmawt &un {aduw heS mun Ze#e telaro. dunyala:ul bo~iya: mun guKi#e wujunge, a{ir ]a\{amil musru :iyego kamilaro, duy nifmat puraw allah rajaldaSa wiXage, [aba/ mungo {uTidal cogi xi watilaro. :ijab xoda rejeya: famal baTa habuni, a{ir `ulal maliya: waXizogo felaro. dur fagaral ~iJina: mun #alim;un wujunge, munkar-nakir wazindal \alaye ratilaro. hal fadama#da horpob fadlu gureb habuge, duCa haburab &inab telaro hiqizogo, buTrul;un tolel xafi fadilal gurel toge, faraSalda jal hiqi duda TaSa inaro. xangi a\maq zu\araw \aqab a{ir-#amana, a{ir {ayir &olareb faqilaS habilaro. xangi xorok wo{arab _aSatab hab duniyal, he:ul _aSa;i ;aleS dandego habilaro. xiyade{un \al reqey Ta%a# femer bicuna, baTin ba~ad haburaw bixaS re{un tolaro. allahaSe din habi ka_uraSgi bicuna, din kamilgo haburaw kingo basra;ilaro. be~ab [aba/e xira] barkaman kalamulah, radal-qaSi ~alani, [aba/ nur kamilaro. $iw allahaSe folo xiyay poleb Sadaqa anpnuside &we#efan ~iJunebgo Zolaro. qaSda Tade wa]umo baleb jigo rakafat al$an bosuleb famal &ak;i#e behilaro. \adisa:ul {abaral qur'ana:ul rafabi \aljin reje/ `unani, ro{el TaSa inaro. dungi miskin kudali ja;azogo Zolaro [olel unel xiya#ul \isabgi habularo. faqluyalda %wadi#e hawaya:gi tolaro, qabulab tawbugi pun, allah, duCa %i%agi. طۈڛېبېصېب تۇركێ ښۈ ڸاعالێدا جانێب ئۇنقڞۇل ځێسۇلېب دۇنيال، جێندێر عاقلۇ كامێلاو هېلداصا ڃۇحێلارۈ. سۈردۈ باڃۇن قۈ باڃۇن ئۇنېب بۇڬۈ زامانا، جێندێر فێكرێ ڞێڴاراو غافلاتالدا ڄېلارۈ. رێئێدال بێجاراب خېر ڨێندال ساوۇد بۇحۇلا، ښۈ حالالدا دۇنێيال ڷێيېڬۈ خۇطێلارۈ. ڝۇنتۈن خادۇب شاهرێمۈڞ مۇقصانڸۇمۈ طاعۇنا، دائێمڬۈ نێعماتازۇڶ بێچاص مۇنڬێ تېلارۈ. هال عادامازدا هۈرڨۈب ڃۇحێ فاخرۇ هابۇڬې، اخێر چێداي حاقێرڸێ بێڮێڃۈڬۈ تۈلارۈ. مۇئمێناب اهلۇياڷې دۇڛا ڷێگڸێ هابېيا، گێيابڬۈڬێ رۇقاڷۇل دۇي فايدا كامێلارۈ. دۇر امرۇ ڮوادۇلاڬۈ ڷێگڸێ عېمېر هابېيا، هاب دۇنيالاڷۇل قۈيال ښۈ حالالدا ڄۈلارۈ. چۈرخۈل كۇتاك بۇگاڬۈ طاعات عېمېر هابېيا، ڴواحالڸۇن طاعات تاراو ناڅا رازێڸێلارۈ. عۇجالدا ۺۇيابڬۈ كاك كامێزېڬۈ بێڿاڬې، كواطۇن باراب كاكاڷۇل فايداڬۈ باځۇنارۈ. ڛېبې خادۇب راتێبات مۇقصانڸێزې بێڿاڬې، كاكێل مۇقصانڸێ باڞدې دۈي هېڃۈڬۈ عۈلارۈ. ئێشراق - ئێستێخار تۈمۈ رادال ڨێجێ هابۇڬې، الجاناڷۇل بۇطا ۺۇن شۇكرۇ طاصا ئێنارۈ. ښۈڬێدابڬێ عێبادات حالگۇن عېمېر هابېيا، دۇر عامال ڞالېب قۈياڷ رۈخېل طاصا ئێنارۈ. هۇدۇل - هالماغ وۇڬێلان رېگېڶ بۇڬېب بێښۇنڬې، ښۈ راگ باقواراب قۈياڷ باڸڬۈ جۈڬۈ تېلارۈ. هاونێ كوېش ڄېلارێلان عاداماصدا بۈجۇڬې، ښۈ ماكرۇياڷۇل قواڃا قوالداڨا كامێلارۈ. داربێشاصۇل صۇراتاڷ مۇن ڬۇڴێزې وۇگۇنڬې، دۇيې حێلا هابێزې كێنڬۈ ئۇرغێ تېلارۈ. مېتېرێصا هابۇلېب قاصدا ئۇرغۇن هابېيا، فێكرێيالدا هابۇنێ ناڅا فاشمانڸێلارۈ. بێښارالدا بۈجۇمۈ عامالاڷۇڶ خېخڸۇڬې، صابۇرالدا هابۇراب كێنڬۈ مېقێ ڭېلارۈ. دۇنڬێ مێسكێن كۇدالێ گاڸاڃۈڬۈ ڄۈلارۈ، فێكرێيالدا گاڸازې هاواياڷـڬێ تۈلارۈ. ۺێب - ۺێبنێڬێ راعێياڷ عادامازدا تۈلارۈ، قابۇلاب تاوبۇڬێ ڨۇن، الاه، دۇڛا ڮێڮاڬێ. گێئابێلېب تۇركێ. داندې بېر قازېعانڬێ مۇن ځوالێدا بۈجۇڬې دۇر غافۇ چاعێيازدا هېب هێقێزې ڭېلارۈ رێڴۇن ڨۇرال حۇڮېلال عادادا ئێنې تۈڬې مالاكۇلماوت ۺۇن خادۇو هېص مۇن ڄېزې تېلارۈ. دۇنيالاڷۇل بۈڞێياڷ مۇن ڬۇڭێزې وۇگۇنڬې اخێر څاحخامێل مۇسرۇ ڷێيېڬۈ كامێلارۈ دۇي نێعمات ڨۇراو الاه راگالداصا وێڿاڬې ځاباڶ مۇنڬۈ خۇطێدال ښۈڬێ چێ واتێلارۈ ڷێگاب چۈدا رېگېياڷ عامال باطا هابۇنێ، اخێر ڝۇلال مالێياڷ واڿێڃۈڬۈ عېلارۈ. دۇر عاڬارال ڞێڴێناڷ مۇن زالێمڸۇن وۇگۇنڬې مۇنكار - ناكێر واڃێندال حالايې راتێلارۈ. هال عادامازدا هۈرڨۈب عادلۇ ڬۇرېب هابۇڬې، دۇڛا هابۇراب ۺێناب تېلارۈ هێقێڃۈڬۈ. بۇطرۇلڸۇن تۈلېل چاعێ عادێلال ڬۇرېل تۈڬې عاراصالدا گال هێقێ دۇدا طاصا ئێنارۈ. چانڬێ احماق ڃۇحاراو حاقاب اخێر - زامانا، اخێر خايێر ۺۈلارېب عاقێلاص هابێلارۈ. چانڬێ چۈرۈك وۈخاراب فاصاتاب هاب دۇنێيال هېڷۇل فاصاڸێ ڸالېص داندېڬۈ هابێلارۈ. چێيادېخۇن حال رېقېي طاڮاز عېمېر بێښۇنا باطێن باڞاد هابۇراو بێچاص رېخۇن تۈلارۈ. الاهاصې دێن هابێ كافۇراصڬێ بێښۇنا دێن كامێلڬۈ هابۇراو كێنڬۈ باسراڸێلارۈ. بېڞاب ځاباڶې چێراڅ باركامان كالامۇلاه رادال - قاصێ ڞالانێ، ځاباڶ نۇر كامێلارۈ. جێو الاهاصې عۈلۈ چێياي ڨۈلېب صاداقا انڨنۇسێدې ۺوېزېعان ڞێڴۇنېبڬۈ ڄۈلارۈ. قاصدا طادې واڅۇمۈ بالېب گێڬۈ راكاعات الجان بۈسۇلېب عامال شاكڸێزې بېهێلارۈ. حادێساڷۇل خابارال قۇرئاناڷۇل راعابێ حالگۇن رېگېڶ ڝۇنانێ، رۈخېل طاصا ئێنارۈ. دۇنڬێ مێسكێن كۇدالێ گاڸاڃۈڬۈ ڄۈلارۈ ځۈلېل ئۇنېل چێيازۇل حێسابڬێ هابۇلارۈ. عاقلۇيالدا ڮوادێزې هاواياڷـڬێ تۈلارۈ قابۇلاب تاوبۇڬێ ڨۇن، الاه، دۇڛا ڮێڮاڬێ.

Гъуниб мухъалда ругел росаби. Гъуниб мухъ vunib mu] غۇنێب مۇڅ Гъуниб таххросу vunib ta{rosu غۇنێب تاخرۈسۇ БацIада росдал бо ba`ada rosdal bo باڝادا رۈسدال بۈ БацIада росу ba`ada rosu باڝادا رۈسۇ Кулаб росу kulab rosu كۇلاب رۈسۇ БуххтIиб росу bu{Tib rosu بۇخطێب رۈسۇ Гьонода росу honoda rosu هۈنۈدا رۈسۇ Гъуниб (ХIубикь) росу vunib (\ubip) rosu غۇنێب (حۇبێڨ) رۈسۇ КIкIогьориб росдал бо Johorib rosdal bo ڴۈهۈرێب رۈسدال بۈ КIкIогьориб росу Johorib rosu ڴۈهۈرێب رۈسۇ Гъоркь КIкIогьориб росу vorp Johorib rosu غۈرڨ ڴۈهۈرێب رۈسۇ Къорода росдал бо qoroda rosdal bo قۈرۈدا رۈسدال بۈ Къорода росу qoroda rosu ڨۈرۈدا رۈسۇ Бириб, Къарадахъ, КьотIа росу birib, qarada], poTa rosu بێرێب، قاراداڅ، ڨۈطا رۈسۇ Кудалиб росдал бо kudalib rosdal bo كۇدالێب رۈسدال بۈ Кудалиб росу kudalib rosu كۇدالێب رۈسۇ СилтIа росу silTa rosu سێلطا رۈسۇ Кьогъоб (КIкIуяда) росдал бо pohob (Juyada) rosdal bo ڨۈهۈب (ڴۇيادا) رۈسدال بۈ Кьогьоб (КIкIуяда) росу pohob (Juyada) rosu ڨۈهۈب (ڴۇيادا) رۈسۇ Агъада росу avada rosu اغادا رۈسۇ ГIурала росу furala rosu عۇرالا رۈسۇ ГIвала росу fwala rosu عوالا رۈسۇ Балануб росу balanub rosu بالانۇب رۈسۇ КIудияб ГIурала росу judiyab furala rosu گۇدێياب عۇرالا رۈسۇ ГIамугьариб росу famuharib rosu عامۇغارێب رۈسۇ АссхIабил кули aS\abil kuli اصحابێل رۈسۇ Балдукь росу baldup rosu بالدۇڨ رۈسۇ Басар росу basar rosu باسار رۈسۇ БацIикъварихъ росу ba`iqwari] rosu باڝێقوارێڅ رۈسۇ Гъазилазла росу va#ila#la rosu غازێلازلا رۈسۇ Гъодобериб росу vodoberib rosu غۈدۈبېرێب رۈسۇ Гарбилазда росу farbila#da rosu ڬاربێلازدا رۈسۇ ЗазилкIкIалахъ росу #a#iJala] rosu زازێلڴالاڅ رۈسۇ Маччада росу maXada rosu ماڿادا رۈسۇ ГIумайлассулазда росу fumaylaSula#da rosu عۇمايلاصۇلازدا رۈسۇ ХIенда росу \enda rosu حېندا رۈسۇ Чарахъ росу xara] rosu چاراڅ رۈسۇ Шубада росу ^ubada rosu شۇبادا رۈسۇ ГьитIинаб ГIурала росу hiTinab furala rosu هێطێناب عۇرالا رۈسۇ Дадулазда росу dadula#da rosu دادۇلازدا رۈسۇ Ивайлазда росу iwayla#da rosu ئێوايلازدا رۈسۇ Кукериб росу kukerib rosu كۇكېرێب رۈسۇ Лахчайида росу la{xayida rosu لاځچايێدا رۈسۇ Мугъдаб росу muvdab rosu مۇغداب رۈسۇ ГIобонуб росу fobonub rosu عۈبۈنۇب رۈسۇ РосулI росу rosu/ rosu رۈسۇڶ رۈسۇ Сехъ росу se] rosu سېڅ رۈسۇ Ххамагъиб росу {amavib rosu خاماغێب رۈسۇ ХIаццуноб росу \aCunob rosu حاڛۇنۈب رۈسۇ ХIебдиб росу \ebdib rosu حېبدێب رۈسۇ Цамла росу camla rosu ښاملا رۈسۇ Цалада росу calada rosu ښالادا رۈسۇ Чоноб росу xonob rosu چۈنۈب رۈسۇ Эгъеда росу eveda rosu ئېغېدا رۈسۇ ГIенесеруда росу feneseruda عېنېسېرۇدا رۈسۇ МохIоб росу mo\ob rosu مۈحۈب رۈسۇ ГIобохъ росу fobo] rosu عۈبۈڅ رۈسۇ Ругъжаб росдал бо ruv$ab rosu رۇغجاب رۈسدال بۈ Ругъжаб росу ruv$ab rosu رۇغجاب رۈسۇ Мадала росу madala rosu مادالا رۈسۇ МучIула росу muzula rosu مۇڃۇلا رۈسۇ ГIункIкIида росу finJida rosu عۇنڴێدا رۈسۇ Хьопориб росу %o_orib rosu ڮۈفۈرێب رۈسۇ СалтIа росу salTa سالطا رۈسۇ СсугъралI росдал бо Suvra/ rosdal bo صۇغراڶ رۈسدال بۈ СсугъралI росу Suvra/ rosu صۇغراڶ رۈسۇ НакIкIазухъ росу naJa#u] rosu ناڴازۇڅ رۈسۇ Хьиндахъ росу %inda] rosu ڮێنداڅ رۈسۇ ХIотIочIиб росу \oTozib rosu حۈطۈڃێب رۈسۇ ЧIчIохъ росдал бо Zo] rosdal bo ڄۈڅ رۈسدال بۈ ЧIчIохъ росу Zo] rosu ڄۈڅ رۈسۇ ГIурулгьоцIцIиб (ЧIчIохъ-Комуна) росу furulho~ib عۇرۇلهۈڞێب رۈسۇ Гъамссукь росу vamSup rosu غامصۇڨ رۈسۇ Шангъода росдал бо ^anvoda rosdal bo شانغۈدا رۈسدال بۈ Шангъода росу ^anvoda rosu شانغۈدا رۈسۇ Шитлиб росу ^itlib rosu شێتلێب رۈسۇ Шуланиб росдал бо ^ulanib rosdal bo شۇلانێب رۈسدال بۈ Шуланиб росу ^ulanib rosu شۇلانێب رۈسۇ ГIунтIиб росу funTib rosu عۇنطێب رۈسۇ

Цогидал магIарул гурел росабазал цIцIарал магIарул мацIцIалда абулеб куц. Цогидал росабазул цIцIарал cogidal rosaba#ul ~aral ښۈ ڬێدال رۈسابازۇل ڞارال Баиниб bainib بائێنێب - Беной (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) ГьагIмадиб hafmadib هاعمادێب - Хакмадой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Хьаруб %arub ڮارۇب - Шарой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Гьимаб himab هێ ماب - Химой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) ЦIамутIариб `amuTarib ڞامۇطارێب - Центорой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Хашакь {a&ap خاشاڨ - Хашелдой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Хонокь {onop خۈنۈڨ - Хуландой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Ссандакъуриб Sandaqurib صانداقۇرێب - Сандухой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) КIеселиб jeselib گېسېلێب - Кеселой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Шекъериб &eqerib شېقېرێب - Шикарой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Къиндуб qindub قێندۇب - Хиндушты (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Хашариб {a&arib خاشارێب - Хачарой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) Зумсур иб #umsurib زۇمسۇ رێب - Дзумсой (Буртихъ burti] بۇرتێڅ ) биждигъиб (Караснадар) ракьалдаги Щатиб (Иставропол) ракьалдаги ругел шагьаралги росабиги. bi$divib rapaldagi &atib rapaldagi rugel ^aharahalgi rosabigi بێجدێغێب راڨالداڬێ ۺاتێب راڨالداڬێ رۇڬېل شاهارالڬێ رۈسابێڬێ. Абзахиб ab{a#ib ابزاخێب - Абдзэхэхьабл (ХьэпакIэхьабл) - Абадзехская Абиниб abinib اببێنێب - Абын - Абинск Адариб adarib ادارێب - Адэрбий - Адербиевка Абрагъиб abravib ابراغێب - Абрагъо - Абрау-Дюрсо Авщадиб aw&adib اوۺادێب - Аущэдз - Аушед Алмалиб almalib المالێب - Алмэлы - Ладожская Атхириб a{tarib اتخ ێرێب - Антхыр - Ахтырский Аржиниб ar$inib ارجێنێب - Арджын - Зас совская АтIакIумиб aTajumib اطاگۇمێب - АтIэкIумэ - Адагум Ах щ а тирхиб a{&atir{ib اخ ۺاتێرخێب - Ахштырх - Ахштырь Ахинтамиб a{intamib اخێنتامێب - Ахынтам - Ахинтам АхIмадросу a\madrosu احمادرۈسۇ - Ахъмэтыкъу - Ахметовская Ацуб acub اښۇب - Ацу - Ачуево Ащиб a&ib اۺێب - Ащыухьабл - Бакинская Бабахъиб baba]ib باباڅێب - Бабыкъо къуадж - Бабук аул Багъущиб bavu&ib باغۇۺێب - Бэгъушъ - Бегуш Баданиб badanib بادانێب - Бэданокъохьабл - Переправная Банахъиб bana]ib باناڅێب - Беноково Барахъиб bara]ib باراڅێب - Бэрэкъай - Баракаевская Барандалиб barandalib باراندالێب - Берандупь - Нижняя Беранда Баслълъануб bas:anub باسڷانۇب - Бэслъэнэйхьабл - Бесленеевская Батаб batab باتاب - Бэтэ - Бетта Баххсануб ba{sanub ب اخسانۇب - Бахъсэн - Баксан Бахъануб ba]anub باڅانۇب - Бэкъан - Саратовская Бигъуриб bivurib بێغۇرێب - Быгъуркъал - Анапа Биждигъиб bi$divib بێجدێغێب - Бжъэдыгъукъал - Краснодар БитихIиб biti\ib بێتێ حێب - Бытхьэ - Бытха Богъощиб bovo&ib بۈغۈۺێب - Бгъошэхьабл - Преображенская Вакъоб waqob واقۈب - Уакъо - Георгиевская Варданиб wardanib واردانێب - Уэрдэн - Вардане-Верино Губ у сиб gubusib ڬۇبۇسێب - Губс - Губская Гуруниб gurunib ڬۇرۇنێب - Грунэхьабл - Гривенская Гъвамаб vwamab غواماب - Гъуам - Гуамка Гъвассариб vwaSarib غواصارێب - Гъусэр - Гусаровское Гъобахъуб voba]ub غۈباڅۇب - Гъобэкъое - Рязанская Гъогъиб vovib غۈغێب - Гъоайе - Алексеевское Гъоркьа Ххоп о сиб vorpa {o_osib غۈرڨا خۈف ۈ سێب - Хъопс - Нижняя Хобза Гъотохуб voto{ub غۈتۈخۇب - Гъотх - Гойтх ГIапассуб fa_aSub عافاصۇب - IэфIыпс - Смоленская ГIатарбачиб fatarbaxib عاتارباچێب - Iэтэрбэч - Атарбеково Дадарихъ dadari] دادارێڅ - Дэдэркъуай - Дедеркой Даххоб da{ob داخۈب - Дахъо - Даховская Дащассуб da&aSub داۺاصۇب - Дышъэпс - Тешебс Дищматиб di&matib دێۺماتێب - Дыщмэтэ - Верхнее Джемете Жанххотуб $an{otub جانخۈتۇب - Жэнхъот - Джанхот Жубуб $ubub جۇبۇب - Жьыубгъу - Джубга Зибарухъ #ibaru] زێبارۇڅ - Дзыбэркъуай - Дзеберкой Ибгъажиб ibva$ib ئێبغ اجێب - Бгъунж - Бугунжа Ибжадагъиб ib$adavib ئێبجاداغێب - Бжъэдыгъу - Бжедуховская Ибжидиб ib$idib ئێبجێدێب - Бжъыд - Бжид Ибзигуб ib#igub ئێبزێڬۇب - Бзыгу - Бзогу Илиб ilib ئێلێب - Ил - Ильский Инжижиб in$i$ib ئێنجێجێب - Инжыдж - Удобно-Зеленчукский Илълъамажиб i:ama$ib ئێڷاماجێب - Инжыдж Лъэмыж - Зеленчук-Мостовой ИпкIас иб i_jasib ئێفگاسێب - ПкIас - Суздальская И п лълъаххаб i_:a{ab ئێفڷاخاب - Плъахъо - Пляхо Исагъуб isavub ئێساغۇب - Псэгъуб - Мартанская Исбидаххиб isbida{ib ئێسبێداخێب - Псэбыдахъо - Троицкая Иссинахъ iSina] ئێصێناڅ - Псынакъо - Родниковская Иссипиб iSi_ib ئێصێفێب - Псыфаб - Горячий Ключ Исспириб iS_irib ئێصفێرێب - Псыфыр - Костромская Иссхъупусиб iS]u_usib ئێصڅۇفۇسێب - Псыкъупс - Саратовская Иссщипиб iS&i_ib ئێص ۺێفێب - ПсышIопэ къал - Лазаревское Иссщопиб iS&o_ib ئێصۺۈفێب - ПсышІопэ (Цопсына) - Архипо-Осиповка ИххагъалI i{ava/ ئێخاغاڶ - Пхъэгъуалъ - Ставропольский Иххамбиб i{ambib ئێخامبێب - Пхъэмбгъукъал - Петропавловская Ичануб ixanub ئێچانۇب - Пчэн къуапэ - Красное (на р. Туапсэ) Ичанихъ ixani] ئێچانێڅ - Пчэныякъу - Тихоновка Ищатуб i&atub ئێۺاتۇب - Ипщэ Тубэх - Верхние Тубы ИщтIакIамиб i&Tajamib ئێۺطاگامێب - Ипщэ АтIэкIумэ - Верхнеадагум Ищххиб i&{ib ئێۺخێب - Пшахъоиз - Михайловское ИщхIиб i&\ib ئێۺحێب - Пшыхьэ - Пшехская Ищищиб i&i&ib ئێۺێۺێب - Пшыш - Черниговская ИхIамахуб i\ama{ub ئێحاماخۇب - Тхьэмахо - Тхамаха Ищадиб i&adib ئێۺادێب - Пшъэдэ - Широкая Пшадская Щель Ищххараб i&{arab ئێۺخاراب - Ищхъэрэ Фарз - Ярославская ИщхIащиб i&\a&ib ئێۺحاۺێب - Шъхьащэфыжь - Урупский КIа ла б jalab گالا ب - КъэлакIэ - Новолабинская КIихIиб ji\ib (Гьогьенколоб هۈهېنكۈلۈب ) گێحێب - КъалэкIыхь - Прохладный Лабапуб laba_ub لابافۇب - Лэбап - Усть-Лабинск Лавуб lawub لاوۇب - Лэуп - Лоо Лащуб la&ub لاۺۇب - Лэшьу - Лесное Магъруб mavrub ماغرۇب - Мэгъри - Магри Мазмуб ma#mub مازمۇب - Мэзмый - Мезмай Мамуб mamub مامۇب - Мэмэй - Мамайка Мамруб mamrub مامرۇب - Мамрыкъуай (МамрыкъукIэй) - Новосвободная Масххахъ mas{a] ماسخاڅ - Мысхъэкъо - Мысхако Махощиб ma{o&ib ماځۈۺێب - Махошъ - Махошевская Мащастиб ma&astib ماۺاستێب - МэшIост - Мацеста Мезуб me#ub مېزۇب - Мезыб - Дивноморское Мутихвасуб muti{wasub مۇتێخواسۇب - Мутыхуасуа - Пластунка Набгъуб nabvub نابغۇب - Нэбгъу - Небуг Нажуб na$ub ناجۇب - Нэджыкъо - Наджико Налщиб nal&ib نالۺێب - Налшык - Нальчик Натаруб natarub ناتارۇب - Нэтэрбий - Натырбово Натихъважуб nati]wa$ub ناتێڅواجۇب - Нэткъуадж (Нэтыхъуай) - Натухаевская Нибажуб niba$ub نێباجۇب - Ныбэджай - Неберджаевская Нибиб nibib نێبێب - Ныбэджай - Неберджай Ордануб ordanub ئۈردانۇب - Орданэ - Вордане Остигъиб ostivib ئۈستێغێب - Остыгъай - Гостагаевская Охъартуб o]artub ئۈڅ ارتۇب - Окъуарт - Отважная Панхасуб _an{asub فانخاسۇب - Пэнэхэс къутыр - Покровский Пахуб _a{ub فاخۇب - Пэху - Убых Савщуб saw&ub ساوۺۇب - Саушъ - Мраийно Супиб su_ib سۇفێب - Суп - Калужская Ссабирбашиб Sabirba&ib صابێرباشێب - Сабыр-Баш - Крепостная Ссихъ Si] صێڅ - Сыкъо - Сукко Тамтарахъ tamtara] تامتاراڅ - Тэмтэрэкъуай - Тамань Тигъмисиб tivmisib تێغمێسێب - Тыгъэмыпс - Дагомыс ТIасххакапиб Tas{aka_ib طاسخاكافێب - ТIэсхъкап - Тенгинская ТIвамуб Twamub طوامۇب - ТIумэ къал - Ольгинская ТIвапассуб Twa_aSub طوافا سۇب - ТIуапсы - Туапсе Темруб temrub تېمرۇب - Темрыкъуэ - Темрюк Тихъосуб ti]osub تێڅۈسۇب - Тыкъопс - Текос Тубахуб tuba{ub تۇباخۇب - Тубэх - Тубы Убиниб ubinib ئۇبێنێب - Убын - Убинская Унарахъ unara] ئۇناراڅ - Унэрэкъохьабл - Унароково Хатуб {atub خاتۇب - Хатуехабль - Крымск Хвабссуб {wabSub خوا بصۇب - Хуыфыпсы - Афипский Хизиб {isib خێزێب - Хизе - Верхнеякорная Щель Ххануб {anub خانۇب - Хъанхьабл - Ханская Ххвалълъижиб {wa:i$ib خواڷێجێب - Хъулъыжъий - Геленджик Ххидижиб {idi$ib خێدێجێب - Хъыдыжъы - Хадыженск Ххимщуб {im&ub خێمۺۇب - ХъымыщкIэй - Хамышки Ххирцижиб {irci$ib خێرښێجێب - Хъырцыжъ - Харциз Первый Ххирцижуб {irci$ub خێرښێجۇب - Хъырцыжъ - Харциз Второй Ххохъ {o] خۈڅ - Джэмэтый (ХъокIой/Хъокъой) - Джемете Ххопсуб {o_sub خۈفسۇب - Хъопс - Хоста Хъалабатуб ]alabatub څالاباتۇب - Къалэбат - Калабатка Хъаларуб ]alarub څالارۇب - Къэлар мэз (Ышхэрэ Джадж) - Келермесская Хъанахъ ]ana] څاناڅ - Къанокъуей - Коноково Хъважуб ]wa$ub څواجۇب - Къуаджэ - Совет-Квадже Хъвабсуб ]wabsub څوابسۇب - Къуапсэ - Мамедова Щель Хъодасуб ]odasub څۈداسۇب - Къодэпс - Кудепста Хъожиб ]o$ib څۈجێب - Къожэубэ - Воздвиженская Хъужаб ]u$ab څۇجاب - Къужъыб (Псыбай) - Псебай ХIабаб \abab حاباب - Хьэблэ - Спутник ХIаблиб \ablib حابلێب - Хьабл - Хабль ХIажиб \a$ib حاجێب - Хьажъый - Якорная щель ХIажамиб \a$amib حاجامێب - Хьаджэмыкъохьабл - Дондуковская ХIажихъ \a$i] حاجێڅ - Хьаджыкъо (Псынэдаго) - Хаджох ХIажуб \a$ub حاجۇب - Хьажъухьабл - Кужорская ХIакIамазуб \ajama#ub حاگامازۇب - ХьакIэмзые - Тульский ХIалъ лъ апиб \a:a_ib حاڷافێب - Хьэлъапэ - Хатлапе ХIамазиб \ama#ib حامازێب - Хьамэзы - Марьянская ХIамкIатиб \amjatib حامگاتێب - ХьамкIэты - Хамкетинская ХIамцIцIиб \am~ib حامڞێب - ХьамцIый Оу - Воронежская ХIатавиб \atawib حاتاوێب - Хьатеуехьабл - Крымская ХIатуб \atub حاتۇب - Хьэтуехьабл - Крымск ХIатисиб \atisib حاتێسێب - Хьэтыпс - Фанагорийское ХIатрамиб \atramib حاترامێب - Хьэтрамтыку - Суворов-Черкесский ХIащтIиб \a&Tib حاۺطێب - Хьащтыкъу - Е лизаветинская Цоссиниб coSinib ښۈصێنێب - Цопсын - Архипо-Осиповка Цурмиб curmib ښۇرمێب - Цурмытыкъуадж (Дзыбэхьабл) - Чемитоквадже Цурмихъажиб curmi]a$ib ښۇرمێڅاجێب - Цурмытыкъуаджэ - Зубова Щель Цусухъажиб cusu]a$ib ښۇسۇڅاجێب - Цускъуадж - Солоники Цухиб cu{ib ښۇخێب - Цюх - Каткова Щель ЦIамазиб `ama#ib ڝامازێب - ЦIэмэз - Новороссийск ЦIапасиб `a_asib ڝافاسێب - ЦIэпс - Цыпка ЦIоссонуб `oSonub ڝۈصۈنۇب - ЦIопсын (Буап) - Вардане ЦIцIващаххиб ~wa&a{ib ڞواۺ اخێب - ЦIушхъо - Чушка ЦIцIамалуб ~amalub ڞامالۇب - Ермэльхьабл - Армавир Чатануб xatanub چاتانۇب - Чэтыун - Лабинск ЧицIцIихъ xi~i] چێڞێڅ - Ч ыцIыкъо - Упорная ЧIчIибиб Zibib ڄێبێب - ЧIыбый - Чибий Щабаниб &abanib ۺابانێب - Щэбэн - Шабановское Щагъиб &avib ۺاغێب - Щэгъкм - Темиргоевская Щадахъ &ada] ۺاداڅ - Шэдыкъуэ - Шедок Щажуб &a$ub ۺاجۇب - Щэджыкъо - Шеджико Щабссуб &abSub ۺابصۇب - Шэпсы - Шепси Щабсухуб &absu{ub ۺابسۇخۇب - Шапсхо - Тенгинка Щараххиб &ara{ib ۺاراخێب - Щэрахъ - Некрасовская Щатуб &atub ۺاتۇب - Чэткъал (Шэткъалэ) - Ставрополь Щахапиб &a{a_ib ۺاخافێب - Шэхэпэкъал - Головинка Щаххваражиб &a{wara$ib ۺاخواراجێب - Щэхъурадж - Чехрак Щачиб &axib ۺاچێب - Шъача - Сочи Щвабссиб &wabSib ۺوا ب صێب - ШIупсыхь - Супсех Щажасуб &a$asub ۺاجاسۇب - ШIыжэпс - Чвижепсе Щитххиб &it{ib ۺێتخێب - Шытхъалэ - Белореченск ЩатхIалиб &at\alib ۺاتحالێب - Шытхьалэ - Белореченск Щолахъ &ola] ۺۈلاڅ - Шъолэхъу Къуадж - Солохаул Ящащиб ya&a&ib ياۺاۺێب - Ящашъхъэ - Кошарский Хъанчихъ мухъракьалълъул шагьарал ]anxi] mu]rapa:ul ^aharal څانچێڅ مۇڅراڨ اڷۇل شاهارال ЩумагIарда &umafarda ۺۇماعاردا - Пятигорск Хъанчихъ (Щатиб) ]anxi] (&atib) څانچێڅ (ۺاتێب) - Ставрополь Маххулълъадахъ ma{u:ada] ما خۇڷاداڅ - Железноводск ЦIцIекIалълъадахъ ~eja:ada] ڞېگاڷاداڅ - Кисловодск Баркамануб barkamanub باركامانۇب - Благодарный Буднуб budnub بۇدنۇب - Буденовск Гургануб gurganub ڬۇرڬانۇب - Георгиевск Гьарзаколоб har#akolob هارزاكۈلۈب - Изобильный МагIданлълъадахъ mafdan:ada] ماعدانڷاداڅ - Минеральные Воды Напколоб na_kolob نافكۈلۈب - Нефтекумск Эссендугъиб eSenduvib ئېصېندۇغێب - Ессентуки ГIурччинколоб furXinkolob عۇرڿێنكۈلۈب - Зеленокумск Гвангъиколоб gwanvikolob ڬوانغێكۈلۈب - Светлоград ЦIикандариб `ikandarib ڝێكاندارێب - Новоалександровск ЦIипалуб `i_alub ڝێفالۇب - Новопавловск

Унтабазул цIцIарал магIарул мацIцIалда Унтаби untabi унти unti ئۇنتێ 1) болезнь, заболевание, хворь, недуг бакъул унти baqul unti باقۇل ئۇنتێ - малярия бакъул сири baqul siri باقۇل سێرێ - малярийная лихорадка бахунеб унти ba[uneb unti باځۇنېب ئۇنتێ - заразная болезнь дару гьечIеб унти daru hezeb unti دارۇ هېڃېب ئۇنتێ - неизлечимая болезнь захIматаб унти #a\matab unti زاحماتاب ئۇنتێ - тяжёлая болезнь кIотадул унти jotadul unti گۈتادۇل ئۇنتێ - падучая болезнь, эпилепсия мачIаб унти mazab unti ماڃاب ئۇنتێ - желтуха (диал.) ругьдал унти ruhdal unti رۇهدال ئۇنتێ - ревматизм руччабазул унти ruXaba#ul unti رۇڿابازۇل ئۇنتێ - женская болезнь цIадул унти `adul unti ڝادۇل ئۇنتێ - горячка, тиф унти бахине unti ba[ine ئۇنتێ باځێنې - заразиться унти ккей unti Key ئۇنتێ ڭېي - болезненность унти ккезе unti Ke#e ئۇنتێ ڭېزې - (за)болеть унти ккараб unti Karab ئۇنتێ ڭاراب - болезненный унти ккараб лъимер unti Karab ;imer ئۇنتێ ڭاراب ڸێمېر - болезненный ребёнок унти тIадбуссин unti TadbuSin ئۇنتێ طادبۇصێن - рецидив болезни унтудасса ворчIизе untudaSa worzi#e ئۇنتۇداصا وۈرڃێزې - избавиться от недуга цIа бачIун буго диде `a bazun bugo dide ڝا باڃۇن بۇڬۈ دێدې - у меня [высокая, температура 2) боль хIехьезе кIолареб унти \e%e#e jolareb unti حېڮېزې گۈلارېب ئۇنتێ - нестерпимая боль унти секьана unti sepana ئۇنتێ سېڨانا - боль утихла унти танкана unti tankana ئۇنتێ تانكانا - боль ослабла унтулI хIалцен гIадин untu/ \alcen fadin ئۇنتۇڶ حالښېن عادێن - некстати, букв. как кашель при болезни унтизе unti#e ئۇنتێزې 1) (за)болеть, заболевать, (за)хворать, занемочь захIматго унтизе #a\matgo unti#e زاحماتڬۈ ئۇنتێزې - тяжело заболеть дов унтун вуго dow untun wugo دۈو ئۇنتۇن وۇڬۈ - он болеет лъимер унтана ;imer untana ڸێمېر ئۇنتانا - ребёнок захворал унти ххвел гьабизе unti {wel habi#e ئۇنتێ خوېل هابێزې - прикидываться больным, симулировать болезнь 2) болеть, ныть, ломить, резать, мозжить (о каком-л. органе тела) бетIер унтун буго beTer untun bugo بېطېر ئۇنتۇن بۇڬۈ - голова болит ракI унтун буго raj untun bugo راگ ئۇنتۇن بۇڬۈ - а) сердце болит б) перен. душа болит гIус унтулеб буго fus untuleb bugo عۇس ئۇنتۇلېب بۇڬۈ - зуб ноет хьибил унтулеб буго %ibil untuleb bugo ڮێبێل ئۇنتۇلېب بۇڬۈ - бок ломит 3) перен. задевать, задеть А ланж alan$ الانج - диал. корь Бавасур bawasur باواسۇر - геморрой, 2) опухоль БагIардакъ bafardaq باعارداق - букашка, насекомое, козявка БагIаро bafaro باعارۈ - экзема, болячки багIаро бецIцIулеб буго bafaro be~uleb bugo باعارۈ بېڞۇلېب بۇڬۈ - болячки текут БакълачIин baqlazin باقلاڃێن - диал. перхоть Би bi بێ - кровь би дагьлъи bi dah;i بێ داهڸێ - малокровие, анемия би бай bi bay بێ باي - диал. кровоизлияние би бачIин bi bazin بێ باڃێن - кровоизлияние би бетана bi betana بێ بېتانا - кровь свернулась би биччазе bi biXa#e بێ بێڿازې - сделать вливание крови би букарун буго bu bukarun bugo بێ بۇكارۇن بۇڬۈ - кровь взыгралась (ожидается кровопролитие), букв. кровь чешется би дагьлъи bi dah;i بێ داهڸێ - анемия би кьезе bi pe#e بێ ڨېزې - сдавать кровь (о донорах) би чваххи bi xwa{i بێ چواخێزې - кровотечение би чIвазе bi zwa#e بێ ڃوازې - выпускать кровь (в лечебных целях) бидул къент bidul qent بێدۇل قېنت - сгусток крови бидул кьаби bidul pabi بێدۇل ڨابێ - пульс, букв. биение крови бидукълъи biduq;i بێدۇقڸێ - малокровие Бидуриххел biduri{el بێدۇرێخېل - дизентерия, кровавый понос, брюшной тиф Бидурихь biduri% بێدۇرێڮ - вена кIудияб бидурихь judiyab biduri% گۇدێياب بێدۇرێڮ - артерия и вена, кровеносный сосуд бидурихьал къварилъун руго biduri%al qwari;un rugo بێدۇرێڮال قوارێڸۇن رۇڬۈ - кровеносные сосуды сужены бидурихьал тIаде реххун руго biduri{al Tade re{un rugo بێدۇرێڮال طادې رېخۇن رۇڬۈ - выделились кровеносные сосуды бидурихьаххараб черхх biduri%a{arab xer{ بێدۇرێڮاخارا ب چېرخ - тело с выделенными кровеносными сосудами Барас, барасалълъ унтизе baras, barasa: unti#e باراس، باراساڷ ئۇنتێزې - (за)болеть проказой Бидул тIадецуй bidul Tadecuy بێدۇل طادېښۇي - давление крови Бижаражо bi$ara$o بێجاراجۈ - фурункул, чирей, нарыв Боххдул ккун руго доссул bo{dul Kun rugo doSul بۈخدۇل ڭۇن رۇڬۈ دۈصۇل - у него ноги отнялись Вабаъ waba' وابائ - холера Габургьорой gaburhoroy ڬابۇرهۈرۈي - болезнь шеи, опухание шеи ГахI ga\ ڬاح - нарост Гордибер gordiber ڬۈردێبېر - экзема Гьуразул унти hura#ul unti هۇرازۇل ئۇنتێ - ревматизм ГIуп fu_ عۇف - отрыжка Каранзул унти karan#ul unti كارانزۇل ئۇنتێ - чахотка, туберкулёз Даб dab داب - десна дабал рихъун руго dabal ri]un rugo دابال رێڅۇن رۇڬۈ - зубы прорезались (у ребёнка) дабал унтун руго dabal untun rugo دابال ئۇنتۇن رۇڬۈ - дёсны болят дабазда гъоркь daba#da vorp دابازدا غۈرڨ - под дёснами дабазда куц чIван буго daba#da kuc zwan bugo دابازدا كۇښ ڃوان بۇڬۈ - зубы готовы прорезаться (у ребёнка) Ирга-къоно irga-qono ئێرڬا- قۈنۈ - эпидемия ирга-къоно щвезе irga-qono &we#e ئێرڬا- قۈنۈ ۺوېزې - подвергаться эпидемии Керен ххеххлъизе keren {e{;i#e كېرېن خېخڸێزې - страдать одышкой КветIел kweTel كوېطېل - лишай КветIел базе kweTel ba#e كوېطېل بازې - покрыться лишаем Ккал Kal ڭال - плесень, гниль Къавуда qawuda قاوۇدا - холера, мор КъватIулаб qwaTulab قواطۇلاب - насморк Къоб qob قۈب - диал. малярия къоб ккезе qob Ke#e قۈب ڭېزې - заболеть малярией нижер аниб къоб ккола ni$er anib qob Kola نێجېر انێب قۈب ڭۈلا - у нас малярийное место къобдал унти qobdal unti قۈبدال ئۇنتێ - малярия КIотадул унти jotadul unti گۈتادۇل ئۇنتێ - падучая болезнь, эпилепсия КIотен joten گۈتېن - обморок, припадок кIотен бачIине joten bazine گۈتېن باڃێنې - упасть в обморок, быть в припадке Лага бакъвай laga baqway لاڬا باقواي - атрофия Лъимер тIами ;imer Tami ڸێمېر طامێ - выкидыш ЛъотIир ;oTir ڸۈطێر - диал. чесотка ЛIар /ar ڶار - цояб магIна рожок (для кровопускания) лIар чIчIезе /ar Ze#e ڶار ڄېزې - поставить рожок (с целью кровопускания) Лълъехъел :e]el ڷېڅېل - заноза Махьла ma%la ماڮلا - диал. краснуха МачIчIаб унти maZab unti ماڄاب ئۇنتێ - диал. желтуха МегIерччин meferXin مېعېرڿێن - насморк МицIикIал mi`ijal مێڝێگال - диал. насморк Можо mo$o مۈجۈ - диал. таблетка Мукъур muqur مۇقۇر - зоб (воспаление щитовидной железы) Нихь ni% نێڮ - жировик Онод onod ئۈنۈد - диал. ревматизм Палиж _ali$ فالێج - паралич Пичч _iX فێڿ - здравый смысл, ум, разум пиччалда гьечIо _iXalda hezo فێڿالدا هېڃۈ - без сознания, в невменяемом состоянии пиччалдасса ине _iXaldaSa ine فێڿالداصا ئێنې - потерять сознание Пулххен _ul{en فۇلخېن - пузырь, волдырь 2) сыпь Путур _utur فۇتۇر - ипохондрия РакI raj راگ - сердце ракI кьабулеб буго raj pabuleb bugo راگ ڨابۇلېب بۇڬۈ - сердце бьётся ракI тIвапезе лIугьана raj Twa_e#e /uhana راگ طوافېزېڶۇهانا - сердце заколотилось ракI тIеркIелеб буго raj Terjeleb bugo راگ طېرگېلېب بۇڬۈ - сердце бьётся ракI ххеххлъун лIугьине raj {e{;un /uhine راگ خېخڸۇن ڶۇهێنې - участиться - о сердцебиении ракI хъвагIалеб буго raj ]wafaleb bugo راگ څواعالېب بۇڬۈ - изжога мучает ракI хIенссезе лIугьана raj \enSe#e /uhana راگ حېنصېزې ڶۇهانا - сердце начало колоть ракI чIчIезе raj Ze#e راگ ڄېزې - остановиться, перестать биться - о сердце рекIел кIутIи (кьаби) rejel juTi (pabi) رېگېل گۇطێ (ڨابێ) - биение сердца рекIел кьаби борцине rejel pabi borcine رېگېل ڨابێ بۈرښێنې - измерить пульс рекIел унти rejel unti رېگېل ئۇنتێ - болезнь сердца ракI цIерхIолеб буго raj `er\oleb bugo راگ ڝېرحۈلېب بۇڬۈ - изжога мучает РацIцIел re~el راڞېل - шов РацIцIуниссахIетIе ra~uniSa\eTe راڞۇنێصاحېطې - голеностопный сустав Рекен reken رېكېن - зуд рекен рекIине reken rejine رېكېن رېگێنې - зудеть мугъзада рекен рекIун буго muv#ada reken rejun bugo مۇغزادا رېكېن رېگۇن بۇڬۈ - спина зудит РоцIцIокъвачIа ro~oqwaza رۈڞۈقواڃا - гнойник, гнойничок Ругьдал унти ruhdal unti رۇهدال ئۇنتێ - ревматизм Рукен ruken رۇكېن - зуд, чесотка рукен буссана ruken buSana رۇكېن بۇصانا - зуд утих тIаде рукен базе Tade ruken ba#e طادې رۇكېن بازې - заразиться чесоткой, заболеть чесоткой РекIел кьаби rejel pabi رېگېل ڨابێ - пульс рекIел кьаби борцине rejel pabi borcine رېگېل ڨابێ بۈرښێنې - измерить пульс Реччалълъ reXa: رېڿاڷ - в бреду, в беспамятстве РецIцI re~ رېڞ - гной Риххел ri{el رێخېل - понос, дизентерия, расстройство желудка Ссоб Sob صۈب - судорога Ссусс SuS صۇص - сыпь, диал. корь ссусс бан буго SuS ban bugo صۇص بان بۇڬۈ - появилась сыпь ссуссалълъ унтун вуго SuSa: untun wugo صۇصاڷ ئۇنتۇن وۇڬۈ - болеет корью доссде ссусс бан буго doSde SuS ban bugo دۈصدې صۇص بان بۇڬۈ - он болеет корью Хъанчаву ]anxawu څانچاوۇ - аллергия Хъуртагъал ]urtaval څۇرتاغال - мн. паховая грыжа хъуртагъал лIугьине ]urtaval /uhine څۇرتاغال ڶۇهێنې - образоваться - о грыже Талав talaw تالاو - язва Толо tolo تۈلۈ - рак ТIадерахъи Tadera]i طادېراڅێ - оспа ТIехI базе Te\ ba#e طېح بازې - паршиветь, заразиться стригущим лишаем ТIипа Ti_a طێفا - гнида ТIихь Ti% طێڮ - диал. нарыв, фурункул ТIом гвагIи Tom gwafi طۈم ڬواعێ - слоновая болезнь ТIомол унтаби Tomol untabi طۈمۈل ئۇنتابێ - кожные болезни Хир [ir ځێر - диал. перхоть Хъанчаву ]anxawu څانچاوۇ - аллергия Хъасдав ]asdaw څاسداو - язва Хъасдо ]asdo څاسدۈ - рожа, рожистое воспаление Хъасдо багъаризе ]asdo bavari#e څاسدۈ باغارێزې - заболеть рожей Хъасдо бахине ]asdo ba[ine څاسدۈ باځێنې - заразиться рожей Хъепуч ]e_ux څېفۇچ - диал. корь Хъуртагъал ]urtaval څۇرتاغال - мн. паховая грыжа Хьверд %werd ڮوېرد - гной ХIабатI \abaT حاباط - перхоть ХIебецIцI \ebe~ حېبېڞ - окись глаз, глазной гной (выделения, скапливающиеся в уголках глаз), сера (ушная) гIинзунисса хIебецIцI бацIцIине fin#uniSa \ebe~ ba~ine عێنزۇنێصا حېبېڞ باڞێنې - очистить уши от серы ХIетIе мекъсса чIвазе \eTe meqSa zwa#e حېطې مېقصا ڃوازې - подвернуть, вывихнуть ногу Ццидал къвачIа Cidal qwaza ڛێدال قواڃا - жёлчный пузырь ЦIадул унти `adul unti ڝادۇل ئۇنتێ - горячка, тиф ЦIа-кан `a-kan ڝا - كان - температура, жар доссул цIа-кан бахана doSul `a-kan ba[ana دۈصۇل ڝا - كان باځانا - его температура поднялась цIа-каналълъул унти `a-kana:ul unti ڝا - كاناڷۇل ئۇنتێ - тиф ЦIерхIей `er\ey ڝېرحېي - изжога ракI цIерхIолеб буго raj `er\oleb bugo راگ ڝېرحۈلېب بۇڬۈ - изжога мучает ЧIчIвери Zweri ڄوېرێ - понос ЧIукъун zuqun ڃۇقۇن - диал. зоб Щекъер &eqer ۺېقېر - горл, зоб щекъер бухIизабулеб буго &eqer bu\i#abuleb bugo بۇحێزابۇلېب بۇڬۈ - в горле першит от чего-л. щекъер унтун буго &eqer untun bugo ۺېقېر ئۇنتۇن بۇڬۈ - горло болит щокъроб магIу къана &oqrob mafu qana ۺۈقرۈب ماغۇ قانا - комок к горлу поступил, букв. слеза в горле застряла щокъроб цо жо къан бугин ккола &oqrob co $o qan bugin Kola ۺۈقرۈب ښۈ جۈ قان بۇڬێن ڭۈلا - в горле что-то застряло щокъроб ракьа къараб гIадин &oqrob rapa qarab fadin ۺۈقرۈب راڨا قاراب عادێن - как будто кость в горле застряла щекъерде бахинегIан &eqerde ba[inefan ۺېقېردې باځێنېعان - а) до горлышка б) до отвала, до отказа, букв. до горла щекъере бахун буго &eqere ba[un bugo ۺېقېرې باځۇن بۇڬۈ - невмоготу терпеть щекъере рухI бахине &eqere ru\ ba[ine ۺېقېرې رۇح باځێنې - быть обречённым на смерть, букв. когда душа до горла добралась д оссул щекъер лIугьун буго doSul &eqer /uhun bugo دۈصۇل ۺېقېر ڶۇهۇن بۇڬۈ - у него зоб образовался ЩекI &ej ۺېگ - сустав щукIдул рукIкIин &ujdul ruJin ۺۇگدۇل رۇڴێن - судороги, спазмы, конвульсии щукIдул тIад ран руго &ujdul Tad ran rugo ۺۇگدۇل طاد ران رۇڬۈ - суставы выпячиваются (от худобы, старости) щукIдул унтулел руго &ujdul untulel rugo ۺۇگدۇل ئۇنتۇلېل رۇڬۈ - суставы болят

ХIайванал, рухIчIаголъаби магIарул мацIцIалда ХIутI-хъумур \uT-]umur حۇط- څۇمۇر А a ا АзархIетI a$ar\eT ازارحېط - сороконожка АрбуригарцIцI arburigar~ اربۇڬارڞ - богомол АштархангIанкIу a^tar{anfanju اشتارخانعانگۇ - цесарка Б b ب БагIараб хIинчIчI bafarab \inZ باعاراب حێنڄ - снегирь БагIаргIаларча bafarfalarxa باعارعالارچا - гнедой конь БагIардакъ bafardaq باعارداق - букашка, насекомое, козявка Бакьбучч bapbuX باڨبۇڿ - диал. барсук Бакьуч bapux باڨۇچ - барсук БагIнас bafnas باعناس - косуля Барти, бартичу barti, bartixu بارتێ، بارتێچۇ - жеребец Баси basi باسێ - бычок БахьингIи ba%infi باڮێنعێ - белые овцы БахьинкьегIер ba%inpefer باڮێنڨېعېر - белый ягнёнок Бахьинххухх ba%in{u{ باگێنخۇخ - белый ягнёнок (годовалый) БахIри ba\ri باحرێ - собака (бродячая) БацI ba` باڝ - волк Бебечу bebexu بېبېچۇ - диал. ласточка БеркъотI berqoT بېرقۈط - беркут БеццагIункIкI beCafunJ بېڛاعۇنڴ - крот Беццаруз beCaru# بېڛارۇز - сова, филин Бече bexe بېچې - телёнок Бис bis بێس - тур Бихьинордек bi%in'ordek باڮێنئۈردېك - селезень Бичиргъан bixirvan بێچێرغان - мокрец БогIонацIцI bofona~ بۈعۈناڞ - клещи, букв. ячменная вошь Болъон bo;on بۈڸۈن - свинья Борохь boro% بۈرۈڮ - змея Булбул bulbul بۇلبۇل - соловей БурмахIутI burma\uT بۇرماحۇط - диал. шелкопряд В b و Варани warani وارانێ - верблюд ВаранихIинчIчI warani\inZ وارانێحێنڄ - страус Г g ڬ Гагу gagu ڬاڬۇ - кукушка Гамущ gamu& ڬامۇش - буйвол Гаргадан (ЛIаркIодо) gargadan (/arjodo) ڬارڬادان (ڶارگۈدۈ) - носорог Гаргадулеб хIинчIчI gargaduleb \inZ ڬارڬادۇلېب حێنڄ - попугай ГарцIцI gar~ ڬارڞ - кузнечик, стрекоза, саранча Гвангва gwangwa ڬوانڬوا - белка Гвангъа gwanva ڬوانغا - полчок-соня ГванзгIала gwan#fala ڬوانزعالا - необъезженная кобыла Гвед gwed ڬوېد - диал. сокол-тетеревятник ГелрачIчI gelraZ ڬېلراڄ - дикий козёл Геренж geren$ ڬېرېنج - пиявка Гиш gi^ ڬێش - хорёк Гоз go# ڬۈز - диал. шмель Гозна go#na ڬۈزنا - шмель Гозогъарт go#ovart ڬۈزۈغارت - пеликан Гуду gudu ڬۇدۇ - диал. ослёнок Гургур gurgur ڬۇرڬۇر - индейка Гуренж guren$ ڬۇرېنج - пиявка ГурцI gur` ڬۇرڝ - жаворонок Гучук guxuk ڬۇچۇك - диал. щенок Гъ v غ ГъалакохIинчIчI valako\inZ غالاكۈحێنڄ - птичка с хохолком, хохлатка ГъалбацI valba` غالباڝ - лев Гъаплан va_lan غافلان - тигр Гъапусик va_usik غافۇسێك - диал. голубь Гъало valo غالۈ - галка (птица) ГъалохIинчIчI valo\inZ غالۈحێنڄ - галка (птица) Гъваца vwaca غواښا - диал. корова безрогая Гъеду vedu غېدۇ - ворона ГьобочIчIикI hoboZij هۈبۈڄێگ - мокрица ГъоссооцхIутI voSooc\uT غۈصۈئۈښحۇط - жук-навозник ГъотIоркIо voTorjo غۈطۈرگۈ - дятел Гь h ه ГьалакIач halajax هالاگاچ - диал. бабочка ГьегIел hefel هېعېل - диал. годовалый бычок Гьинта hinta هێنتا - уст. серна, газель Гьой hoy هۈي - собака Гьудгьуд hudhud هۇدهۇد - удод Гьоролгвед horolgwed هۈرۈلڬوېد - кобчик, пустельга ГI f ع ГIазуроз fa#uro# عازۇرۈز - Ирбис (снежный барс) ГIака faka عاكا - корова ГIакъраб faqrab عاقراب - фаланга 2) диал. скорпион ГIала fala عالا - кобыла, кобылица ГIаларча falarxa عالارچا - добрый конь ГIала-тайи fala-tayi عالا- تايێ - собир. кобыла с жеребёнком ГIалхул дегIен fal[ul defen عالځۇل دېعېن - козерог ГIалхул гIанкIу fal[ul fanju عالځۇل عانگۇ - фазан ГIалхул гIункIкI fal[ul funJ عالځۇل عۇنڴ - диал. суслик ГIалхул куй fal[ul kuy عالځۇل كۇي - муфлон ГIалхул оц fal[ul oc عالځۇل ئۈښ - бизон ГIалхул цIцIе fal[ul ~e عالځۇل ڞې - серна ГIангилиг fangilig عانڬێلێڬ - диал. бабочка ГIангис fangis عانڬێس - безухий баран ГIангур fangur عانڬۇر - шакал ГIангурцIцIе fangur~e عانڬۇرڞې - коза ангорской породы ГIанкабутI fankabuT عانكابۇط - паук ГIанкIкI funJ عانڴ - заяц ГIанкIкIиликIиличI fanJilijiz عانڴێلگێلێڃ - диал. бабочка ГIанкIу fanju عانگۇ - курица ГIанкIудул тIинчIчI fanjudul TinZ عانگۇدۇل طێنڄ - цыпленок ГIансса fanSa عانصا - тетерев ГIанссахIинчIчI fanSa\inZ عانصاحێنڄ - иволга ГIангисххухх fangis{u{ عانڬێسخۇخ - годовалый ягнёнок с подрезанными ушами ГIанххва fan{wa عانخوا - глухарь ГIанххвара fan{wara عانخوارا - хомяк ГIачIар fazar عاڃار - телка ГIелун felun عېلۇن - диал. бабочка ГIи fi عێ - овцы, гурт, отара, баранта ГIи-боцIцIи fi-bo~i عێ- بۈڞێ - собир. рогатый скот (крупный и мелкий) ГIи-цIцIани fi-~ani عێ- ڞانێ - собир. мелкий рогатый скот ГIиялълъажо fiya:a$o عێياڷاجۈ - овца ГIондокь fondop عۈندۈڨ - ласка ГIоркIкIен forJen عۈرڴېن - овца (после года до двух лет, до первого ягнения) ГIорцIен for`en عۈرڝېن - мул ГIужрукъ fu$ruq عۇجرۇق - ёж ГIункIкI funJ عۇنڴ - мышь ГIункIкIхIинчIчI funJ\inZ عۇنڴحێنڄ - диал. летучая мышь ГIурулхIанкъва furul\anqwa عۇرۇلحانقوا - диал. синица ГIурччинцарагьой furXincarahoy عۇرڿێنښاراهۈي - богомол Д d د Давшан daw^an داوشان - диал. заяц ДандалакIучI dandalajuz داندالاگۇڃ - диал. бабочка ДегIен defen دېعېن - козёл Дергело dergelo دېرڬېلۈ - козодой (ночная птица) Диргва dirgwa دێرڬوا - стриж Диргъва dirvwa دێرغوا - нетопырь Ж $ ج Жайран $ayran جايران - антилопа Жогъна $ovna جۈغنا - шмель (диал.) ЖужукI $u$uj جۇجۇگ - чиж Жунжра $un$ra جۇنجرا - клоп З # ز Зазакъа #a#aqa زازاقا - диал. оса ЗазигIункIкI #a#ifunJ زازێعۇنڴ - диал. ёж Зирбан #irban زێربان - вонючка (животное семейства барсуков) И i ێ Ивус iwus ئێوۇس - диал. клоп ИтаркIо itarjo ئۇتارگۈ - вид ястреба Иц ic ئێښ - моль Иццико iCiko ئێڛێكۈ - киска (маленькая кошка) ИчIкIал izjal ئێڃگال - скорпион ИшкIокIо i^jojo ئێشگۈگۈ - диал. скворец Й y ي Йабу, йабучу yabu, yabuxu يابۇ، يابۇچۇ - кляча Йагувар yaguwar ياڬۇوار - ягуар Йургъачу yurvaxu يۇرغاچۇ - иноходец (конь) К k ك КанагIборохь kanafboro% كاناعبۈرۈڮ - уж Канарко kanarko كاناركۈ - божья коровка Каптар ka_tar كافتار - гиенна КаптарбацI ka_tarba` كافتارباڝ - гиенна Каркадан (ЛIаркIодо) karkadan (/arjodo) كاركادان - носорог Кето keto كېتۈ - кошка Кетуруз keturu# كېتۇرێز - филин, букв. кошка-сова Куй kuy كۇي - баран КунчIеро kunzero كۇنڃېرۈ - диал. светлячок Къ q ق Къадако qadako قاداكۈ - воробей КъазилкъвачIа qa#ilqwaza قازێلقواڃا - шелковичный кокон КъазилхIутI qa#il\uT قازێلحۇط - шелковичный червь Къверкъ qwerq قوېرق - лягушка, жаба КъвекI qwej قوېگ - червяк, червь (в мясе) Къиркъир qirqir قێرقێر - диал. бабочка Къорола qorola قۈرۈلا - диал. паук КъохьолъалкIач qo%o;aljaz قۈڮۈڸالگاچ - летучая мышь Къункъра qunqra قۇنقرا - журавль Къундуз qundu# قۇندۇز - бобр Кь p ڨ Кьванкьва pwanpwa ڨوانڨوا - вид птицы, питающейся кукурузой в восковой спелости КьегIер pefer ڨېعېر - ягнёнок, барашек КьегIер-гIи pefer-fi ڨېعېر- عێ - собир. ягнята и овцы КьемгIер pemfer ڨېمعېر - ягнёнок зимнего окота Кьерхач per[ax ڨېرځاچ - ворона Кьерхахъан per[a]an ڨېرځاڅان - буревестник Кьикьи pipi ڨێڨێ - вид певчей птицы Кьикьидиро pipidiro ڨێڨێدێرۈ - вид пёстрой птички КьинчIчI pinZ ڨێنڄ - ящерица КьугIичIро pufizro ڨۇعێڃرۈ - ласточка-береговушка Кьужна pu$na ڨۇجنا - оса Кьурул милъиршо purul mi;ir^o ڨۇرۇل مێڸێرشۈ - стриж КI j گ КIалкIучI jaljuz گالگۇڃ - бабочка КIерт jert گېرت - ослёнок КIудияб гIункIкI judiyab funJ گۇدێياب عۇنڴ - крыса КIкI J ڴ КIкIара Jara ڴارا - комар Л l ل Лакълакъ laqlaq لاقلاق - аист Лачен laxen لاچېن - ястреб-гусятник, сокол Лемаг lemag لېماڬ - овца (годовалая) ЛокIо lojo لۈگۈ - диал. собака Лоло lolo لۈلۈ - диал. овод, слепень Лъ ; ڸ Лъалха ;al[a ڸالځا - мокрица ЛъаракIо ;arajo ڸاراگۈ - трясогузка Лъарагъеду ;aravedu ڸاراغېدۇ - сизоворонка ЛъарахIинчIчI ;ara\inZ ڸاراحێنڄ - синица ЛъинчIир ;inzir ڸێنڃێر - кулик Лъункари ;unkari ڸۇنكارێ - диал. дикий кабан Лъунква ;unkwa ڸۇنكوا - дикий козёл Лълъ : ڷ ЛълъелгIункIкI :elfunJ ڷېلعۇنڴ - ондатра М m م Маймалак maymalak مايمالاك - обезьяна МасакI masaj ماساگ - форель МастIи masTi ماسطێ - диал. собака МахIбач ma\bax ماحباچ - чутьистая собака, охотничья собака МегьедбагIар mehedbafar مېهېدباعار - снегирь Мергалрич mergalrix مېرڬالرێچ - диал. стрекоза Мергуборохь merguboro% مېرڬۇبۈرۈڮ - вид змеи, букв. веретено-змея МестIерна mesTerna مېسطېرنا - пчелиная матка Микки miKi مێڭێ - голубь Милугьис miluhis مێلۇهێس - гусеница (диал.) Милъиршо mi;ir^o مێڸێرشۈ - ласточка Мокъокъ moqoq مۈقۈق - куропатка Мугъурхьа muvur%a مۇغۇرڮا - мокрица Н n ن Най nay نا - пчела НатIихI naTi\ ناطێح - диал. 1) нетель 2) бычок Нахула na[ula ناځۇلا - диал. медведка НацIцI na~ ناڞ - вошь Неца neca نېښا - овод НикIкI niJ نێڴ - слепень НугI nuf نۇع - клещ НукIускIатIахI nujusjaTa\ نۇگۇسگاطاح - пигалица Нусиреч nusirex نۇسێرېچ - паук-крестовик НухрагIункIкI nu[rafunJ نۇځراعۇنڴ - крот Нухъа nu]a نۇڅا - ворон О o ۈ Ордек ordex ئۈردېك - утка Оц oc ئۈښ - бык ОцхIутI oc\uT ئۈݭحۇط - жук П _ ف Палу _alu فالۇ - диал. бабочка Панз _an# فانز - рогатый скот Панкъала _anqala فانقالا - диал. бабочка ПанкIалакIач _anjalajax فانكالاگاچ - диал. бабочка Парччо _arXo فارڿۈ - диал. барсук Пил _il فێل - слон Пинта _inta فێنتا - лань ПоркIо _orjo فۈرگۈ - диал. бабочка Пурх _ur{ فۇرخ - выдра ПурццихIинчIчI _urCi\inZ فۇرڛێحێنڄ - трясогузка Пус _us فۇس - клоп Пухъна _u]na فۇڅنا - трутень Р r ر Ракьгьобогь raphoboh راڨهۈبۈه - землерой Ракьуборохь rapboro% راڨۇبۈرۈڮ - дождевой червь РакьугIункIкI rapufunJ راڨۇعۇنڴ - крот Ракьула rapula راڨۇلا - диал. медведка РакьухIапара rapu\a_ara راڨۇحافارا - дождевой червь Ралъдал гарцIцI ra;dal gar~ راڸدال ڬارڞ - рак Ралъдал гьой ra;dal hoy راڸدال هۈي - тюлень Ралъдалчу ra;dalxu راڸدالچۇ - миф. морской конь РачIчIкIичI raZjiz راڄگێڃ - скорпион РелъедакунчI re;edakunz رېڸېداكۇنڃ - светляк, светлячок РитIучI riTuz رێطۇڃ - лось Рохьил оц ro%il oc رۈڮێل ئۈښ - зубр РохьилхIинчIчI ro%il\inZ رۈڮێلحێنڄ - дрозд РохьихIинчIчI ro%i\inZ رۈڮێحێنڄ - зяблик Роз ro# رۈز - барс Розур ro#ur رۈزۇر - пума Руз ru# رۇز - сова, филин Рукъалълъул гIанкIкI ruqa:ul fanJ رۇقاڷۇل عانڴ - кролик Руру ruru رۇرۇ - диал. овод, слепень С s س Сиргъич sirvix سێرغێچ - диал. скворец СулахIпат sula\_at سۇلاحفات - черепаха Сс S ص Ссвелека Sweleka صوېلېكا - щегол Ссонссо SonSo صۈنصۈ - диал. клоп Ссулука Suluka صۇلۇكا - щегол Т t ت Тайи tayi تايێ - жеребёнок ТайигIала tayifala تايێعالا - стригун, стригунок (самка) Тайичу tayixu تايێچۇ - стригун, стригунок (самец) Тайлан taylan تايلان - ястреб Таращ tara& تاراۺ - щенок Тувадахъ tuwada] تۇواداڅ - дрофа Турх tur{ تۇرخ - выдра ТI T ط ТIавус Tawus طاوۇس - павлин ТIалакъверкъ Talaqwerq طالاقوېرق - черепаха ТIогьилхIинчIчI Tohil\inZ طۈهێلحێنڄ - иволга ТIатIалакIучI TaTalajuz طاطالاگۇڃ - диал. бабочка ТIонцохIама Tonco\ama طۈنښۈحاما - жук ТIутI TuT طۇط - муха ТIутI-кIкIара TuT-Jara طۇط- ڴارا - насекомые, мошкара Х [ ځ Хоноборохь [onoboro% ځۈنۈبۈرۈڮ - уж Хундуз [undu# ځۇندۇز - бобр Хх { خ ХхаринацIцI {arina~ خارێناڞ - тля ХхеххацIикъ {e{a`iq خېخاڝێق - гепард Хъ ] څ Хъабан ]aban څابان - кабан Хъаз ]a# څاز - гусь Хъарчигъа ]arxiva څارچێغا - ястреб-утятник ХъахIцер ]a\cer څاحښېر - песец Хъвек ]wek څوېك - сыч, бородач, степной орёл, гриф, обыкновенный стервятник ХъвекцIцIум ]wek~um څوېكڞۇم - диал. беркут Хъергъу ]ervu څېرغۇ - ястреб-переплятник Хъумур ]umur څۇمۇر - диал. волк Хъутма ]utma څۇتما - кит ХъутмаччугIа ]utmaXufa څۇتماڿۇعا - акула Хь % ڮ Хьвани %wani ڮوانێ - собир. лошади, мулы ХьвенцIцI %wen~ ڮوېنڞ - клещ ХьуцIцIихIинчIчI %u~i\inZ ڮۇڞێحێنڄ - цапля ХьуцIцIичIороло %u~izorolo ڮۇڞێڃۈرۈلۈ - цапля ХI \ ح ХIажибаба \a$ibaba حاجێبابا - аист ХIажигоро \a$igoro حاجێڬۈرۈ - лягушонок ХIажилакълакъ \a$ilaqlaq حاجێلاقلاق - аист ХIама \ama حاما - осёл ХIамагъанкъ \amavanq حاماغانق - диал. улитка ХIамагIаларча \amafalarxa حاماعالارچا - кляча ХIамикIерт \amijert حامێگېرت - ослёнок ХIанкъва \anqwa حانقوا - лебедь ХIатIалхIанчI \aTal\anz حاطالحانڃ - плавунец ХIинчIчI \inZ حێنڄ - птица ХIанчIчIитIинчI \anZiTinz حانڄێطێنڃێ - птенец ХIанчIчIихъан \anZi]an حانڄێڅان - сарыч ХIелеко \eleko حېلېكۈ - петух ХIоргец \orgec حۈرڬېښ - двухгодовалый козёл ХIоржо \or$o حۈرجۈ - ягнёнок мужского пола от 1 года до двух лет ХIоржокуй \or$okuy حۈرجۈكۇي - годовалый баран ХIуцIцIилхъаз %u~il]a# حۇڞێلڅاز - цапля Ц c ښ Цакьу capu ښاڨۇ - куница Цанлъара can;ara ښانڸارا - глист, аскарида, ленточный червь, солитёр Царагьве carahwe ښاراهوې - вид гусеницы Цер cer ښېر - лиса Ци ci ښێ - медведь ЦI ` ڝ ЦIиликъверкъ `iliqwerq ڝێلێڨوېرق - древесная лягушка 2) диал. черепаха ЦIикъ `iq ڝێق - рысь ЦIикъур `iqur ڝێقۇر - леопард ЦIиркъ `irq ڝێرق - тигр ЦIиркъур `irqur ڝێرقۇر - ягуар ЦIирхъва `ir]wa ڝێرڅوا - кастрированное животное ЦIимирко `imerko ڝێمێركۈ - грач ЦIумало `umalo ڝۇمالۈ - галка ЦIцI ~ ڞ ЦIцIадалхIама ~adal\ama ڞادالحاما - улитка ЦIцIе ~e ڞې - коза ЦIцIум ~um ڞۇم - орел ЦIцIумагъедо ~umavedo ڞۇماغېدۈ - грач, ворона ЦIцIунцIцIра ~un~ra ڞۇنڞرا - муравей ЦIцIухъаз ~u]a# ڞۇڅاز - гусыня Ч x چ Чанаоц xanaoc چانائۈښ - олень (бык) Чараци xaraci چاراښێ - панда Чаргъеду xarvedu چارغېدۇ - сорока Чу xu چۇ - лошадь Чудук xuduk چۇدۇك - орёл-стервятник Чч X ڿ ЧчехI Xe\ ڿېح - скотина Ччин Xin ڿێن - годовалый козленок ЧчугIа Xufa ڿۇعا - рыба Ччут Xut ڿۇت - ящерица ЧI z ڃ ЧIирчIидиро zirzidiro ڃێرڃێدێرۈ - птица-щебетунья ЧIичIихо zizi[o ڃێڃێځۈ - вид певчей птицы ЧIороло zorolo ڃۈرۈلۈ - перепел ЧIукIна zujna ڃۇگنا - трутень ЧIунчIудук zunzuduk ڃۇنڃۇدۇك - диал. ворон ЧIутIугI zuTuf ڃۇطۇع - диал. червь ( в недоброкачественных молочных продуктах) ЧIчI Z ڄ ЧIчIегIерборохь Zeferboro% ڄېعېربۈرۈڮ - гадюка ЧIчIегIергъеду Zefervedu ڄېعېرغېدۇ - ворон ЧIчIегIерхIинчIчI Zefer\inZ ڄېعېرحێنڄ - грач ЧIчIегIерцIиркъ Zefer`irq ڄېعېرڝێرق - пантера ЧIчIетI ZeT ڄېط - блоха ЧIчIигъа Ziva ڄێغا - скворец Щ & ۺ ЩвантI &wanT ۺوانط - козодой ЩинкIил &injil ۺێنگێل - копыто Щурункъверкъ &urunqwerq ۺۇرۇنقوېرق - черепаха Э e ئې Эпэп e_e_ ئېفېف - диал. удод РухIчIаголъаби гIурус мацIцIалдасса магIарул мацIцIалде ru\zago;abi furus ma~aldaSa mafarul ma~alde رۇحڃاڬۈڸابێ عۇرۇس ماڞالداصا ماعارۇل ماڞالدې А Аист - Лакълакъ laqlaq لاقلاق Аист - ХIажибаба \a$ibaba حاجێبابا Аист - ХIажилакълакъ \a$ilaqlaq حاجێلاقلاق Акула - ХъутмаччугIа ]utmaXufa څۇتمتڿۇعا Антилопа - Жайран $ayran جايران Аскарида, глист, ленточный червь - Цанлъара can;ara ښانڸارا Б Бабочка - КIалкIучI jaljuz گالگۇڃ Бабочка диал. - ГьалакIач halajax هالاگاچ Бабочка диал. - ГIангилиг fangilig عانڬێلێڬ Бабочка диал. - ГIанкIиликIиличI fanjilijiliz عانگێلێگێلێڃ Бабочка диал. - ГIелун felun عېلۇن Бабочка диал. - ДандалакIучI dandalajuz داندالاگۇڃ Бабочка диал. - Къиркъир qirqir قێرقێر Бабочка диал. - Палу _alu فالۇ Бабочка диал. - Панкъала _anqala فانقالا Бабочка диал. - ПанкIалакIач _anjalax فانگالاگاڃ Бабочка диал. - ПоркIо _orjo فۈرگۈ Бабочка диал. - ТIатIалакIучI TaTalajuz طاطالاگۇڃ Баран - Куй kuy كۇي Баран безухий - ГIангис fangis عانڬێس Баран годовалый - ХIоржокуй \or$okuy حۈرجۈكۇي Баранта, отара, овцы, гурт - ГIи fi عێ Барашек, ягнёнок - КьегIер pefer ڨېعېر Барс - Роз ro# رۈز Барсук - Бакьуч bapux باڨۇچ Барсук диал. - Бакьбучч bapbuX باڨبۇڿ Барсук диал. - Парччо _arXo فارڿۈ Белка - Гвангва gwangwa ڬوانڬوا Беркут - БеркъотI berqoT بېرقۈط Беркут диал. - ХъвекцIцIум ]wek~um څوېكڞۇم Бизон - ГIалхул оц fal{ul oc عالخۇل ئۈښ Блоха - ЧIчIетI ZeT ڄېط Бобр - Къундуз qundu# قۇندۇز Бобр - Хундуз [undu# ځۇندۇز Богомол - АрбуригарцIцI arburigar~ اربۇرێڬارڞ Богомол - ГIурччинцарагьой furXincarahoy عۇرڿێنښاراهۈي Божья коровка - Канарко kanakro كاناركۈ Бородач, степной орёл, гриф, обыкновенный стервятник - Хъвек ]wek څوېك Буйвол - Гамущ gamu& ڬامۇۺ Букашка, насекомое, козявка - БагIардакъ bafardaq باعارداق Буревестник - Кьерххахъан per{a]an ڨېرخاڅان Бык - Оц oc ئۈښ Бычок - Баси basi باسێ Бычок (нетель) диал. - НатIихI naTi\ ناطێح Бычок годовалый диал. - ГьегIел hefel هېعېل В Верблюд - Варани warani وارانێ Веретено-змея - Мергуборохь merguboro% مېرڬۇبۈرۈڮ Волк - БацI ba` باڝ Волк диал. - Хъумур ]umur څۇمۇر Воробей - Къадако qadako قاداكۈ Ворон - Нухъа nu]a نۇڅا Ворон - ЧIчIегIергъеду Zefervedu ڄېعېرغېدۇ Ворон диал. - ЧIунчIудук zunzuduk ڃۇنڃۇدۇك Ворона - Гъеду vedu غېدۇ Ворона - Кьерххач per{ax ڨېرخاچ Ворона - ЦIцIумагъедо ~umavedo ڞۇماعېدۈ Вошь - НацIцI na~ ناڞ Выдра - Пурхх _ur{ فۇرخ Выдра - Турхх tur{ ئتۇرخ Г Гадюка - ЧIчIегIерборохь Zeferboro% ڄېعېربۈرۈڮ Газель серна уст. - Гьинта hinta هێنتا Гепард - ХхеххацIикъ {e{a`iq خېخاڝێق Гиена - Каптар ka_tar كافتار Гиена - КаптарбацI ka_tarba` كافتارباڝ Галка - ЦIумало `umalo ڝۇمالۈ Глист, аскарида, ленточный червь - Цанлъара can;ara ښانڸارا Глухарь - ГIанххва fan{wa عانخوا Голубь - Микки miKi مێڭێ Голубь диал. - Гъапусик va_usik غافۇسێك Грач - ЦIимирко `imirko ڝێمێركۈ Грач - ЧIчIегIерхIинчIчI Zefer\inZ ڄېعېرحێنڄ Гриф, бородач, степной орёл, обыкновенный стервятник - Хъвек ]wek څوېك Гурт, баранта, отара, овцы - ГIи fi عێ Гусеница (вид) - Царагьве carahwe ښاراهوې Гусеница (диал.) - Милугьис miluhis مێلۇهێس Гусыня - ЦIцIухъаз ~u]a# ڞۇڅاز Гусь - Хъаз ]a# څاز Д Дикий кабан диал. - Лъункари ;unkari ڸۇنكارێ Дикий козёл - Лъунква ;unkwa ڸۇنكوا Дрозд - РохьилхIинчIчI ro%il\inZ رۈڮێلحێنڄ Дрофа - Тувадахъ tuwada] تۇواداڅ Дятел - ГъотIоркIо voTorjo غۈطۈرگۈ Е Ё Ёж - ГIужрукъ fu$ruq عۇجرۇق Ёж диал. - ЗазигIункIкI #a#ifunJ زازێعۇنڴ Ж Жаба, лягушка - Къверкъ qwerq قوېرق Жаворонок - ГурцI gur` ڬۇرڝ Жеребец - Барти, бартичу barti, bartixu بارتێ، بارتێچۇ Жеребёнок - Тайи tayi تايێ Жук - ОцхIутI oc\uT ئۈښحۇط Жук - ТIонцохIама Tonco\ama طۈنښۈحاما Жук-навозник - ГъоссооцхIутI voSooc\uT غۈصۈئۈښحۇط Журавль - Къункъра qunqra قۇنقرا З Заяц - ГIанкIкI fanJ عانڴ Заяц диал. - Давшан daw^an داوشان Землерой - Ракьгьобогь raphoboh راڨهۈبۈه Змея - Борохь boro% بۈرۈڮ Зубр - Рохьил оц ro%il oc رۈڮێل ئۈښ Зяблик - РохьихIинчIчI ro%i\inZ رۈڮێحێنڄ И Иволга - ГIанссахIинчIчI fanSa\inZ عانصاحێنڄ Иволга - ТIогьилхIинчIчI Tohil\inZ طۈهێلحێنڄ Индейка - Гургур gurgur ڬۇرڬۇر Иноходец (конь) - Йургъачу yurvaxu يۇرغاچۇ Ирбис (снежный барс) - ГIазуроз fa#uro# عازۇرۈز К Кабан - Хъабан ]aban څابان Кастрированное животное - ЦIирхъва `ir]wa ڝێرڅوا Клещ - НугI nuf نۇع Клещ - ХьвенцIцI %wen~ ڮوېنڞ Клещи, букв. ячменная вошь - БогIонацIцI bodona~ بۈعۈناڞ Котенок - Иццико iCiko ئێڛێكۈ Кит - Хъутма ]utma څۇتما Клоп - Жунжра $un$ra جۇنجرا Клоп диал. - Ивус iwus ئێوۇس Клоп диал. - Ссонссо SonSo صۈنصۈ Клоп - Пус _us فۇس Кляча - ябу, ябучу yabu, yabuxu يابۇ، يابۇچۇ Кляча - ХIамагIаларча \amafalarxa حاماعالارچا Кобчик, пустельга - Гьоролгвед horolgwed هۈرۈلڬوېد Кобыла, кобылица - ГIала fala عالا Кобыла необъезженная - ГванзгIала gwan#fala ڬوانزعالا Кобыла с жеребёнком собир. - ГIала-тайи fala-tayi عالا- تايێ Коза - ЦIцIе ~e ڞې Коза ангорской породы - ГIангурцIцIе fangur~e عانڬۇرڞې Козерог - ГIалхул дегIен fal[ul defen عالخۇل دېعېن Козёл - ДегIен defen دېعېن Козёл двухгодовалый - ХIоргец \orgec حۈرڬېښ Козёл дикий - ГелрачIчI gelraZ ڬېلراڄ Козодой - ЩвантI &wanT ۺوانط Козодой (ночная птица) - Дергело dergelo دېرڬېلۈ Копыто - ЩинкIил &injil ۺێنگێل Корова - ГIака faka عاكا Корова безрогая диал. - Гъваца vwaca غواښا Косуля - БагIнас bafnas باعناس Комар - КIкIара Jara ڴارا Конь добрый - ГIаларча falarxa عالارچا Конь гнедой - БагIаргIаларча bafarfalarxa باعارعالارچا Косуля - гIалхудегIен fal{uldefen عالځۇدېعېن Кошка - Кето keto كېتۈ Кролик - Рукъалълъул гIанкIкI ruqa:ul fanJ رۇقاڷۇل عانڴ Крот - БеццагIункIкI beCafunJ بېڛاعێنڴ Крот - НухрагIункIкI nu{rafunJ نۇځراعۇنڴ Крот - РакьугIункIкI rapufunJ راڨۇعۇنڴ Крыса - КIудияб гIункIкI judiyab funJ گۇدێياب عۇنڴ Кузнечик, стрекоза, саранча - ГарцI gar` ڬارڝ Кукушка - Гагу gagu ڬاڬۇ Кулик - ЛъинчIир ;inzir ڸێنڃێر Куница - Цакьу capu ښاڨۇ Курица - ГIанкIу fanju عانگۇ Куропатка - Мокъокъ moqoq مۈقۈق Л Лань - Пинта _inta فێنتا Ласка - ГIондокь fondop عۈندۈڨ Ласточка - Милъиршо mi;ir^o مێڸێرشۈ Ласточка диал. - Бебечу bebexu بېبېچۇ Ласточка-береговушка - КьугIичIро pufizru ڨۇعێڃرۈ Лебедь - ХIанкъва \anqwa حانقوا Лев - ГъалбацI valba` غالباڝ Леопард - ЦIикъур `irqur ڝێقۇر Лиса - Цер cer ښېر Лось - РитIучI riTuz رێطۇڃ Лошади, мулы собир. - Хьвани %wani ڮوانێ Лошадь - Чу xu چۇ Летучая мышь - КъохьолъалкIач qo%o;aljax قۈڮۈڸالگاچ Летучая мышь диал. - ГIункIкIхIинчIчI funJ\inZ عۇنڴحێنڄ Лягушка, жаба - Къверкъ qwerq قوېرق Лягушка древесная, черепаха диал. - ЦIиликъверкъ `iliqwerq ڝێلێقوېرق М Медведка диал. - Нахула na[ula ناځۇلا Медведка диал. - Ракьула rapula راڨۇلا Медведь - Ци ci ښێ Мокрец - Бичиргъан bixirvan بێچێرغان Мокрица - ГьобочIчIикI hoboZij هۈبۈڄێگ Мокрица - Лъалха ;al[a ڸالځا Мокрица - Мугъурхьа muvur%a مۇغۇرڮا Моль - Иц ic ئێښ Морской конь миф. - Ралъдалчу ra;dalxu راڸدالچۇ Мошкара, насекомые - ТIутI-кIкIара TuT-Jara طۇط- ڴارا Мул - ГIорцIен for`en عۈرڝېن Муравей - ЦIцIунцIцIра ~un~ra ڞۇنڞرا Муха - ТIутI TuT طۇط Муфлон - ГIалхул куй fal[ul kuy عالخۇل كۇي Мышь - ГIункIкI funJ عۇنڴ Н Насекомые, мошкара - ТIутI-кIкIара TuT-Jara طۇط- ڴارا Нетель (бычок) диал. - НатIихI naTi\ ناطێح Нетопырь - Диргъва dirvwa دێرغوا Носорог - Гаргадан (ЛIаркIодо) gargadan (/arjodo) ڬارڬادان Носорог - Каркадан (ЛIаркIодо) gargadan (/arjodo) كاركادان О Обезьяна - Маймалак maymalak مايمالاك Овод - Неца neca نېښا Овод, слепень диал. - Лоло lolo لۈلۈ Овод, слепень диал. - Руру ruru رۇرۇ Овца - ГIиялълъажо fiya;a$o عێياڷاجۈ Овца (годовалая) - Лемаг lemag لېماڬ Овца (после года до двух лет, до первого ягнения) - ГIоркIкIен forJen عۈرڴېن Овцы, гурт, отара, баранта - ГIи fi عێ Овцы белые - БахьингIи ba%infi باڮێنعێ Олень (бык) - Чанаоц xanaoc چانائۈښ Ондатра - ЛълъелгIункIкI :elfunJ ڷېلعۇنڴ Орёл - ЦIцIум ~um ڞۇم Орёл-стервятник - Чудук xuduk چۇدۇك Орёл степной, гриф, бородач, обыкновенный стервятник - Хъвек ]wek څوېك Оса - Кьужна pu$na ڨۇجنا Оса диал. - Зазакъа #a#aqa زازاقا Осёл - ХIама \ama حاما Ослёнок - КIерт jert گېرت Ослёнок - ХIамикIерт \amijert حامێگېرت Ослёнок диал. - Гуду gudu ڬۇدۇ Отара, овцы, гурт, баранта - ГIи fi عێ П Павлин - ТIавус Tawus طاوۇس Панда - Чараци xaraci چاراښێ Пантера - ЧIчIегIерцIиркъ Zefer`irq ڄېعېرڝێرق Паук - ГIанкабутI fankabuT عانكابۇت Паук диал. - Къорола qorola قۈرۈلا Паук-крестовик - Нусиреч nusirex نۇسێرېچ Певчая птица (вид) - Кьикьи pipi ڨێڨێ Пеликан - Гозогъарт go#ovart ڬۈزۈغارت Перепел - ЧIороло zorolo ڃۈرۈلۈ Песец - ХъахIцер ]a\cer څاحښېر Петух - ХIелеко \eleko حېلېكۈ Пёстрая птица (вид) - Кьикьидиро pipidiro ڨێڨێدێرۈ Пигалица - НукIускIатIахI nujusjaTa\ نۇگۇسگاطاح Пиявка - Геренж geren$ ڬېرېنج Пиявка - Гуренж guren$ ڬۇرېنج Плавунец - ХIатIалхIанчI \aTal\anz حاطالحانڃ Полчок-соня - Гвангъа gwanva ڬوانغا Попугай - Гаргадулеб хIинчIчI gargaduleb \inZ ڬارڬادۇلېب حێنڄ Птенец - ХIанчIчIитIинчI \anZiTinz حانڄێطێنڃ Птица - ХIинчIчI \inZ حێنڄ Птица певчая (вид) - ЧIичIихо zizi[o ڃێڃێځۈ Птица-щебетунья - ЧIирчIидиро zirzidiro ڃێرڃێدێرۈ Пума - Розур ro#ur رۈزۇر Пустельга, кобчик - Гьоролгвед horolgwed هۈرۈلڬوېد Пчела - Най nay ناي Пчелиная матка - МестIерна mesTerna مېسطېرنا Р Рак - Ралъдал гарцI ra;dal gar` راڸدال ڬارڝ Рогатый скот - Панз _an# فانز Рыба - ЧчугIа Xufa ڿۇعا Рысь - ЦIикъ `iq ڝێق С Саранча, стрекоза, кузнечик - ГарцI gar` ڬارڝ Светлячок - РелъедакунчI re;edakunz رېڸېداكۇنڃ Светлячок диал. - КунчIеро kunzero كۇنڃېرۈ Свинья - Болъон bo;on بۈڸۈن Селезень - Бихьинордек bi%in'ordek بێڮێنئۈردېك Серна - ГIалхул цIцIе fal[ul ~e عالخۇل ڞې Серна, газель уст. - Гьинта hinta هێنتا Сизоворонка - Лъарагъеду ;aravedu ڸاراغېدۇ Синица - ГIурулхIанкъва furul\anqwa عۇرۇلحانقوا Синица - ЛъарахIинчIчI ;ara\inZ ڸاراحێنڄ Скворец - ЧIчIигъа Ziva ڄێغا Скворец диал. - ИшкIокIо i^jojo ئێشگۈگۈ Скворец диал. - Сиргъич sirvix سێرغێچ Скорпион - ИчIкIал izjal ئێڃگال Скорпион - РачIчIкIичI raZjiz راڄگێڃ Скорпион диал., фаланга - ГIакъраб faqrab عاقراب Скот рогатый мелкий собир. - ГIи-цIцIани fi-~ani عێ- ڞانێ Скот рогатый (крупный и мелкий) собир. - ГIи-боцIцIи fi-bo~i عێ- بۈڞێ Слепень - НикIкI niJ نێڴ Слепень, овод диал. - Лоло lolo لۈلۈ Слепень, овод диал. - Руру ruru رۇرۇ Слон - Пил _il فێل Снегирь - МегьедбагIар mehedbafar مېهېدباعار , багIараб хIинчIчI bafarab \inZ باعاراب حێنڄ Собака - Гьой hoy هۈي Сова, филин - Руз ru# رۇز Сова, филин - Беццаруз beCaru# بېڛارۇز Сокол, ястреб-гусятник - Лачен laxen لاچېن Сокол-тетеревятник диал. - Гвед gwed ڬوېد Соловей - Булбул bulbul بۇلبۇل Собака диал. - ЛокIо lojo لۈگۈ Собака диал. - МастIи masTi ماسطێ Собака (бродячая) - БахIри ba\ri باحرێ Собака чутьистая, охотничья - МахIбач ma\bax ماحباچ Сорока - Чаргъеду xarvedu چارغېدۇ Сороконожка - АзархIетI a#ar\eT ازارحېط Стервятник обыкновенный, орёл степной, гриф, бородач - Хъвек ]wek څوېك Страус - ВаранихIинчIчI warani\inZ وارانێحێنڄ Стрекоза, кузнечик, саранча - ГарцI gar` ڬارڝ Стрекоза диал. - Мергалрич mergalrix مېركالرێچ Стригун, стригунок (самец) - Тайичу tayixu تايێچۇ Стригун, стригунок (самка) - ТайигIала tayifala تايێعالا Стриж - Диргва dirvwa دێرغوا Стриж - Кьурул милъиршо purul mi;ir^o ڨۇرۇل مێڸێرشۈ Суслик - ГIалхул гIункIкI (диал.) fal[ul funJ عالخۇل عۇنڴ Т Телёнок - Бече bexe بېچې Тетерев - ГIансса fanSa عانصا Тигр - Гъаплан va_lan غافلان Тигр - ЦIиркъ `irq ڝێرق Тля - ХхаринацIцI {arina~ خارێناڞ Трутень - Пухъна _u]na فۇڅنا Трутень - ЧIукIна zujna ڃۇگنا Трясогузка - ЛъаракIо ;arajo ڸاراگۈ Трясогузка - ПурццихIинчIчI _urCi\inZ فۇرڛێحێنڄ Тур - Бис bis بێس Тюлень - Ралъдал гьой ra;dal hoy راڸدال هۈي У Удод - Гьудгьуд hudhud هۇدهۇد Удод диал. - Эпэп e_e_ ئېفېف Уж - КанагIборохь kanafboro% كاناعبۈرۈڮ Уж - Хоноборохь [onoboro% ځۈنۈبۈرۈڮ Улитка - ЦIцIадалхIама ~adal\ama ڞادالحاما Улитка диал. - ХIамагъанкъ \amavanq حاماغانق Утка - Ордек ordek ئۈردېك Ф Фазан - ГIалхул гIанкIу fal[ul fanju عالخۇل عانگۇ Фаланга, скорпион диал. - ГIакъраб faqrab عاقراب Филин, сова - Беццаруз beCaru# بېڛارۇز Филин, сова - Руз ru# رۇز Филин, букв. кошка-сова - Кетуруз keturu# كېتۇرۇز Форель - МасакI masaj ماساگ Х Хомяк - ГIанххвара fan{wara عانخوارا Хорёк - Гиш gi^ ڬێش Хохлатка, птичка с хохолком - ГъалакохIинчIчI valako\inZ غالاكۈحێنڄ Ц Цапля - ХьуцIцIихIинчIчI %u~i\inZ ڮۇڞێحێنڄ Цапля - ХьуцIцIичIороло %u~izorolo ڮۇڞێڃۈرۈلۈ Цапля - ХьуцIцIилхъаз %u~il]a# ڮۇڞێلڅاز Цесарка - АштарххангIанкIу a^tar{anfanju اشتارخانعانگۇ Цыпленок - ГIанкIудул тIинчI fanjudul Tinz عانگۇدۇل طێنڃ Ч Червь дождевой - Ракьуборохь rapuboro% راڨۇبۈرۈڮ Червь дождевой - РакьухIапара rapu\a_ara راڨۇحافارا Червь ленточный, глист, аскарида - Цанлъара can;ara ښانڸارا Червь (в недоброкач-х молочных продуктах) диал. - ЧIутIугI zuTuf ڃۇطۇع Червяк, червь (в мясе) - КъвекI qwej قوېگ Черепаха - СулахIпат sula\_at سۇلاحفات Черепаха - ТIалакъверкъ Talaqwrq طالاقوېرق Черепаха - Щурункъверкъ &urunqwerq ۺۇرۇنقوېرق Черепаха диал., древесная лягушка - ЦIиликъверкъ `iliqwerq ڝێلێقوېرق Чиж - ЖужукI $u$uj جۇجۇگ Ш Шакал - ГIангур fangur عانڬۇر Шелковичный кокон - КъазилкъвачIа qa#ilqwaza قازێلقواڃا Шелковичный червь - КъазилхIутI qa#il\uT قازێلحۇط Шелкопряд диал. - БурмахIутI burma\uT بۇرماحۇط Шмель - Гозна go#na ڬۈزنا Шмель диал. - Гоз go# ڬۈز Шмель диал. - Жогъна $ovna جۈغنا Щ Щегол - Ссвелека Sweleka صوېلېكا Щегол - Ссулука Suluka صۇلۇكا Щенок - Таращ tara& تاراۺ Щенок диал. - Гучук guxuk ڬۇچۇك Э Ю Я Ягнёнок, барашек - КьегIер pefer ڨېعېر Ягнёнок белый - БахьинкьегIер ba%inpefer باڮێنڨېعېر Ягнёнок белый (годовалый) - Бахьинххухх ba%in{u{ باڮێنخۇخ Ягнёнок годовалый с подрезанными ушами - ГIангисххухх fangis{u{ عانڬێسخۇخ Ягнёнок зимнего окота - КьемгIер pemfer ڨېمعېر Ягнёнок мужского пола от 1 года до двух лет - ХIоржо \or$o حۈرجۈ Ягнята и овцы собир. - КьегIер-гIи pefer-fi ڨېعېر- عێ Ягуар - ЦIиркъур `irqur ڝێرقۇر Ястреб - Тайлан taylan تايلان Ястреб (вид) - ИтаркIо itarjo ئێتارگۈ Ястреб-гусятник, сокол - Лачен laxen لاچېن Ястреб-перепелятник - Хъергъу ]ervu څېرغۇ Ястреб-утятник - Хъарчигъа ]arxiva څارچێغا Ящерица - КьинчIчI pinZ ڨێنڄ Ящерица - Ччут Xut ڿۇت

Авар кицаби ва абиял ДАГЪИСТАНАЛЪЛЪУЛ МАЛЪЛЪУКӏАН «ХIУРМАТАЛЪЛЪУЛ ГIАЛАМАТ» ШАПАКЪАТ БОСАРАБ ЦIАДАССА ХIАМЗАТИЛ ЦIЦIАРАЛДА БУГЕБ МАЦIЦIАЗУЛГИ, АДАБИЯТАЛЪЛЪУЛГИ, МАХХЩЕЛАЛЪЛЪУЛГИ ЛЪАВУКӏАН. Авар кицаби ва абиял Данде гьаруна ГIалиханазул Зайирбегиццаги, ГIалиханазул СагIидиццаги. МахIачколоб – 2007 Ххалкъалълъул гIакъиллъи лъазе бокьани, гьелълъул кицабазухъ ралагьейила ЦЦЕБЕРАГIИ Кицаби, абиял ххалкъияб кIалзул гьунаралълъул цIакъго некIссияб абулеб къагIида ккола. Гьел лъалел рукIун руго дунялалълъул гIемериссел ххалкъазда. НилIер заманалде щвелалдего рукIарал церегоссел миссираздаги, элиназдаги, румаздаги лъалел рукIун руго кицаби. ГIурусазул некIссияб хъвай-хъвагIай «Заманалълъулал соназул къиссаялдаги» дандчIвала кицаби. ГIалимзабаз рикIкIунеб буго тIоццерессел кицабазул рижи ццебе заманалда гIадамассул, жамагIаталълъул пикруялда кинал рукIаниги хъвачIел малълъа-хъваял, къагIидаби, гIадатал, къанунал щула гьаризе, кIочон течIого рукIине букIараб хIажалъиялда бухьараб бугилан. Абулаанила - «КIочон тоге кьоги дореххун рахине кколеблъиги». Гьелълъул магIна - нухда рахъунаго, цадахъ гIарац босизе кIочон тогейила (дореххун рахунеб бакIалда кьодассан аралълъухъ магъало кьезе кколеб букIун буго). Кида, кинаб заманаялда гIадамаз гIумру гьабулеб букIун батаниги, рижун рачIунел руго цадахъ гIумру гьабиялълъул къагIидаби, жамагIаталда чияссда ххурххарал къанунал. Ракьалда кигIан батIиял ххалкъал ратаниги, жидеего ххассаб кинаб гIумруялълъулаб хIалбихьи гьезул батаниги, гьезул кицаби-абиязул гъорлIе раккун ххал гьабуни, нилIеда бихьула хъвалеб рахъалълъги, гIуцIцIиялълъулIги, магIна-хIассилалълъулIги гьезул гIажаибаб релълъен букIин. Гьеб гьедигIан тамашалъи гьабизе ккараб жоги гуро. Гьеб гьедин букIине кколеб батила, щайгурелълъул киналго ххалкъазул рукIуна релълъарал ургъелалги, ццере чIчIарал масъалабиги, тIалабалги, тIадал жалги, рукIа-рахъиналълъул къагIидабиги, гIумру гьабизе кколеб куцги… Кинабго лълъикI ккараб, битIун ккараб, берцин бихьараб ххадуссел гIелазе тезе, гьез босизе бокьараб лълъикIаб щинаб цIунизе ццере рукIараз жигарги бахъун батула. НекIссиял хъвавулал хъвай-хъвагIаязда ратула гIадамаз гIумру гьабулеб букIараб куцалълъул, гьезда тIадаллъун гьарун рукIарал хьвада-чIвадиялълъул къагIидабазул, гьезул пикруялда, хъанчаздаго чIчIезаруралги, тIадаллъун гьаруралги тIалабазул хIакъалълъулI. НекIссияб Гьиндалълъул «Маххабххарата» хъвай-хъвагIаялда (нилIер заманалде щвелалде V гIассруялълъ ццебе букIараб) нилIеда батула гьадинаб кици - «Цогидазул ссурун бихьараб дуццаго чияе гьабуге». Гьездаго релълъарал гIакъилал рагIаби некIссиял румазул адабияталдаги ратула - «Чияр ссурун бихьаралдасса мунго цIуне» (НекIссияб Румалълъул хъвадарухъан Катон). Хьвада-чIвадиялълъе, рукIа-рахъиналълъе рихьизарурал ххассал къагIидаби рукIун руго Магӏарухъа магIарулазеги. 17-леб нуслъагӏалида гIуцIцIун букIун буго «Аваразул ххан ГIумахханил къанунал (дандерачин)». Гьединабго къануназул букIун буго Ххайдакъалълъул уцуми Рустамхханассулги. Гьенисса цо-цо гIакъилал рагIаби - «КIал данде бачани, бетIер цIунизе бегьула», «ЛълъикIасс квешассе тарбия кьезе ккола», «БетIер бугони, боцIцIи щола». РакIалде щвезабизе бегьила тариххияб кагъат «Гьидерил гIадаталги». Щал жалхха кколел кицаби, абиял? ГIемериссел кицабазда, абиязда тIад хIалтIулел малълъугьаназ гьеб бигьаяб суаллъун рикIкIунеб гьечIо. 1) жегиги чIванкъотIун чIчIезабун гьечIила гьеб жоялда гьоркьоре щал жал рачинелали. 2) кицабиги абиялги кколила гIадатиял гурел, жидер гIемерал рахъал, ххасслъаби ругел гIуцIцIаби. Цо рахъалълъ росани, кицабиги абиялги кколила абулел куцазда ссверелазда релълъарал рахъалги ругел щулиял, риххуларел дандраял. Цоги рахъалълъ росани – гьел ругила жидецца кинаб бугониги пикру бихьизабулел (бичIчIизабулел) абулел къагIидаби. Лъабабилеб рахъ – гьел кколила баянго, камилго, гIужилго унго-унголъиялълъул хIужаби гIам гьабулел адабияталълъул цIакъ гьитIинал асарал. Абизе бегьула кицаби-абиял зодор цIцIвабигIанги гIемерал ругилан. Гьел цоги кIигоги чияссда ракIарун хIал кIолел жал гуро. Къадаралълъул гIемерлъиялдаго цадахъ гьезие ххассиятаб буго куцазул гIемерлъиги, рагIабазул къадаралда, жумлабазул гIуцIцIиялда, гьезул битIунхъваял ва бухьеналълъулал тайпабазда ва гь.ц. бан кицабиги абиялги цIакъ батIи-батIиял куцазул дандчIвала. Гьелдаго цадахъ гьезие киназего ххассиятаб цо рахъги буго – цо ккураб куцалда рукIин, хисулареб битIунхъвай букIин, гьел риххизе бегьуларел рагIабазул дандраяллъун рукIин. Гьел кIалзулаб ва хъвавулаб каламалда хисизаричIого хIалтIизарула. ГIумруялълъ гIурус мацIцI лъазабулаго, ххалкъиял кицабиги абиялги ракIарулаго, гьезул низам гьабулаго, ххалкъалда гьоркьор гьел тIиритIизарулаго арав гIалимчи В.И.Далицца кициялълъе ва абиялълъе гьадинал жал кьолел руго - «Кици ккола киназдаго бичIчIараб, киназго къабул гьабураб, ишалде буссараб, гьелда бухьараб, аххиралде щвезабичIого абураб калам, аби ккола гIадатияб гуреб куцалълъ абураб ссипатияб ссверел бугеб калам, хъвалссараб магIнаги бугеб кIалъай, аби – гьеб ккола кициялълъул цо бащдаб рахъ, рагьун абичIеб, бичIчIизелъун абураб калам». Кицабаздаги, абияздаги тIад хIалтIулев Ю.Г.Куругловасс кициялълъе ва абиялълъе кьолел руго гьадинал баянал - «Кици – гьеб ккола шигIрияб, каламалда гIемер хIалтIизабулеб, хисулареб, къокъаб, гIемериссеб мехалълъ ссипатияб, гIемер магIнаялълъулаб, хъвалссараб магIнаги бугеб, битIунхъваялълъул рахъалълъ тIубараб жумлалъунги кколеб, рагIулеб куц бугеб, ххалкъалълъул жамгIиябгун тариххияб хIалбихьиялълъул гIамаб хIассилги гьабулеб, жиндассан мисал, дарс босизе бегьулеб гIакъилаб калам. Аби – гьеб ккола шигIрияб, каламалда гIемер хIалтIизабулеб, хисулареб, къокъаб, гIемериссеб мехалълъ ссипатияб, цо-цо гIемер магIнаялълъулаб, каламалда жумлаялълъул бутIа гIадинги букIунеб, гьоркьо-гьоркьоб абулеб куцги, мисал, дарс кьолеб ххассиятги бугеб, ххалкъалълъул жамгIиябгун тариххияб хIалбихьиялълъул гIамаб хIассилги гьабулареб, хъвалссараб магIнаги бугеб каламалълъул ссверел». Кицабазда тIад хIалтIулел гIалимзабаз Ю.Г.Куругловасс кициялълъе, абиялълъе кьурал баянал рикIкIунел руго бищунго ричIчIулел, гьезул киналго рахъал рихьизарурал, чIванкъотIараллъун. Цогидаз кицабазе ххассияталлъун рихьизарурал гIаламатазда тIаде гьесс журан руго кицабазул хъвалел рахъалги, шигIрияб ххассият, ссипатияб рахъ, рагIулеб куц, битIунхъваялълъул рахъалълъ тIубараб букIин. Кицабаздаги, абияздаги тIад хIалтIулев гIалимчи П.И.Аникиницца кициялълъе кьун буго гьадинаб баян - «Кици ккола каламалда хIалтIизабулеб, жинцца гIассрабаз ххалкъалълъ гьарурал жамгIиялгун тариххиял хIалбихьиязулги бицунеб, рагIулеб куцалълъул ххассиятги, бугеб малълъа-хъваялълъулаб магIнаялълъул къокъго абураб пикру». Цо-цо кици-абиязул гIалимзабаз П.И.Аникиницца кициялълъе кьураб баян бищунго къокъаблъун ва бичIчIулеблъун рикIкIунеб буго. ГIумру кицаби ракIарулаго арав, «цо лълъикIаб кициялълъухъ чу кьезе хIадурав, гьелдассаги цIакъалълъулI кьолода нахъа меседил цIурал ххулжалги рараб чу кьезе хIадурав» ГIалиханассул Зайирбегицца гьадин хъван буго абиязул хIакъалълъулI - «Аби ккола калам берцин гьабулеб гIакъилаб ссипатияб дандекквеялълъулаб ссверел, ахIвал-хIал, шартI рагьун абичIеб, бицинчIеб, бичIчIизе къассдалда гьабураб калам. Абиялда бихьизабун букIуна лIугьа-бахъин, чIчIезабун букIуна хIужа, амма гьелълъул хIассил букIунаро. Абиялълъул магIна бичIчIула, чи вихьун, бакI бихьун хIалтIизабураб, цо чIванкъотIараб ахIвал-хIалалде ккараб меххалълъ. Кициялълъе гьеб кинабго хIажалъуларо, щайгурелълъул гьелда жаниб букIуна гIиллаги хIассилги. Данде ккве - «ГIебеде битIараб тIил гIадин» (аби) – «ГIакъил мекъсса ккани, гIемерал мекъсса ккола» (кици). Абиязул бухьен батула гIумруялда ккарал хIакъикъиял лIугьа-бахъиназулгун, бихьизабун батула иш ккараб бакI, гьезул кумекалдалъун бичIчIула, мухIкан гьабула абиялълъул магIнаги - ТIелекье ГIалибулат гIадин, ГIашилтIа Манташ гIадин, Къурбандил МухIумицца Катида неха .... гIадин ва гь.ц. Цо-цо кицабазда, абиязда тIад хIалтIулел гIалимзабаз гьел цого жал гIадин къабул гьарула. Гьеб кIиябго рагIи мацIцIалълъул, шигIруялълъул цого ххассият бихьизабулел релълъараллъун рикIкIуна. Кицабаздаги абияздаги гьоркьоб гIурхъи чIвалаго, хIисабалде росизе ккола, тIоццебе, цогидал ххалкъиял асараздасса гьел ратIа рахъулел гьезие ххассиятал рахъал, кIиабизе, кицабиги абиялги гIагар гьарулел гIаламатал, лъабабизе, гьел шартIазде балагьун, цоцаздасса ратIа гьарулел гIаламатал. Кицабазулги абиязулги гIаммал рахъаллъун рикIкIине бегьула – 1) къокълъи, 2) хисунгутIи, цIидассан ццере чIчIезаризе бажари, 3) мацIцIалълъулгун бухьен, 4) рагIул маххщелалде гьоркьоре ин, 5) гIатIидго, гIемераз хIалтIизари. Гьел руго кицабазулги абиязулги берда рихьулел, ричIчIулел гIаммал ххассиятал. Цадахъ гьезде абизе бегьила шигIриял, гIемераз каламалълъулI хIалтIизарулел, хисуларел (щулиял), гIакъилал, къокъал ссипатиял ссверелалилан. Абиязде данде ккун, кицаби рикIкIуна жидер хъвалсараб магIнаги, гьелдаго цадахъ гIемерал магIнабиги ругеллъун. Амма кицабазда гьоркьор гIемерал руго жидер, битIараб магIна гурони, хъвалсараб магIна гьечIелги. Гьединго абиялги рукIине бегьула хъвалсараб магIна бугел. Цо-цо кици-абиязул гIалимзабаз кициялдаги абиялдаги гьоркьоб бугеб асслияб батIалъилъун рикIкIуна гьезул битIунхъваялълъул гIуцIцIиялълъул ххасслъи, кици кколила тIубараб (лIугIараб) жумла, аби кколила – гьелълъул бутIа. ГIелмияб адабияталда кицабазе ххассиятаблъун рикIкIунеб буго кIиго бутIаялдассан гIуцIцIун рукIин, абиязе ххассиятаблъун рикIкIунеб буго цо бутIаялдассан гIуцIцIун рукIин ва бутIабазде рикьизе бегьунгутIи. ХIакъикъаталдаги, гIемериссел кицаби кIиго бутIаялдассан гIуцIцIун рукIуна. ДандчIвала цо бутIаялдассан гIуцIцIаралги. «Ханасс гIанкIуялълъе гIакълу кьолареб». Кицаби рукIине бегьула 3-4 бутIаялдассан гIуцIцIаралги. ГIадамазул гIакълуялълъе, бичIчIиялълъе кицабаз ххеххго асар гьабизе ккола, гьединлъидал гьезулI хIалтIизарун рукIуна цIакъ батIи-батIиял хъвалел куцал, къагIидаби. ТIоццебе ракIалде ккола кициялда цо кинабалго чIванкъотIи гьечIеб, хIакъикъаталдасса тIураб жоялълъул бицунеб бугилан. Пикру гьабураб мехалълъ бичIчIула кигIан берцинго, гъваридго, бичIчIуледухъ, бихьуледухъ гьениб гIадамазул ххассиятги, рукIа-рахъинги, цогидабги кьун бугебали. Кицабазда рес, нух батун буго кигIан жуба-гъубарабги, бичIчIиларилан ккарабги чIванкъотIарал, берда ццере чIчIолел ссипатаздалъун, дандекквеяздалъун якъинго рихьизаризе. Гьеле гьелълъие гIолойин кицабазда, абиязда дандекквеял гIатIидго хIалтIизарун рукIунел. Кицабазда, абиязда гIемер хIалтIизарулел хъвалел къагIидаби ккола абулел куцал. Бищунго кицабазе, абиязе ххассиятал хъвалел къагIидабилъун рикIкIуна хъвалсараб магIна, бахчараб магIна, дандекквеял. Гьеб кинабгоги хIисабалде босун, киналго кицабиги абиялги рикьун руго лъабго тайпаялде - жиделI бахчараб магIна, хъвалсараб магIна гьечIел, «Ххалкъалълъе инжитлъун чIаго вукIиналдасса ЛълъикIаб цIцIаргун хвей лълъикIаб». жиделI бахчараб, хъвалсараб магIна бугел, «ТIанчIчIи ругеб гъадие гъоссол бутIа щолареб». жал битIараб ва хъвалсараб магIнаялда хIалтIизаризе бегьулел, «Хъабчида рекъараб рукъи камулареб». Кициялълъ гьабулеб асар цIцIикIкIинабиялълъул мурадалда кицабазулI рукIуна гIорхъолъа ун, кIодо гьабун бихьизабиял. Гьезул кумекалдалъун ццере чIчIезарула божизе захIматал, рукIине бегьуларел гIадал, цIакъго кIодо гьарурал суратал, «ТалихI бугессул бихьинхIамаги къинлъулеб», «Воре, жиндие нух тейилан абурабила гъотIол гIаркьалабазда гьоркьоссан боржун унеб кIкIараялълъ». Цо-цо кици-абиязул гIалимзабаз хъвалеб буго, кицабазул бутIабазул бащалъи букIиналълъе гIоло, рагIулеб куцалълъе гIоло кумекрагIаби гьоркьор риччан рукIунилан. БитIараб буго, амма цо-цо меххалълъ, гьел гьоркьор риччани, кициялълъул берцинлъи хола, «Чан бечехха бугеб бичассул рохьдолI», «Воре, дуцца дурго кIалдиб кIигIаркьелаб мацIцI хьихьуге», Гьоркьор риччазе бегьула, кумекрагIаби гурелги, жалго жидедаго чIчIарал каламалълъул бутIабиги, гьелълъ кициялълъе берцинлъиги кьолеб бугони, магIнаги мукъсанлъулеб гьечIони, рагIулеб куц холеб гьечIони. Бицен абула цояз цоязухъе кьолаго, бачIараб гIумруялълъул лIугьа-бахъиназул, тIабигIаталълъул хиса-басиязул, чIорогоял хиялазул хIакъалълъулI ххалкъалълъ жидедаго гьоркьоб бицунеб батараб жоялде. Масала, бицен батана хунздерил ханасс Гьидалълъа Ххучбар вухIиялълъул, мугIрузул ГIалицца жиндирго йокьулей чIчIужу чIваялълъул. НекIо гIадамал гIурхъи тун чIахIиял рукIиналълъул, ГIуж-ан абулев зодове гIунтIулев гIорал ханчIулев чи вукIаравила, ролълъул мугь гIанкIудал хоногIан букIарабила Марямие ГIиса авараг ГIакару магIарда гьавуравила. Кицабазул шигIрияб рахъ ХIамзатил Расулицца абулаан «кицаби шигIруялълъул тIогь кколилан». 1973 соналълъ бахъараб З.ГIалиханазулас данде гьабураб «Авар кицаби ва абиял» тIехьалълъе ццеберагIиялда ГIабасил МухIамадицца хъван буго - «…нилIеда рихьула жакъассеб шигIруялълъул тIокIлъабиги, ххадурги шигIриял сухъмахъал гIемерлъиялълъе ресал ратизе къанунал кицабазулI рукIинги. Гьелдалъун абизе бачIуна кицаби ругин нилIер анкь умумузулго шигIру хIисабалда ругел асарал, кицаби кколин нилIер бищунго некIсияб шигIру». Цогидал ххалкъазул кицаби данде гьаруразги хъвалеб буго кицаби-абиязул шигIруялълъул хасияталълъул хIакъалълъулI. Ю.Г.Куругловасс кициялълъул баяналда бищун ццебе бихьизабулеб буго «кици кколила шигIрияб гIакъилаб калам». «Щибаб ххалкъ ххалкълъун букIиналълъул гIаламатлъунги ххалкъалълъул бищун кIудияб къуватлъунги мацIцI кколеб батани, мацIцIалъул бищунго ххирияб ххазиналъун – абиялъул махщелалалълъул тIегьлъун кицаби кколеблъи нилIеда лъалареб жо гуро. Ххазиналъун ккечIого кин рукIинел кицаби, гьезулI нилIеда, нилIер ххалкъалълъул кIалзулаб пасихIлъиги мацIцIалълъул гугьарги гуребги, нилIер умумузул рукIа-рахъинги, гьезул магIишатияб рахъалълъ букIараб лъай-махщелги, бахIарчилъиялдеги хIалихьалъиялдеги бугеб бербалагьиги, гьезул гIумру бичIчIиги, ххалкъалъул тариххцин батулелълъул, бокьараб гIелмуялълъул цIехх-рехх гьабулессеги хъаба цIезе унеб иццул бетIерлъунги тIагIин гьечIеб гъуйлъунги кицаби ругелълъул. Гьеб кIудияб ххазинаялълъул инсанассе тарбия кьеялълъулI гьитIинаб кIвар букIине рес гьечIо». Ххалкъияб шигIруялълъул батIи-батIиял асаразда гьоркьоб кицабазги абиязги ххассаб бакI ккола, гьел гIадамаз хIалтIизарула щибаб къойилаб кIалзулаб каламалда, кицабиги абиялги ккола каламалълъул тIей гьечIел бутIабилъун. Гьезул кIалзулаб, каламияб ххассият букIиналълъе гIилла ккола щивав чиясс, щибниги бицунаго, жиндирго пикру пасихIго, берцинго, рекIелълъе бортуледухъ, гIенеккаразул кIвар кколедухъ кьезе жигар бахъулелълъул. Кицабиги, абиялги, гIужилал рагIабиги гъорлI гьечIеб каламалълъ гIенеккаразе кIудияб асар гьабуларо. Кицабазул мацIцI букIуна къокъаб, бичIчIулеб, ххеххго пикруялълъ къабул гьабулеб, ракIкIалда чIчIолеб, цо хIарпги хIажатаб гуреб жо жиндилI гьечIеб. Гьединлъидал батила гьезул хIакъалълъулI гьадинаб абиги бугеб - «РагIабазе къваридаб, пикруялълъе гIатIидаб», гьадинаб бицанкIоги бугеб - «Жибго гьитIин, магIна кIодо». Кицаби гьезул магIнаялълъ, гьезулI бугеб цIубаялълъ, гIакъиллъиялълъ, пасихIлъиялълъ гурелги, гьезул гьаркьилаб рахъалълъги берцин гьарула, кицабазул гьаркьилаб берцинлъиялълъ, гьаркьазул рекъонккеялълъ гьел ракIкIалда чIчIола. П. Буслаевасс хъвалеб буго - «Кицаби гIуцIцIула гьаркьазулги пикрабазулги цадахъаб къуваталълъ». ГIемериссел авар кицабазе ххассиятаб буго мухъазда жаниб гьаркьилаб рекъей - «Багъарараб хIатIида хIарщ рекIунеб», «Гулгун хурибе инаро, хума чIарадиларо», «ХIамалъун гьагIулареб, гьойлъун хIапдолареб». Цо-цо кицабазулI рекъезаби букIуна – «Анищазул хур бекьана – бижичIо, Ххиялазул чу рекIана – билълъинчIо». ГьаркьилI рекъечIеб, рекъей гьечIеб, чваххи гьечIеб «кици» рагIани яги батани, гьебсагIатго бичIчIула, кигIан берцинаб, гIакъилаб пикру гьениб бугониги, гьеб махщел гьечIев чиясс тIамулеб букIин, ялълъуни гьелълъул жеги кици лIугьун гьечIолъи. Кицилъун лIугьуна, гIемераз кIалдибе босун цоцахъе кьолаго, цоясс цогияссдасса пасихIго абулаго, ххалатаб заманаялълъ берцин, къокъ гьабун къачIалаго, тIокIаб тIад кIалъазе бакI гьечIеб кочIолаб мухъалълъул даражаялде щвараб меххалълъ. Кицабазул берцинлъиялълъ битIахъе пана гьарула. Жалго гIадатал, магIна кIудиял гьезул гIуцIцIиялълъ, мацIцIалълъул кутакалълъ гIажаиблъизарула. Щибаб рагIи жиндир бакIалда букIуна, цониги хIажалъи гьечIеб рагIи букIунаро, рагIабазул дандраяз цIиял ссверелал, гIажаибал ссипатал, пикраби лIугьинарун рукIуна. МацIцIалълъул берцинлъиялълъул, пасихIлъиялълъул рахъалълъ кицаби цIакъго тIокIал, цIакъго гьайбатал руго. КочIолI ялълъуни бокьараб адабияталълъул асаралда жаниб рекъолареб рагIи кициялълъулI цониги букIунаро. Гьеб берцинлъи-тIокIлъи гьезулI бижизабун буго гьел гIицIцIго ххалкъияб мацIцIалда гIуцIцIарал рукIиналълъ, ххалкъалда гьоркьор гIемераб заманалълъ хIалтIулел рукIун, ххалкъалълъ даимго къачIалел, камиллъизарулел рукIиналълъги. Жидерго рекIкIел асаразда, жидер анищазда, бищунго цIакъ гIумруялълъул, рукIа-рахъиналълъул хIалбихьиязда тIад гIуцIцIарал рукIиналълъги ххалкъалълъе гьел цIакъ рокьула. Ххалкъалълъ гьел чIарала, пасихIлъи рекъарал гурони нахъе хутIуларо, хола, тIагIуна. Гьедин лълъикIа-лълъикIал тIаде цIцIикIкIунел, къада-къадарал тIагIун унел, холел жал руго кицаби. ГIакъилаб калам пасихIаб букIуна, пасихIаб калам кочIолIе ккараб букIуна. Гьелълъго ратила гIемериссел кицаби шигIриял ххассиятал жиделI ругел рукIунел. ГIемериссел кIимухъилал кицаби шигIриял асарал рукIиналда лълъилниги щаклъи кколаро. Масала - Налъи бугелълъубе кьезе кIоларев, Кьвагьи бугелълъуве ине кIоларев, .... Намусги цIунани, яхIги цIунани, Чияр ракIкI релълъараб къо бачIунареб. .... НахулIе квер биччарай, КвасулIе бохх биччарай. ШигIруялълъул асараллъун гьел щайха рукIинарел, кицабазда гьоркьор гIемерал ругелъул жал ххалкъиял кучIдуздассан, цIцIар рагIарал шагIиразул асараздассан рачIаралги - Мунги чийилан ккун, чучун йикIана, Чинкир тIад бакъвараб беццаб цIулакьо. .... Найицца тIегь кванала, ТIотIоцца гъвесс кванала, ГъосолI букIун, тIотIоцца ТIогьолI бугеб наялде Дун лъаларищ, гьвелроццан, Рогьо къабихIаб бала. .... ЗахIмат бихьичIого, рахIат бокьарасс БекьичIого лълъилълъе, нилъ гьечIого, хур. ГIемериссел ххалкъиял кицаби ратула шигIруялълъул къануназул кьучIчIалда гIуцIцIарал. Мухъазул къадаралълъухъ балагьичIого, бокьараб кици рикIкIине бегьула шигIруялълъулаб асарлъун. ГьезулI батула шигIруялълъе ххассиятал киналго рахъал - къокълъиги, магIнавияб кIодолъиги, мацIцIалълъул берцинлъи-пасихIлъиги, гьаркьилаб рекъейги, кутакал ссипаталги. ШигIруялълъул киналго ресал - дандекквеял букIинги – гьел киналго кицабазулI цIакъго гIемер хIалтIизарун ратула. Аваразул миллияб хъвавулаб адабият цIилъизе, ццебе тIезе байбихьана 17-леб гIассруялда. ГIолохъанаб адабияталълъ мугъчIвай гьабулеб букIана ххалкъияб кIалзулаб махщелалълъул гIадатаздеги хIалбихьияздеги. Адабияталълъул тIоццерессел вакилзабилъун рукIана жидер шигIрияб гьунар бугел динияб гIелмуялълъул гIалимзаби. Гьезул гьунаралълъул тайпабилъун рукIана гIумруялълъул бербалагьи, рухIиябгун насихIаталълъулаб шигIру, асслиял хъваяллъун рукIана вагIзаби, малълъа-хъваял, насихIатал. Аваразул шагIирал Къудукьа МухIамадицца (Мусаласс), ГIаймакисса Абубакарицца, Кудалисса ХIасаницца, ГьаракIунисса СагIидицца, Ссугъралълъа ГIабдурахIманицца адабияталълъул асслияб масъалалъун рикIкIунеб букIана ххалкъалълъ битIараблъун рикIкIунеб адаб-хIурматалълъул кьучIчIалда магIарулазе тарбия кьей. Гьединлъидал пайда босулаан бербалагьиялълъул ххассияталълъул малълъа-хъваялълъулал, вагIза-насихIаталълъулал асараздасса. КигIан кутакав рагIул устар Къудукьа МухIамад вукIаравали цохIо гьал мухъаздассанги бихьула - «МагIарда гIазу буго, ГIоралда накIкI лъун буго, Бодул кутак хун буго, Ханни парччахIав вуго». (БотIрол рас хъахIлъун буго, Беразда накIкI лъун буго, Черххалълъул хIал хун буго, РакIкI гIолохъанго буго). Гьал рагIаби рекIкIехъе лъалел ригь араз кигIан гIемердай кици хIисабалда гьал рехссарал?! Кудалисса ХIасан - «ТIанчIчIи гIемераб гъеду гъоссоцца гIорцIуларо, Хъизан кIудаб рукъалълъул гъасстIа рагъ камуларо, Херлъун тун эбел-инссул зигара камиларо, ТIаде нилIги ралагьун, хъахIаб мусру жемаги». Гьаниб абизе бегьила - 1) Кудалисса ХIасаницца жиндирго асаралда кицаби хIалтIизарун ругилан, гьебги квеш гьечIо, 2) Кудалисса ХIасанил шигIриял мухъал кицабазде ссверун ругилан, гьебги лълъикI буго. Гьадинал кицаби - «ТIанчIчIи гIемераб гъадий гъоссол бутIа щолареб», «Хъизан кIудияб рокъоб къутI-къутI камулареб», - хIакъикъаталдаги Кудалисса ХIасанил мухъазул кьучIчIалда рижарал ратизеги бегьула. ХIарп-хIарпго данде ккунгутIиялълъе гIилла букIине бегьула - ХIасаницца хъван ратила жиндирго асаралълъул роцада данде ккезарун, ххалкъалълъ жидерго кIалдир рекъон ккезарун ратила. ШигIруялдассан гIакъилал пикраби кицабазда гьоркьоре рачIунел гIадин, шагIирзабазги жидерго асаразда гIатIидго кицаби хIалтIизарула. ШигIруялда тIабигIияб куцалълъ гьезул рекъеялълъги бицуна кигIан кIудияб бухьенги гIамлъиги кицабаздаги шигIруялдаги гьоркьоб бугебали. Мисалалълъе босизе бегьула ЦIцIадасса ХIамзатил «ГIумруялълъул дарсал» абураб назму. Назму гIуцIун буго 104 кечIалдасан. ХIамзатицца жинццаго аххириссеб кечIалда бицунеб буго гьеб назму кин хъварабали, кьочIчIое щиб босарабали - «Адабиял дарсаздассан Данде гьабун, хъвараб назму». ГIемериссел кечIазда руго кIимухъилал ххалкъиял кицабиги живго ХIамзатил кIимухъилал абулел куцалги каламалги. Назму лIугIизегIан щибаб кечIалда ххадур лъун руго гьел цоцаздасса тIезарулел ишараби. Гьелълъул магIна кколаро кучIдузда гьоркьоб кинаб букIаниги магIнавияб бухьен гьечIилан абураб. ХIамзатицца гьелълъулги хIисаб, пикру гьабун букIине ккола. Ххадур-ццере ругел кучIдузул ххал гьабураб меххалълъ, гьезда гьоркьоб абулеб жоялълъул бухьен батула, масала - адабалълъул, гIадамазул гьоркьоблъиялълъул, чияссдеххун букIине кколеб бербалагьиялълъул, мунго кинав вукIине кколев, цогидаздасса тIокIлъун, хьвада-чIвадизе бегьунгутIиялълъул ва гь.ц. магIнабазул кицаби асскIосса гIебеде руго. Гьединлълъидал батила гьаб назму цIцIалулелълъул чваххун бачIунебги. Гьебго мурадалълъе гIоло батизеги бегьула, назмуялда киналго кочIол мухъал руго микьго гьаркьазул. Кицабаз тIалаб гьабулелълъул «рагIабазе къварилъиги, магIнаялълъе гIатIилъиги», ХIамзатицца, гьеб рахъги хIисабалде босун, бищун батила гьединаб куц. Гьессул шигIрияб гьунаралда кIун буго батIи-батIиял роценазул кицаби, магIнаялъе, чвахиялъе кигIан гьитIинабги мукъсанлъиги ккечIого, цо роценалде рачине. Назмуялълъул тIоццебессеб кечIалълъул буго махссаро-ххочIалълъул кици - «Щибаб жо гIемерлъанагIан ГIадат буго учузлъулеб, ГIажаиблъи, адаб кинаб, ГIемерлъидал ххиралъулеб». Гьаб хъван буго живго ХIамзатие ххассиятаб махссаро-ххочалълъул куцалда. ХIамзатицца гьаб назмуялда хIалтIизарун руго батIи-батIиял битIунхъваялълъул куцал. «Воре, чIухIи гIодой реххе, ГIадамазул къимат гьабе, ГIамал гьитIинавлъун вукIа, Гьалмагъзабазе рухIги кье». «ДулI гьечIеб рецц гьабунилан, Гьелдасса, воре, воххуге, Бугеб гIайиб рехссонилан, Вихха-ххочунги лIугьунге». Гьаниб абизе бегьила ХIамзатицца дол жиндасса ццере рукIарал ГIаймакисса Абубакарил, Кудалисса ХIасанил ва цогидазулги насихIаталълъулаб, малълъа-хъваялълъулаб куц хIалтIизабун бугилан. Руго гьадинал куцалгиги - «Живго жиндие гIурав чи ГIадамазе басралъула, Боххараб гьумер бугессул Гьалмагъзаби гIемерлъула». .... «ГIадамассул тIадегIанлъи РагIад гIадаб жойин бугеб, Мун вортанагIан лIугIулеб, Мун лIутанагIан бортулеб». ЦIцIадасса ХIамзатица гьарурал хIалтIабазда тIад хIалтIараз рикIкIунеб буго назмуялълъул щибаб кIимухъилаб калам ккола щибго хиси гьабичIого босараб ххалкъияб кици яги аби, ялълъуни гьездаго релълъинарун гьарурал хъварасул абулел куцал. ХIамзатицца жинццагоги назмуялда чанго бакIалда бихьизабулеб буго ххалкъиял кицабаздассан, абияздассан пайда босун букIин - «Воре, дуцца гьалмагъассе Гьев реххизе гвенд бухъуге, Бухъаралълъув мунго ккола, Кици гьедин бачIун буго». .... «Гьабулеб хIалтIиялде мун ХIелекогун цадахъ вахъа, Радал вахъарассул кьегIер ЦIцIуяб абун кици бугин». Щай ХIамзатицца, кицаби, абиялги гьоркьоре рачун, гьаб назму хъван бугеб? РакIкIалде ккола - 1) ххарбихъего ругел ххалкъиял кицаби ХIамзатицца кочIолаб куцалде рачун руго. Гьединаб куцалълъулI берцинлъиги букIуна, гьелълъ асарги цIцIикIкIун гьабула, ракIкIалда чIчIолебги букIуна, 2) гIемериссел кицабазда букIуна хъвалсарабги баххчарабги магIна. Киназдаго гуро гьеб бичIчIулеб. ХIамзатил тIадежураяз кумек гьабулеб буго кицабазул магIна рагьизе, 3) назмуялде росарал киналго кицаби руго чияссул хьвада-чIвадиялда, гIамал-ххассияталда ххурххарал, аза-азар гьединаздасса тIасса рищарал, 4) гIадамазул хьвада-чIвадиялдасса кIкIвар кьезе ккараб суал ХIамзатил заманалдаги букIун батиларин, гьаб жакъаги гьечIилан абуни, мекъи ккеларо. Бихьулебги буго, бичIчIулебги буго назму ХIамзатицца гьелълъие гIолого хъвараб букIин. «Заманаялълъ гIадамазе ГIемерал дарсал кьола, ГIакълаби данде реххани, Бахчарабги загьирлъула». КечIалълъул бутIалълъул тIоццебессеб бутIа буго ххалкъияб кици, кIиабилеб бутIа буго ХIамзатил тIадежубай. Гьаб кIиябго, биун тIурабгIанги, цоцалълъ рекъонги ккун буго, кIиабилелълъ ццебесселълъул магIнаги дагьабги гIатIид гьабун буго. Гьеб кIиабилеб бутIаги кици гурилан лълъицца абилеб? «ГьацIцIулI хIеги хIанилI расги Камуларилан абула, Кинабго рахъалълъ рекъарав чи КъанагIатги вукIунаро». Гьаниб бугеб ххалкъияб кици буго гIемераб бакIалда, гIемераб магIнаялда хIалтIизабизе бегьулеб. ШагIирасс рагьун кьолеб гьеб кициялълъул бищунго асслияб магIна. Назмуялда руго ХIамзатицца махщалида цо кечIалъул бутIаялде рачарал кIи-кIи кициги - «Бицунеб дур рагIиялда ГIакълу ццебе ккезе гьабе, Ца таралълъ мегIер толелълъул, ГIантаб ххабар ххулжиниб лъе». Ххадур ххалкъияллъун лIугьарал живго ХIамзатил кицабиги руго назмуялда - «Воре, дуцца дурго кIалдиб КIигIаркьелаб мацIцI хьихьуге, МацIцIалда ракьа гьечIилан, Бокьанщинабги бицунге». .... Чияцца къан цIвилеб хIалалълъ ЦIакъго виччунги вукIунге, Къокъидго векилеб куцалълъ Квешго вакъванги вукIунге». .... «КигIан уяб букIаниги, Мунго дуццаго веццуге, «Дун», «дие», «дир», «дицца»-йилан, ЦIцIекIал рагIаби рицунге». Цо-цо ххалкъиял кицабазда ххадур ругел ХIамзатил тIадежураялги халкъалълъ кицаби хIисабалда хIалтIизарулел руго. ХIамзатицца ххалкъиял кицабаздассан пайда босун буго кIиго батIияб къагIидаялълъ - 1.Кицаби росун руго баянго, кицабиги лълъидаго лъаледухъ - «Цо ккве, цер ккве» - йилан кициги бугин, Кинабго жоялда щай мун речIчIулев? .... «Налъи холарин» абун, «би бакъваларин» абун, Умумузул кициялълъ кунел руго гIадамал. .... «Жиндир бохх бекичIессда Боххдул унти лъаларо», Рагъул лIар гьекъечIессда Рагъул бухIи лъаларо. .... «Маян кьураб босичIесс Кьеян гьаризе ккола», Кьалги тун, рекъел босун, Ваццал гIадин рукIун лълъикI. 2.Кицаби жиндирго рагIабазда гъорлI рессизарун - Дир рукъалълъул къадал гIундул гIемерал, ГIалхул берал бацIил гIадал цIцIодорал. «Къададаги гIундул ругел, гIалхудаги берал ругел» Гьаниб абизе бегьила - ХIамзатицца ххалкъалълъухъаги босун бугин, ххалкъалълъе ХIамзатиццаги кьун бугилан. ........ НилIее гIакъилал асарал нахъе тарал, ялълъуни ццерессел умумузул рагIаби жидерго асаразда жанир, хъирмида месед бекьулеб гIадин, дагьалги камил гьаруразул цIцIарал гIемер руго. Гьединал руго Инххосса ГIалихIажияссул, НитIасса ГIалихIажияссул, Кудалисса ХIасанил, Гьидалълъа МухIамадил, ХъахIабросулIа МахIмудил, ХIамзатил Расулил цо-цо ххалкъиял гьанир рехссон ругел мухъал - «Меседил кисиде квер щоларищан РорчIарал сардазул хIисаб щвеларо. ГIарцул таргьа бортун батуларищан РукIкIарал дир къоял рикIкIун кIвеларо». «ЗахIмат бихьичIого рахIат бокьарасс БекьичIого лълъилълъе, нилъ гьечIого, хур». Инххосса ГIалихIажияв «Огь, берцинай, берцинай, БецичIого ссан тарай! Огь, чIухIарай, чIухIарай, ЧIарачIого хур тарай!». «Огь, бочIораб чIагIа, чIегIераб тIокIкIел, ЧIартил ракIкI бугессда чармил ракIкI гъолеб». НитIасса ГIалихIажияв «МацIцIихъаби цIцIикIкIани, РагIи-мехх камуларо. РагIуда нахълIугьани, Ургъелал тIагIунаро». «Гьекъелгун хъалияналълъ Чи нуралда толаро, Чияр гIайиб цIеххеялълъ ЦIцIикIкIун пайда кьоларо». Кудалисса ХIасан «Рощнол гъуниялда гъорлI Надир жавгьар батула, Кодой босизе чIухIун, РощнолIго жавгьар тоге. ГIабдалассул мацIцIалълъги ЦIцIодораб жо малълъула, Щиб гьессул рагIийилан, ГIин тIамичIого тоге». Гьидалълъа МухIамад «На тIогьода чIчIола, тIутI къеда чIчIола», «Дунял-гIаламалълъе гIищкъул рукъги бан, Дун къотIнов ххутIана къадал ракьанда». МахIмуд ХIамзатил Расулицца кIудияб къимат гьабулаан кицаби-абиязул. Гьесс кицабазе кьураб къиматги буго, «кицаби шигIруялълъул тIогь колилан», кицаби данде гьарурассде хъвараб кечIги буго. ШигIруялда жиндирго ххассаб, цогиязулалда релълъинчIеб нух букIаниги, ирсалълъе ццебеккун букIараб лълъикIабщинаб босиги миллиял гIадатазе ритIухъав вукIинги Расулил махщелалълъе, шигIрияб гьунаралълъе ххассиятаб рахълъун. Кицаби, абиял жиндирго асаразда гьесс цIакъ гIемер хIалтIизарун руго. Бищунго гIемер гьел руго Расулил «Дир Дагъистаналда». Кицаби гурелги, гьенир ругел кIалзул гьунаралълъул ххалкъиял асаралги, цогидал таватуралги, биценалги, умумузул тариххалда ххурххарабги. Кицаби руго АбутIалибилги, ХIамзатилги, Шамилилги, эбелалълъулги кIалдир лъун, жиндирго каламалдаги гIемер руго гьел. Расулил гучаб гьунаралдалъун рижарал гIемерал гъваридал магIна ругел, цо пикру бихьизабулел къокъал пасихIал каламал руго гьессул шигIруялда. Гьел гIадамаз ххалкъиял кицаби гIадин хIалтIизарулел руго - «Аралда дуцца туманкI речIчIани, бачIунесселълъ дуда гIарада речIчIула» ва цогидалги. Дагъистаналълъул гIелмияб идараялълъул ЦIцIадасса ХIамзатил цIцIаралда бугеб «МацIцIазул, адабияталълъул ва махщелалълъул идараялълъул» къасд буго «ХIамзатил Расулил шигIруялда гъваридал магIна ругел, цо пикру бихьизабулел къокъал пасихIал каламал» абураб хIалтIи. Гьеб хIалтIиялда тIад хIалтIиги гьабулеб буго. Гьединлълъидал гьаб суал къокъ гьабун толеб буго. Кицабаз нилIее бицуна нилIер умумузул тарихалълъул - кин гьез яшав гьабураб, кинал захIмалъаби данде чIварал, кин гьел рагъарал, ярагъ кисса босараб, щиб кунеб букIараб, кисса щолеб букIарабалигицин. Масала - «ГIарцул горал раниги, гуржи ганжалъиларо, Горал рахъун лъуниги, хъирмил багьа хвеларо». ПасихIаб, къокъаб чанго рагIиялдалъун гьаб кициялълъ бицунеб буго гIемерал соназ умумуз хIалтIизабураб яргъил тайпабазул, жеги гьезул лълъикIлъи-квешлъиялълъул. (Гуржиялълъа бачIараб ярагъалдасса Ганжаялдасса бачIараб лълъикIаб букIун буго. Дагьабги багьаяб Хъирималдасса бачIарабги букIун буго. Умумуз жидерго ярагъ, туманкI-таманча гIарцул гораздалъун чIухIизабулеб букIун буго). «РетIине лъарассе читари кьурав Аллагь, Чуризе лъарассе мандани кьурав Аллагь!». «Мазандаран дарай диеги щвечIо, Жулпа катаналалда дунги рекъечIо» гIадал кицабаз бицунеб буго цо заманалда магIарулаз ххам ХIамшаралдасса босулеб букIараблъи. Цо-цо меххалълъ кIиго-лъабго рагIиялдалъун кициялълъ ишара гьабула цо кинаб бугониги лIугьа-бахъиналде. «ГьитIинаб жо кIодо гьабуге», - ян абурал Гьидалълъа гIакъилассул къокъал рагIабаз ццере чIчIезарула ражидул бухьараб жо сабаблъун рагIиятчиясс чIварав ххунздерил ханассул гогьав васассул къисмат ва нилIер гIумруялдаги данде чIвалел гьединалго цо-цо лIугьа-бахъинал. «Къажарассулги хIамилги бахIарлъи-херлъи лъаларо», «Гьой буго гважуцца ичIго гьабулеб жо» - ян абурал кицабаз кIочене тун гьечIо магIаруласс ХIамшар-шагьассул гIакълучагIазе кьураб, гьел руцIцIун чIезабураб жавабалъулги, гьевго магIаруласс, шагьассул гьойги чIван, гьессул азбаралда бахъинабун букIараб хъуялълъул, рихха-ххочиялълъул хIакъалълъулI бугеб гIажаибаб бицен. Гьал нилIер «гьитIинал гIакълучагIаз» нилIее тарбия кьола, кисса кирего бахIарчилъиялде, намус цIуниялде нилI ахIула. «Бежун яхI кварассул керен бухIаги», «Бикъуге – хIинкъуге, гьересси бицунге - нечоге», «ЛълъикIав чияссе – цо рагIи, лълъикIаб чое – цо цIцIал», «Цо лахIзаталълъ ияхI гьабе, мунго бахIарчи вахъине» - гIадал яхIги рухIги бащад цIунарал, бахIарчиял умумузул рагIаби лълъикIав магIарулассда хабал рагIалде щвезегIан кIочон толаро. ................. ГIемер ратула цоялълъ бицунелда цогиялълъ бицунеб жо данде кколарел, цояб цоялълъе гIакссалда ругел кицаби - «МагIарде гъуниги, хIамицца заз гурони кунареб». «Рес къотIани, хIамицца зазги кунеб». «ГIабдалассде данде мунги гIабдаллъун вукIа». «Цояв гIадалав вугони, дандиявгIаги цIцIодорав вукIине ккола». РакIкIалде ккезе бегьула гьаб кIиябго кициялълъул кинаб битIарабилан. КIиябго битIараб буго. Щайгурелълъул кициялълъул магIна бичIчIизе ккола бакI бихьун. Жинццаго кициялълъги нилIеда, «РагIи ургъун бице, кици бакI бихьун тIаме», - ян малълъулеб буго. БакI букIуна, гIабдалассда тIадги рекъон, «битIараб буго», - ян тезе кколебги (ххассго гьедин тезе ккола гьакълицца гьавурав гIабдалги бугIа рекIарав гIабдалги). БакI букIуна, дандиясс гIадалаб-гIантаб жо гьабулеб бугони, гьев битIараб нухде вачине кколебги. Аваразул цо-цо кицаби руго, цоцазде данде кколарел, батIи-батIиял пикраби ричIчIулелги (цоял доре цIцIалел, цогияз анире цIцIалел) - «БахIарчи хъабчилI ватула» абураб кици хIалтIизабула бахIарчи мискинзабазда гьоркьосса вахъуна абураб магIнаялда. Гьеб кициялълъул магIна дагьабги кутак гьабулеб гьадинаб ссверелги буго - «БахIарчи хъабчилIин ватулев» . Гьаб ссверелалълъ баянго бичIчIизабула, хъабчилI гурони, чухъилI (бечедазулI) бахIарчи вукIинего вукIунаревилан абураб пикру. Цин-цин гьебго кици «БахIарчи хъабчилIги ватула» , - ян ссверизабула. Гьеб меххалълъ гьелълъул магIна букIуна бечедазе бокьухъе - «БахIарчи чухъилI вукIуна, хъабчилIги ватизе бегьула» , - абураб магIнаялда. ГIуцIцIиялълъул рахъалълъ бищунго кIкIвар бугел ва рекIкIелIе рортулел руго, бакI бихьун, кIалъалессул пикруги бичIчIулел къокъ гьарурал куцал - «Бералда бихьараб – битIараб, гIиналда рагIараб - гьересси», «Бер – битIараб, гIин - гьересси». «АбухIанипацца хIама биччачIони, ХIанукацца оц биччалареб», «АбухIанипал – хIама, ХIанукал - оц». «Даран лълъикIаб буго «ма», - ян дуццаги кьураб, «ма», - ян диццаги кьураб», «Ма – дуе, ма – дие». Руго, жал рачIарал ссверелаздасса болмацIцIалде ссверизаруни, рагьукъал гьаркьал такрар гьариялълъ лIугьинабулеб пасихIлъи холел кицаби. Гьединал руго - «Оц гьечIессул хIур кIудияб, хIама гьечIессул гьир кIудияб», «ГIемер цIцIейги цIцIар гуро, цIцIечIого рилълъинги рецц гуро», «Багьаралда гьимараб бани, гьеберго къо тIокIаб бала», «Бидаяб чу гIадин вукIа, чалияб куй гIадин вукIа», «Гьанал ругъун гьудаларо, гьод ххалатил ругъун гьудала» гIадал. Аваразул кицабазда гьоркьор ратула кициялдеххун кIкIва цIцIикIкIиналълъул мурадалда, батIияб мацIцIалъул рагIаби жураралги - «ЛъарагIалде унилан яман яхшилъуларо», «Ххунги ччунги - ярамас», «ГIунги букIаго – патихIа» гIадал. Кицаби цIцIалулезда данде чIвала цо-цо кицаби, жидерго тIоццебессеб балагьиялда мекъаллъун рихьулел - «ГIакълу гьечIев чияссе гIакълу кьоге», «ХIама гьечIессухъе хIамаги биччаге, оц гьечIессухъе оцги биччаге», «Тушманассеги лълъикIлъи гьабе» гIадал. НилIее насихIат гьабулел гIакъилал умумузул гьел рагIаби мекъал гьечIо, щайгурелълъул цин, гIакълу кьелалде ццебеккун, гIакъилассда лъазе ккола дандияссул бетIералълъ жиндир гIакълу босилищ, ялълъуни жиндир гIакълу-малъи гIададайищ ккелебали. Гьаниб бугеб тIоццебессеб кициялълъул къагIида ккола Инххосса ГIалихIажияссул рагIабиги - «РощногохIтIа ссахIги лъун, ТIаде къали чIехьани, Ункъо ссахI заялъулеб Лъазе ккараб жо буго». КIиабилеб кициялълъул хIакъалълъулIги, яхI бугел, мискинчияссул хIалтIи гвай бан лIугIизабун кьолел нилIер умумуз абизе рес гьечIо, хIамаги оцги гьечIев мискинчияссе кумек гьабугеян. Гьезие бокьун буго цого къоялълъ гьев жиндир бугебщинаб хIалтIи лIугIизабизе виччагеян абизе. Лъабабилеб кициялълъул хIакъалълъулIги, тушманассе лълъикIлъи гьабиялълъул магIна гуро тушманассе хIелхIеди. Гьеб магIарулассул намусалълъ кидаго къабул гьабуларо. Гьелълъул цо магIна буго - квешлъи гьабулев чилъун вукIунге, кидаго лълъикIлъиялълъул рахъ ккве абураб. Гьеб данде ккола лъарагIазулилан магIарулаз абулеб, жидерилан къажараз абулеб цо кициялдаги - «Яхщилихъгъа яхшилихъ Гьар гишини ишидир. Яманлихъгъа яхшилихъ Эргишини эшидир». «ЛълъикIлъиялде данде лълъикIлъи Лълъиццагоги гьабула. Квешлъиялде данде лълъикIлъи БахIарчиясс гьабула». КIиабизеги, магIарулазулI батараб намус буго къурав чи хIакъир гьавулареб, тушман вугониги, аман гьарун вачIарассе кумек гьабулеб, ккани, гьессие гIоло рухIги кьолеб (ракIкIалде щвезабе - «ЛълъикIаб бугъицца къуралде лIар хьвагIулареб» абураб кициги). ............... БатIи-батIиял ххалкъазул кицаби данде ккуни, гьезулI гIемераб гIахьалаб жо батула. Цо-цо кицаби цIакъго цоцада релълъарал, цояз цогидал такрар гьарурал гIадал ратула. Гьеб рахъалде пикру щун буго П.К. Усларилги - «МугIрузул ххалкъазул гIемериссел кицаби, гIурусазул ва цогидал Европиссезул кицабаздасса хIарп-хIарп ккун руссинарурал гIадал руго, гьел лълъиццаниги руссинарурал гьечIониги». «Дагъистаналда гIумру гьабулел (ххалкъал) кигIан батIиял ратаниги, гьезул гIемериссел кицаби цоцазде данде ккола». Щибаб кициялълъул миллияб лIугьиналда, бачIараб бакIалда тIад хIалтIарав А.П.Назаревичасс хъвалеб буго - цого магIнаялълъул кицаби чанго батIияб миллаталълъул ххалкъазул кицабазда гьоркьор ратанила. Гьезул батIалъи бугила цохIого цо мацIцI батIияб букIин. Гьеб кицабазул, абиязул релълъеналъ нугIлъи гьабула кицабазул, абиязул миллатазда гьоркьоссел бухьенал рукIиналълъе. БатIи-батIиял ххалкъазул рухIияб маданияталълъул гIамлъи букIин бухьараб буго гьез нахъа тарал тариххиялгун маданиял гIассрабазул гIамлъиялда. Цого тайпаялълъул лIугьа-бахъиназ рижизарун руго релълъарал пикраби ва цого къагIидаялълъ асар гьабун буго рухIияб маданияталъе, ххассго кIалзулаб гьунаралълъе. ............ Кицаби кин рижулел, кисса росулел, киссан рачIунел? ГIадамассул ххассият буго жинда бихьараб, рагIараб кIкIвар бугеб жо рекIкIелI цIунулеб. КъваригIел ккараб меххалълъ гьел къватIиреги рахъулеб. РакIкIалдаго гьечIого, кIалъалаго, щибниги бицунаго, чияссул кIалдиссан рачIуна пасихIал, гъваридал рагIаби. Жигар бахъула гьединал рагIаби ракIкIалда цIунизе. Ххассго гьединал рагIаби рукIуна гIакъилал чагIазул, шагIиразул каламалда. Бокьарав гIадатав чияссул кIалдиссанги ине бегьула гIакъилаб-цIцIодораб калам. Цогиясс кIалдибе босани, пуланав чиясс гьадин абулаанилан, лъабабилесс, ункъабилесс цIцIарги абичIого, такрар гьабун, гьеб, кицилъун лIугьун, ххалкъалда гьоркьоб тIибитIизе бегьула. Мисал - Ххунзахъа гIадатияв векьарухъан ГъазимухIумил ГIумарил кIалдиссан арал руго кицилъун лIугьарал гьал рагIаби - «НилIерго гъоссотIассанила нилIго хъущтIулел». Гьединал кицилъун лIугьарал рагIаби, абурассул цIцIарги рехссон, тIехьалда гIезегIан руго. НилIер ххалкъалълъ кицаби киссан щваниги росун ратула - жидеда гьезул мацIцI лъалел батIиял ххалкъалдассан, гьезул тIахьаздассан, нилIерго адабияталдассан (шагIиразул ва ххалкъиял асараздассан), диниял тIахьаздассан, МахIамад аварагассул (жидеда ссалат салам лъеяв) хIадисаздассан. Къуръаналдассан, МахIамад аварагасул (жидеда ссалат салам лъеяв) хIадисаздассан рачIаралги ратула нилIер кицабазда гьоркьор. Дибирзабаз, имамзабаз жидерго хутIба-вагIзаялда рехссарал Къуръаналълъул аяталги, Аварагассул (жидеда ссалат салам лъеяв) хIадисалги, гIалимзаби-устарзабазул гIакъилал пикрабиги гIенеккун рукIараз, Къуръан-хIадисалълъул цIцIарги бахъичIого, гIемер такрар гьариялълъ, шагIирзабазул асараздассан гIакъилал мухъалго гIадин, рачIун ратизе бегьула кицабазда гьоркьоре. Масала, МахIамад аварагасул (жидеда ссалат салам лъеяв) хIадисазда цIакъ релълъарал руго ххадур рехссарал кицаби-абиял - «Киналго мурадал тIуран дове щивниги инчIевила», «Лъималазе алжан эбелалълъул хIатIикьила», «Метер хвелел гIадин динги гьабейила, кидаго хвеларел гIадин дунялги гьабейила». Рижиялде балагьун, кицаби-абиял рикьизе бегьула гьадинал тайпабазде - 1.Ххалкъалда гьоркьор рижарал. 2.Адабияталдассан росарал. 3.Маргьабаздассан рачIарал (росарал). 4.ХIакъикъиял лIугьа-бахъиназда, биценазда тIад рижарал. 5.ТIабигIаталда кколел лIугьа-бахъиназда ххадуб ххалкквеялдассан рижарал. 6.Диналдассан, МахIамад аварагассул (жидеда ссалат салам лъеяв) хIадисаздассан росарал. 7.БатIи-батIиял ххалкъаздассан росарал. Кицаби дандчIвала батIи-батIиял жалазда, ярагъ-матахIалда, заназда ва гь.ц. рикIун хъваралги. Тарихчи МухIамадилазул Расулицца жиндирго «Дагъистаналълъул ххалкъазул гIадатал» абураб тIехьалда рехссолел руго гьединал хъвай-хъвагIаял - «Жиндир намус цIунуларев заман щвелалде хола» (ГIашилтIа хабзалалълъ бугеб зонода бугеб хъвай-хъвагIай). Шамил имамассул шапакъатазда - «Ххадуб кколелълъул пикру гьабулев бахIарчи вахъунаро». Ххунзахъа кIудяб цIцIаралъул бугеб рагъулав ГIалиханазул МахIсудил заниялълъул ганчIида бугеб хъвай-хъвагIай - «КIудиял ишал гьарурав чияссул, живго хваниги, цIцIар нахъе ххутIула». Кицаби тIехьалда лъолел къагIидаби Гьеб буго кицаби ракIариялдассаги захIматаб суал. В.И.Далицца рахъ ккун гьечIо тIехьалда кицаби алипалълъул тартибалда лъеялълъул. Гьедин тIехьалда кицаби лъей гьесс рикIкIунеб буго кицабаздеххун тIасса-массагояб бербалагьилъун. «Гьеб къагIидаялълъ кицабазул тIехь гIуцIцIани, - ян хъвалеб буго Далицца, - гьеб цIцIалулессул пикраби риххула, тIоццебессеб гьумер цIцIалулаго, гьев ссвакала. Цоцазда ххадур-ццере ккола батIи-батIиял магIнабазул кицаби. КъваригIараб магIнаялълъул кици балагьизе захIмалъула. Гьединлъидал магIна релълъарал кицаби цо бицунеб жоялълъул алипалълъул тартибалда рукIине ккола. Цоги, гьедин гьабичIони, захIмалъула ххалкъалълъул рухIияб ва хьвада-чIвадиялълъулаб ххасслъиялълъе кицабаз абухъе къимат кьезе». В.И.Далицца жиндирго тIехьалда кицаби рикьун руго 140-гIанассеб бицулеб жоялде. Ххалкъияб гIамаб тIахьалханаялълъул бетIер М.А.Корп Далил заманалдаго кицаби тIехьалда магIнаялде ва хIасилалде балагьун лъеялда данде вукIана. Гьесс рикIкIунеб букIана, бицулеб жоязул рикьани, къваригIараб кици балагьизе захIмалъулилан. Масала, кицаби 50-60 бицулел жоязде рикьани, къваригIараб кици кинаб бицулеб жоялда букIине кколебалиги лъалеб гьечIони, цо кици балагьизе киналго бицулел жоязде раккизе кколел руго. Цо кициялълъул чанго батIияб магIнаги букIине бегьулелълъул, цIакъ захIматаб хIалтIи ккола кицаби бицулел жоязде рикьи. ТIоццебе гьединал рикьалаби гьарурав В.И. Далилги гIезегIанго гъалатIал ккун руго. ГIадада гурелълъул аби бугеб - «Чи вихьун, бакI бихьун тIамулеб жойила кици». Чанго батIияб магIна бугеб цо кици чанго бицулеб жоялда лъейги данде кколеб гьечIо. Бищунго квеш ккараб жо – бицулел жоялги рихьизарун кьурал кицаби гьел цIцIалулез бицулел жоязда рихьизарурал магIнабазда рекъон (цо магIнаялда) къабул гьарула. 1963 ва 1973 соназда басмаялда рахъарал ГIалиханазул Зайирбегицца данде гьарурал кицабазул тIахьалги, гIемераб къоги бихьун, кицабиги бицулел жоязде рикьун, гьарурал рукIана. Гьес абулаан - кицаби ракIаризеялдасса гьел бицулел жоязде рикьизе захIмалъанилан. Гьеб рикьиги букIана гIага-шагараб, гIемерал кицабазул рикьиялда тIадкIалъай гьабизе бегьулеб. 1973 соналълъ бахъараб тIехьалда кицаби рикьун рукIана 23 бицулеб жоялде (ватIанчилъи, захIмат, рукIа-рахъин, хъизан, цIуна-къай, гIаданлъи, гIелму-лъай, мискинлъи-бечелъи, анищал-мурадал ва гь.ц.). Алипалълъул къагIидаялълъ кицаби лъеялълъул лълъикIал рахъал ккола гьелълъул гIадатлъиги нилIеда лъалеб кици тIехьалда ххеххго батизе кIвейги. ГIолареб рахъ - цо кициялълъул къагIидаби, ххассго батIи-батIиял хIарпаздассан байбихьулел ругони, батIи-батIиял бакIазда ккола, цоцаздасса рикIкIалъула. Аххираб заманалда къватIире риччарал батIи-батIиял ххалкъазул кицабазул тIахьазда кицаби, бицулел жоязде рикьичIого, алипалълъул тартибалда кьун руго (гъалгъаязул, даргиязул ва гь.ц.). ТIадеххун рехссарал гIиллабазе гIоло гьаб тIехьалда кицаби лъун руго алипалъул тартибалда, бицулел жоязде рикьичIого. Кицаби, абиял лъазариялълъул тарихх. Кицаби, абиял цогидалги ххалкъиял кIалзул гьунаразул асаразда цадахъ лъазаризе байбихьун буго 19 гIассруялълъул кIиабилеб бащалъиялда, Кавказалълъул рагъ лIугIун ххадуб гIурус ва къватIиссел пачалихъазул гIалимзабазе эркенго Дагъистаналде рачIине рес щваралдасса нахъе. Дагъистаналълъул мацIцIаздаго цадахъ гьезул кицаби-абиял лъазабизе тIоццебе байбихьарав чи ккола П.К.Услар. Басмаялда аваразул кицаби, абиял рахъизе байбихьана 20 гIассруялълъул 60-абилел соназда. 1963 соналълъ тIоццебе къватIибе биччана ГIалиханазул Зайирбегицца данде гьарурал кицабаздассан, абияздассан, бицанкIабаздассан гIуцIцIараб тIехь - «Авар ххалкъалълъул кицаби, абиял ва бицанкIаби». Гьелда буго кицабазул бицараб ццеберагIиги. Дагъистаналълъул ххалкъазул кицабазул, абиязул, бицанкIабазул хIакъалълъулI тIоццессеб рагIа-ракьанде щвараб гIелмияб хIалтIи хъван буго гIалимчи М.М.ХIасанилазуласс. Авар кицабазда тIассан гIелмиял хIалтIаби хъван руго - ГIалилазул МухIуцца ва ГIабдулагьилазул Резедацца. Кицаби данде гьариялълъул тарихх ТIоццере авар кицаби, абиял данде гьаризе байбихьарал, ххадурги кIкIвахI гьечIого гьел данде гьарурал чагIи ккола ЧIчIохъа гIалимчи Абакар-хIажиги Ххунзахъа ГIалихханассул Зайирбекги. РакIарарал кицаби гьез, цогидал кIалзул гьунаралълъул асаралгун цадахъ, араб нуслъагӏалил 20-30-абилел соназда Дагъистаналълъул тариххалълъул, мацIцIазул ва адабияталълъул гIелмиябгун цIехх-реххалълъул идараялълъул хъвавулал асаразул бакIалде кьун руго. 500-600 гIанассел кицаби данде гьарун руго Кичалазул МухIамадиццаги Дилималдасса малълъарухъан ХIажилазул ГIизудиниццаги. Кицабиги кIалзул гьунаралълъул цогидал тайпабиги ракIариялълъе кIудияб хIалтIи гьабуна А.П.Назаревичассул жигарчилъиялдалъун 70-абилел соназда Дагъистаналълъул Пачалихъияб Малълъукӏаналда гIуцIцIараб цIцIалдохъабазул кици-абиязул идараялълъ. Басмаялда рахъарал авар кицаби 1.1862 соналълъ Петериб бугеб басмакӏаналда бахъана А.Шипнерил авар мацIцIалълъул къокъаб тIехь, 1873 соналълъ – авар хъваязул тIехь. 2.П.К.Усларил 1889 соналълъ Типлисиб бахъараб «Кавказалълъул мацIцIал, МацIцIал лъазари, Авар мацIцI»-алда буго битIунхъваялълъе мисалал хIисабалда кьураб 28 кици. 3.1908 соналълъ Шурагьиб бугеб М.Мавралазул басмакӏаналда бахъараб ЧIчIохъа ГIабдулагь-хIажицца данде гьабураб «ТIасса рищарал вагIзаби» («Ххуласатул-МавагIиз») абураб мажмугIалда руго «Инххосса ГIалихIажияссул кицабиял рагIаби». 4.ГIалихханазул Зайирбекицца данде гьабураб «Авар ххалкъалълъул кицаби, абиял ва бицанкIаби». МахIачколоб шагьар, 1963с. 5. ГIалихханазул Зайирбек. «Авар кицаби ва абиял». МахIачколоб шагьар, 1973 с. 6.С. ГIалихханазул «Авар ххалкъалълъул кицаби ва абиял». МахIачколоб шагьар, 1991 сон. (лъималазе бахъараб). 7.Кицаби рахъана «Гьудуллъи», «Лачен» гьитIинал тIахьазда, «ХIакъикъат» гезеталда ва «ХIакъикъат» гьитIинаб тIехьалда, авар мухъазда рахъулел гезтазда. 8.ГIурус мацIцIалда дагьалго аваразул кицаби руго А.П.Назаревичассул «Дагь-дагь ккун ракIарурал» абураб тIехьалдаги. МахIачколоб шагьар, 1997 9.Турк мацIцIалдеги буссинабун, ГIалихханазул Зайирбекицца данде гьарурал авар кицабазулги абиязулги тIехь басмаялда бахъун буго ДжахIбар Барласицца, Турк, Ялова, 1999с.

ИчIабилеб бутIа. Заман. ИчIабилеб бутIа. Заман. iz'abileb buTa. #aman. Цо сордо-къоялълъа жаниб къоло ункъго сагIат буго. Цо сагIаталълъа жаниб гьабкъого (60) щвартI буго. Бащдаб сагIаталълъа жаниб гьеберго щвартI буго. Цо щвартIида жаниб гьабкъого пара буго. Цо щвартIида жаниб чами пара бугеб? Цо щвартIида жаниб гьабкъого пара буго. Цо сагIаталълъа жаниб чами щвартI бугеб? Цо сагIаталълъа жаниб гьабкъого щвартI буго. КиштIай, сагIат чами обан бугеб? КIиго сагIат обан буго. БацIилав, сагIат чами обан бугеб? Гьабгоялълъе щуго щвартI хIалтIун буго. Пирххарав, сагIат чами обан бугеб? Гьабгоялълъе анцIила щуго щвартI хIалтIун буго. КиштIай, сагIат чами обан бугеб? КIигоялълъе бащдаб хIалтIун буго. Сордо-къоялълъул гIужал. Рогьалил гIуж рогьалил как ахIаралълъасса къаде как ахIдегIан букIиня. Къаде гIуж къаде как ахIаралълъасса бакъунде как ахIдегIан букIиня. Бакъунде гIуж бакъунде как ахIаралълъасса маркIаяде как ахIдегIан букIиня. МаркIаяде гIуж маркIаяде как ахIаралълъасса богоде как ахIдегIан букIиня. Богоде гIуж богоде как ахIаралълъасса рогьалил как ахIдегIан букIиня. Къассимехх щварабго Варангал кьижде региня. Эбел-энссоццаги гьималазги богоде гIуж щварабго джамагIат бумо богоде какги баня, гьимал как барабго кьижде региня, цодагьаб нахъа эбел-эменги кьижде региня. Рогьалил как ахIаралълъасса рогьалил какги джамагIат бумо баде аде рахъиня, ценги ссалаваталги цIцIалун нахъойги кьижде региня сагIат анкьго обадегIан. Рогьолего Пирххаравги, БацIилавги, КиштIайги цIцIалдоле эна. Дарсал сагIат ичIгоялълъа байбихьиня. Гьималаз цIцIалдола анлълъго сагIат баня. СагIат гьабго обарабго гьимал рукъуре эна. Маарухъ гьимал анкьго сон барабго цIцIалдоле эна. Баххул щуго сон буго. Гьей цIцIалдоле жеги энаро. Пирххаравги, БацIилавги, КиштIайги цIцIалдоле эна. Гьел анлълъго къоялълъ цIцIалдоле эна. Анкьида жаниб анлълъго къоялълъ гьимал цIцIалдоле эна, инти (анлълъххур) къоялълъ, талат (ххадур) къоялълъ, арбагI (ччугIадол) къоялълъ, ххамиз (гьоркьо) къоялълъ, ружма (гIулжум) къоялълъ, боргьан къоялълъ. Гьалан (алхIад) къоялълъ цIцIалдоле энаро. Гьеб къоялълъги гьимал цIцIалдолеги энаро, гьел рукъурго рукIиня. КиштIай, мун анкьида жаниб чан къоялълъ цIцIалдоле эней? Дун анкьида жаниб анлълъго къоялълъ цIцIалдоле эна. Мун цIцIалдоле щиб къоялълъ энарей? Дун гьалан къоялълъ цIцIалдоле энаро. Дур яцц Бахху цIцIалдоле энищи? Дир яцц Бахху цIцIалдоле энаро. Щимо Бахху цIцIалдоле энарей? Гьей жеги гьитIиняй йиго цIцIалдоле энде. Пирххаравги БацIилавги, нуж цIцIалдоле энел ругищи? Э, ниж цIцIалдоле эна. Ценги, нуж анкьида жаниб щибаб къоялълъщи цIцIалдоле энел ругел? Гуро, ниж анкьида жаниб щибаб къоялълъ цIцIалдоле энаро. Щиб къоязда нуж цIцIалдоле энел? Ниж итни (анлълъххур) къоялълъ, талат (ххадур) къоялълъ, арбагI (ччугIадол) къоялълъ, ххамиз (гьоркьо) къоялълъ, ружма (гIулжум) къоялълъ, боргьан къоялълъ цIцIалдоле эна. СагIат чан обараб меххалълъ нуж цIцIалдоле щоде ккенел? Ниж сагIат микьго обарабго цIцIалдоле щоде ккена. СагIат гьабго обарабго нежер цIцIали лълъугIиня. Сутулалазул гьимал цIцIалдоле энел ругищи? Гьел сагIат микьгоялълъе цIцIалдоле щоде ккенел руго. Дарсал кагIан меххалълъ рукIинел? Дарсал анлълъго сагIаталълъ рукIиня. Дарсал кида байбихьинел? Дарсал сагIат микьгоялълъа байбихьиня. Ножер цIцIали кида лълъугIинеб? Нежер цIцIали сагIат гьабго обарабго лълъугIиня. Кидахха нуж рукъуре щонел? Нежецца нугьла бащдаб сагIат баня. БацIилав, сагIат чами обан бугеб? АнцIгоялълъе анцIила щуго щвартI хIалтIун буго. Щимохха мун цIцIалдоле энчIев? Дун якъад цIцIалдоле энчIо, щибидегурелълъул гьалан къоялълъ цIцIалдоле энаро. Дур яцц Баххуги рукъуйщи якъад йигей? Гуро, гьей якъад рукъуй гьечIо. Гьей якъад аццихъе ана. БацIилав, мун кида кьижде вегинев? Дун богоде как барабго кьижде вегиня. Пирххаравги КиштIайги кида кьижде регинел? Гьелги богоде как барабго кьижде региня. co sordo-qoya:a $anib qolo unqgo safat bugo. co safata:a $anib habqogo (60) &warT bugo. ba&dab safata:a $anib hebergo &warT bugo. co &warTida $anib habqogo _ara bugo. co &warTida $anib xami _ara bugeb? co &warTida $anib habqogo _ara bugo. co safata:a $anib xami &warT bugeb? co safata:a $anib habqogo &warT bugo. ki^Tay, safat xami oban bugeb? jigo safat oban bugo. ba`ilaw, safat xami oban bugeb? habgoya:e &ugo &warT \alTun bugo. _ir{araw, safat xami oban bugeb? habgoya:e an`ila &ugo &warT \alTun bugo. ki^Tay, safat xami oban bugeb? jigoya:e ba&dab \alTun bugo. sordo-qoya:ul fu$al. rohalil fu$ rohalil kak a\ara:aSa qade kak a\defan bujinya. qade fu$ qade kak a\ara:aSa baqunde kak a\defan bujinya. baqunde fu$ baqunde kak a\ara:aSa marjayade kak a\defan bujinya. marjayade fu$ marjayade kak a\ara:aSa bogode kak a\defan bujinya. bogode fu$ bogode kak a\ara:aSa rohalil kak a\defan bujinya. qaSime{ &warabgo warangal pi$de reginya. ebel-enSoCagi himala#gi bogode fu$ &warabgo Gamafat bumo bogode kakgi banya, himal kak barabgo pi$de reginya, codahab na]a ebel-emengi pi$de reginya. rohalil kak a\ara:aSa rohalil kakgi Gamafat bumo bade ade ra]iNa, cengi Salawatalgi ~alun na]oygi pi$de reginya safat anpgo obadefan. roholego _ir{arawgi, ba`ilawgi, ki^Taygi ~aldole ena. darsal safat izgoya:a baybi%inya. himala# ~aldola an:go safat banya. safat habgo obarabgo himal ruqure ena. maaru] himal anpgo son barabgo ~aldole ena. ba{ul &ugo son bugo. hey ~aldole $egi enaro. _ir{arawgi, ba`ilawgi, ki^Taygi ~aldole ena. hel an:go qoya: ~aldole ena. anpida $anib an:go qoya: himal ~aldole ena, itni (an:{ur) qoya:, talat ({adur) qoya:, arbaf (Xufadol) qoya:, {ami# (horpo) qoya:, ru$ma (ful$um) qoya:, borhan qoya:. halan (al\ad) qoya: ~aldole enaro. heb qoya:gi himal ~aldolegi enaro, hel ruqurgo rujinya. ki^Tay, mun anpida $anib xam qoya: ~aldole eney? dun anpida $anib an:go qoya: ~aldole ena. mun ~aldole &ib qoya: enarey? dun halan qoya: ~aldole enaro. dur yaC ba{u ~aldole eni&i? dir yaC ba{u ~aldole enaro. &imo ba{u ~aldole enarey? hey $egi hiTiNay yigo ~aldole ende. _ir{arawgi ba`ilawgi, nu$ ~aldole enel rugi&i? e, ni$ ~aldole ena. cengi, nu$ anpida $anib &ibab qoya:&i ~aldole enel rugel? guro, ni$ anpida $anib &ibab qoya: ~aldole enaro. &ib qoya#da nu$ ~aldole enel? ni$ itni (an:{ur) qoya:, talat ({adur) qoya:, arbaf (Xufadol) qoya:, {ami# (horpo) qoya:, ru$ma (ful$um) qoya:, borhan qoya: ~aldole ena. safat xam obarab me{a: nu$ ~aldole &ode Kenel? ni$ safat mipgo obarabgo ~aldole &ode Kena. safat habgo obarabgo ne$er ~ali :ufinya. sutula#ul himal ~aldole enel rugi&i? hel safat mipgoya:e ~aldole &ode Kenel rugo. darsal kafan me{a: rujinel? darsal an:go safata: rujinya. darsal kida baybi%inel? darsal safat mipgoya:a baybi%inya. no$er ~ali kida :ufineb? ne$er ~ali safat habgo obarabgo :ufinya. kida{a nu$ ruqure &onel? ne$eCa nuhla ba&dab safat banya. ba`ilaw, safat xami oban bugeb? an`goya:e an`ila &ugo &warT \alTun bugo. &imo{a mun ~aldole enzew? dun yaqad ~aldole enzo, &ibidegure:ul halan qoya: ~aldole enaro. dur yaC ba{ugi ruquy&i yaqad yigey? guro, hey yaqad ruquy hezo. hey yaqad aCi]e ana. ba`ilaw, mun kida pi$de weginew? dun bogode kak barabgo pi$de weginya. _ir{arawgi ki^Tatgi kida pi$de reginel? helgi bogode kak barabgo pi$de reginya.

Ункъабилеб бутIа Ункъабилеб бутIа. Лага. unq'abileb buTa. laga. Инсанассул ункъго лага-гIучI буго. Кинялго адамазул ункъго лага-гIучI буго. Щибаб лагаялълъул ункъго лага-гIучI буго. Гьеб кIиго хIетIеги, кIиго кверги буго. Нуцалассул чами лага-гIучI бугеб? Нуцалассул ункъго лага-гIучI буго. Щиб лага-гIучI гьеб ккенеб? Гьеб кIиго кверги кIиго хIетIеги буго. Бел,эр чорххола ад буго. КибагIаниб бел,эр букIинеб? Гьеб чорххола ад буго. ГIемериссел адамазул болола рас буго. Кинялго адамазул гуро рас бугеб. Цо-цоязул болола рас гьечIо. Кьукьулазул Нуцалалълъул ххалатабщи рас бугеб? Э, гьелълъул ххалатаб рас буго. Варангазул Нуцалассул ххалатабщи рас бугеб? Гуро, гьессул къокъаб рас буго. Баххул ххалатабщи рас бугеб? Э, Баххул ххалатаб рас буго. Бищун ххалатаб рас лълъили бугеб, Нуцалалълъулщи, Баххулщи, Нуцалассулщи? Нуцалалълъул бищун ххалатаб рас буго. Нуцалассул рас Баххул расудасса ххалатабщи бугеб? Гуро, Баххул рас ххалатаб буго Нуцалассул расудасса. Кинязулгощи адамазул рас бугеб? Гуро, кинязулго гьечIо, гIемериссел адамазул рас буго. Адамазул гьормал руго. Гьормада кIиго берги, кIиго гIенги буго. Кинялго адамазул гьормада кIиго берги, кIиго гIенги буго. Баххул чами бер бугеб? Баххул кIиго бер буго. Гьелълъул жеги кIиго гIен буго. Баххул гьормада кIалги ххонеххги буго. КIалги ххонеххги кибагIаниб букIинеб? Гьормада букIиня. Гьомер щиб жо ккенеб? Гьомер болол бутIа буго. Кверал хIатIаздасса ххалаталщи ругел? Гуро, кверал хIатIаздасса къокъал руго. Кирщал гьормал лугбищи ккенел? Гуро, кирщал кверазул лугби руго. Кверал чорххол лугбищи ккенел? Э, кверал чорххол лугби руго. ГIундул керегIанир рукIинел? ГIундул болол лугби руго. ГъокьахIетIе боххдол лага ккенеб буго. Нуцалав хIеравщи яги гIолохъанавщи вугев? Гьев гIолохъанав вуго. Габур чорххол лага буго. Горбола бел,эр буго. Чехьги чорххол лага буго. Чехь чорххол бакьолълъ буго. Могъги чорххол лага буго. Могъ нахъа букIиня. Кверал чорххол кIиябго рахъалълъа руго. Габур кибагIаниб букIинеб? Габур черххалълъа ад буго. Могъ черххалълъа адщи бугеб? Гуро, могъ нахъа буго. Чехь кибагIаниб букIинеб? Чехь ццебе букIиня. Кверал кирагIанир рукIинел? Кверал чорххол кIиябго рахъалълъа руго. insanaSul unqgo laga-fuz bugo. kinyalgo adama#ul unqgo laga-fuz bugo. &ibab lagaya:ul unqgo laga-fuz bugo. heb jigo \eTegi, jigo kwergi bugo. nucalaSul xami laga-fuz bugeb? nucalaSul unqgo laga-fuz bugo. &ib laga-fuz heb Keneb? heb jigo kwergi jigo \eTegi bugo. bel'er xor{ola ad bugo. kibafanib bel'er bujineb? heb xor{ola ad bugo. femeriSe#ul adama#ul bolola ras bugo. kinyalgo adama#ul guro ras bugeb. co-coya#ul bolola ras hezo. pupula#ul nucala:ul {alatab&i ras bugeb? e, he:ul {alatab ras bugo. waranga#ul nucalaSul {alatab&i ras bugeb? guro, heSul qoqab ras bugo. ba{ul {alatab&i ras bugeb? e, ba{ul {alatab ras bugo. bi&un {alatab ras :ili bugeb, nucala:ul&i, ba{ul&i, nucalaSulgi? nucala:ul bi&un {alatab ras bugo. nucalaSul ras ba{ul rasudaSa {alatab&i bugeb? guro, ba{ul ras {alatab bugo nucalaSul rasudaSa. kiNa#ulgo&i adama#ul ras bugeb? guro, kiNa#ulgo hezo, femeriSel adama#ul ras bugo. adama#ul hormal rugo. hormada jigo bergi, jigo fengi bugo. kinyalgo adama#ul hormada jigo bergi, jigo fengi bugo. ba{ul xami ber bugeb? ba{ul jigi ber bugo. he:ul $egi jigo fen bugo. ba{ul hormada jalgi {one{gi bugo. jalgi {one{gi kibafanib bujineb? hormada bujinya. homer &ib $o Keneb? homer bolol buTa bugo. kweral \aTa#daSa {alatal&i rugel? guro, kweral \aTa#daSa qoqal rugo. kir&al hormal lugbi&i Kenel? guro, kir&al kwera#ul lugbi rugo. kweral xor{ol lugbi&i Kenel? e, kweral xor{ol lugbi rugo. fundul kerefanir rujinel? fundul bolol lugbi rugo. vopa\eTe bo{dol laga Keneb bugo. nucalaw \eraw&i yagi folo]anaw&i wugew? hew folo]anaw wugo. gabur xor{ol laga bugo. gorbola bel'er bugo. xe%gi xor{ol laga bugo. xe% xor{ol bapo: bugo. movgi xor{ol laga bugo. mov na]a bujiNa. kweral xor{ol jiyabgo ra]a:a rugo. gabur kibafanib bujineb? gabur xer{a:a ad bugo. mov xer{a:a ad&i bugeb? guro, mov na]a bugo. xe% kibafanib bujineb? xe% Cebe bujiNa. kweral kirafanir rujinel? kweral xor{ol jiyabgo ra]a:a rugo.

Эребалда ругел щинал миллатазул цIцIарал магIарул мацIцIалда абулеб куц. НилI руго магIарулал, еврапалълъул цIцIаралги магIарул къагIидаялда абизе ккола. Эребалда ругел щинал миллатал ئېرېبالدا رۇڬېل ۺێنال مێلاتال Гьунудалгун-Эребиссел hunudalgun erebiSel هۇنۇدالڬۇن ئېرېبێصېل Ссакълабал Saqlabal صاقلابال ГIурусал - furusal عۇرۇصال Поморал - _omoral فۈمۈرال Полехал - _ole{al فۈلېخال Саянал - sayanal سايانال Сицкарал - sickaral سێښكارال Тудавланал - tudawlanal تادۇولانال Теркалълъул хъазахъал - terka:ul ]a#a]al تېركاڷۇل غازاڅال Хъубаналълъул хъазахъал - ]ubana:ul ]a#a]al څۇباناڷۇل غازاڅال Окорал - okoral ئۈكۈرال Горалал - goralal ڬۈرالال Гуцулал - guculal ڬۇښۇلال Лемакал - lemakal لېماكال Палешукал - _ale^ukal فالېشۇكال Полал - _olal فۈلال Гуралал - guralal ڬۇرالال Мазурал - man#ural مازۇرال Сарабал - sarabal سارابال Чехал - xe{al چېخال ХъахIрусал - ]a\rusal څاحرۇسال Палешукал - _ale^ukal فالېشۇكال Булгурал - bulgural بۇلڬۇرال Помакал - _omakal فۈماكال ХIорватал - \orwatal حۈرواتال Салавакал - salawakal سالاواكال Ускупал - usku_al ئۇسكۇفال Торбешал - torbe^al تۈربېشال Башнакал - ba^nakal باشناكال Русинал - rusinal رۇسێنال Солванал - solwanal سۈلوانال Сулунзукал - sulun#ukal سۇلۇنزۇكال ЧIчIегIермагIарулал - Zefermafarulal ڄېعېرماعارۇلال Кашубал - ka^ubal كاشۇبال Лужичал - lu$ixal لۇجێچال Латинал - latinal لاتێنال Аруманал - arumanal ارۇمانال Валонал - walonal والۈنال Галисал - galisal ڬالێسال Испанал - is_anal ئێسفانال Чирибирал - xiribiral چێرێبێرال Италал - italal ئێتالال Каталал - katalal كاتالال Корсал - korsal كۈرسال Ладинал - ladinal لادێنال Валашал - wala^al والاشال Молданал - moldanal مۈلدانال Лигурал - ligural لێڬۇرال Пуртугусал - _urtugusal فۇرتۇڬۇسال Роман шал - roman^al رۈمان شال Румунал - rumunal رۇمۇنال Сардосал - sardosal ساردۈسال Парангал - _arangal فارانڬال Пурланал - _urlanal فۇرلانال Германазул ххалкъал germana#ul {alq ڬېرمانازۇل خالقال Доччал - doXal دۈچال Ингилал - ingilal ئێنڬێلال Гьолал - holal هۈلال Палманал - _almanal فالمانال Исканал - iskanal ئێسكانال Норгал - norgal نۈرڬال Ссверал - Sweral صوېرال Данал - danal دانال Парерал - _areral فارېرال Исал - isal ئێسال Пиризал - _iri#al فێرێزال Келтал keltal كېلتال Ирал - iral ئێرال Галтахал - galta{al ڬالتاخال Ускутал - uskutal ئۇسكۇتال Геэлал - geelal ڬېئېلال Кимирал - kimiral كێمێرال Бертонал - bertonal بېرتۈنال Керневекал - kernewekal كېرنېوېكال Менал - menal مېنال Элинал - elinal ئېلێنال Ишкипал - i^ki_al ئێشكێفال ЦIцIамалал - ~amalal ڞامالال Пабалтисал - _abaltisal فابالتێسال Литал - lital لێتال Латал - latal لاتال Гьунудалгун иранал - hunudgun iranal هۇنۇدالڬۇن - ئێرانال Гьиринал - hirinal هێرێنال ХIамшарал - \am^aral حامشارال ЖугьутIал - $uhuTal جۇهۇطال Турк къавмал tuk qawmal تۇرك قاومال Туркал - turkal تۇركال Узбекал - u#bekal ئێزبېكال Къажарал - qa$aral قاجارال Татарал - tataral تاتارال Башугурал - ba^ugirul باشۇڬێرال Чавашал - xawa^al چاواشال ЛъарагIал - ;arafal ڸاراعال Хъарачал - ]araxal څاراچايال Хъиримал - ]irimal څێرێمال Хъазахъал - ]a#a]al څازاڅال Гугузал - gugu#al ڬۇڬۇزال Малхъарал - mal]aral مالڅارال Суумгун угурал suumgun ugural سۇئۇمڬۇن ئۇڬۇرال Вунгурал - wungural وۇنڬۇرال Суумал - suumal سۇئۇمال Карелал - karelal كارېلال Ингерманал - ingermanal ئێنڬېرمانال Кванал - kwanal كوانال Эстонал - estonal ئېستۈنال Сетал - setal سېتال Ворал - woral وۈرال Марал - maral مارال Эрзал - er#al ئېرزال Шокша л - ^ok^al شۈكشال Мокшетал - mok^etal مۈكشېتال Картал - kartal كارتال Комал - komal كۈمال Войтирал - woytiral وۈيتێرال Йозал - yo#al يۈزال Отирал - otiral ئۈتێرال Удмурал - udmural ئۇدمۇرال Саамал - saamal سائامال Вепсал - we_sal وېفسال Ижорал - i$oral ئێجۈرال Ливал - liwal لێوال Хьундакавказиссел %undakawka#iSel ڮۇنداقافقسێصېل Буртал - burtal بۇرتال МагIарулал - mafarulal ماعارۇلال Даргинал - darginal دارڬێنال Адигал - adigal ادێڬال Къабардал - qabardal قاباردال Адигал - adigal ادێڬال Черкесал - xerkesal چېركېسال Куралал - kuralal كۇرالال Гъалгъал - valval غالغال Тумал - tumal تۇمال Табасаранал - tabasaranal تاباسارانال Газалал - ga#alal ڬازالال Хъалтагъал - ]altaval څالتاغال Апасал - a_asal افاسال КIартIвелал - jarTwelal گارطوېلال Юскерал - yuskeral يۇس ك ې رال - баски

"А" хIарпалдасса байбихьулел магIарул киаби ва абиял "А" хIарпалдасса байбихьулел магIарул кицаби ва абиял ا حارفالداصا بايبێڮۇلېل ماعارۇل كێښابێ وا ابێيال 1. Абизе бегьулебани, мунгияли добго жо бугоан. Цо магIарулассул букIун буго цIцIаназул кIудияб рехъен. Къурбаналълъе хъвезе бачун буго цо лълъикIаб дегIен. Дибирасс гарбида нус бахъараб дагIницца хъирхъидун, чIучIадун борчIизе гIамал гьабураб меххалълъ, ццин бахъарав бетIергьанчиясс «чIчIахха, болъонилан», абун буго. – Дуцца болъонилан цIцIарги лъун, гьанже гьаб къурбаналълъе бегьуларо! – ян гьумер букIкIинабун буго дибирасс. БегьичIони, цоги бачинилан ун вуго магIарулав. Ккун буго гьесс дагьабги лълъикIаб дегIен. Гьебги, доб цоябго гIадин, кодосса борчIизе, гIассиял гьаркьал гьаризе лIугьингун, бетIергьанчиясс дагIнил гIинзунире щурун руго гьадал рагIаби. Абде бегьинебани, мунгияли дабго жо бугоан. Цо маарулассул букIун буго цIцIаназул кIудаб рехъен. Къурбаналълъе хъоде бачун буго цо лълъикIаб дегIен. Дибирасс горбода нус бахъараб дагIницца хъирхъидун, чIучIадун борчIде гIамал бураб меххалълъ, ццин бахъарав белегьанчиясс «чIчIахха, болгьонилан», абун буго. – Дуцца болгьонилан цIцIарги гьумо, гьандже гьаб къурбаналълъе бегьиняро! – ян гьомер букIкIдебумо буго дибирасс. БегьчIони, цоги бачлилан омо вуго маарулав. Ккумо буго гьесс дагьабги лълъикIаб дегIен. Гьебги, даб цоябго гIадин, кодосса борчIде, гIассиял гьаркьал руде лълъугьингин, белегьанчиясс дагIнил гIендонире щурун руго гьадал рагIаби. abiRe behulebani, mungiyali dobgo $o bugoan. co mafarulaSul bujun bugo VanaRul judab re]en. qurbana'e ]weRe baxun bugo co 'ijab defen. dibiraS garbida nus ba]arab dafniCa ]ir]idun, zuzadun borziRe famal haburab me{a', Cin ba]araw beTerhanxiyaS "Za{a, bo;onilan" abun bugo. - duCa bo;onilan Vargi ;un, hanDe hab qurbana'e behularo! - yan humer buJinabun bugo dibiraS. behizoni, cogi baxinilan un wugo mafarulaw. Kun bugo heS dahabgi 'ijab defen. hebgi, dob coyabgo fadin, kodoSa borziRe, faSiyal harpal hariRe `uhingun, beTerhanxiyaS dafnil finRunire ?urun rugo hadal rafabi. abde behinebani, mungiyali dabgo $o bugoan. co maarulaSul bujun bugo VanaRul judab re]en. qurbana'e ]ode baxun bugo co 'ijab defen. dibiraS gorboda nus ba]arab dafniCa ]ir]idun, zuzadun borzde famal burab me{a', Cin ba]araw belehanxiyaS "Za{a, bolhonilan" abun bugo. - duCa bolhonilan Vargi humo, hanHe hab qurbana'e behinyaro! - yan homer buJdebumo bugo dibiraS. behzoni, cogi baxlilan omo wugo maarulaw. Kumo bugo heS dahabgi 'ijab defen. hebgi, dab coyabgo fadin, kodoSa borzde, faSiyal harpal rude 'uhingin, belehanxiyaS dafnil fendonire ?urun rugo hadal rafabi. ۱. ابێزې بېهۇلېبانێ، مۇنڬێيالێ دۈبڬۈ جۈ بۇڬۈئان. ښۈ ماعارۇلاص ۇل بۇگۇن بۇڬۈ ڞانازۇل گۇدێياب رېڅېن. قۇرباناڷې څوېزې باچۇن بۇڬۈ ښۈ ڷێگاب دېعېن. دێـبێراص ڬاربێدا نۇس باڅاراب داعنێڛا څێرڅێدۇن، ڃۇڃادۇن بۈرڃێزې عامال هابۇراب مېخاڷ، ڛێن باڅاراو بېطېرهانچێياص "ڄاخا، بۈڸۈنێلان" ابۇن بۇڬۈ. - دۇڛا بۈڸۈنێلان ڞارڬێ ڸۇن، هانجې هاب قۇرباناڷې بېهۇلارۈ! - يان هۇمېر بۇڴێنابۇن بۇڬۈ دێـبێراص. بېهێڃۈنێ، ښۈڬێ باچێنێلان ئۇن وۇڬۈ ماعارۇلاو. ڭۇن بۇڬۈ هېص داهابڬێ ڷێگاب دېعېن. هېبڬێ، دۈب ښۈيابڬۈ عادێن، كۈدۈصا بۈرڃێزې، عاصێيال هارڨال هارێزې ڶۇهێنڬۇن، بېطېرهانچێياص داعنێل عێنزۇنێرې ۺۇرۇن رۇڬۈ هادال راعابێ. 2. Абизе дуда тIадаб буго, тIубай-тIубангутIи ханассул иш буго. abiRe duda Tadab bugo, Tubay-TubanguTi {anaSul i/ bugo. Абде дуда адаб буго, обай-обангутIи ханассул иш буго. abde duda adab bugo, obay-obanguTi {anaSul i/ bugo. ۲. ابێزې دۇدا طاداب بۇڬۈ، طۇباي- طۇبانڬۇطێ ځاناصۇل ئێش بۇڬۈ. 3. АбизегIан рагIи дур лагъ, абун ххадуб мун гьелълъул лагъ. abiRefan rafi dur laG, abun {adub mun he'ul laG. АбдегIан рагIи дур лагъ, абун ххадуб мун гьелълъул лагъ. abdefan rafi dur laG, abun {adub mun he'ul laG. ۳. ابێزېعان راعێ دۇر لاغ، ابۇن خادۇب مۇن هېڷۇل لاغ. 4. АбичIого тараб рагIи ххазина буго. abizogo tarab rafi {aRina bugo. АбчIого тараб рагIи ххазина буго. abzogo tarab rafi {aRina bugo. ۴. ابێڃۈڬۈ تاراب راعێ - خازێنا. 5. Абундачал гIемер, ячундачал дагь, ячунев чи гьечIей Чала Бариян. abundaxal femer, yaxundaxal dah, yaxunew xi hezey xala bariyan. Абундачал гIемер, ячундачал дагь, ячинев чи гьечIей Чала Бариян. abundaxal femer, yaxundaxal dah, yaxinew xi hezey xala bariyan. ۵. ابۇنداچال عېمېر، ياچۇنداچال داه، ياچۇنېو چێ هېڃېي چالا بارێيان. 6. Абундачалда ххадуй лIугьарай хабалI ракьа турарай цо гIаданалълъул хабаде ккарайила. abundaxalda {aduy `uharay [aba` rapa turaray co fadana'ul [abade Karayila. Абундачалълъа ххадуй лълъугьарай хӏабалълъ ракьа турарай цо адамалълъул хӏабале ккарайила. abundaxa'a {aduy 'uharay \aba' rapa turaray co adama'ul \abale Karayila. ۶. ابۇنداچالدا خادۇي ڶۇهاراي ځاباڶ راڨا تۇراراي ښۈ عاداماڷۇل ځابادې ڭارايـێلا 7. Абунщинай ясги щоларей, кьунщинаб рагIиги батулареб. abun?inay yasgi ?olarey, pun?inab rafigi batulareb. Абунщиняй ясги щонярей, кьумощиняб рагIиги батиняреб. abun?inyay yasgi ?onyarey, pumo?inyab rafigi batinyareb. ۷. ابۇنۺێناي ياسڬێ ۺۈلارېـي، ڨۇنۺێناب راعێڬێ باتۇلارېب. 8. Абураб берцинлъаги, бицараб гьуинлъаги. aburab bercin;agi, bicarab huin;agi. Абураб берцелаги, бицараб гьоэлаги. aburab bercelagi, bicarab hoelagi. ۸. ابۇراب بېرښێنڸاڬێ، بێښاراب هۇئێنڸاڬێ. 9. Абураб бичIчIуларев, бицараб босуларев. aburab biZularew, bicarab bosularew. Абураб бичIчIинярев, бицараб босинярев. aburab biZinyarew, bicarab bosinyarew. ۹. ابۇراب بێڄۇلارېو، بێښاراب بۈسۇلارېو. 10. Абураб – гIарац, абичIого тараб – месед. aburab - farac, abizogo tarab - mesed. Абураб – гIарац, абчIого тараб – месед. aburab - farac, abzogo tarab - mesed. ۱۰. ابۇراب - عاراښ، ابێڃۈڬۈ تاراب - مېسېد. 11. Абураб нахъ буссунареб, хъвараб бацIцIунареб. aburab na] buSunareb, ]warab baVunareb. Абураб нахъ буссиняреб, хъвараб бацIцIиняреб. aburab na] buSinyareb, ]warab baVinyareb. ۱۱. ابۇراب ناڅ بۇصۇنارېب، څواراب باڞۇنارېب. 12. Абураб рагIи – реххараб чIор. aburab rafi - re{arab zor. Абураб рагIи – реххараб чIор. aburab rafi - re{arab zor. ۱۲. ابۇراب راعێ - رېخاراب ڃۈر. 13. Абураб берцинай, бицараб гьуинай. aburab bercinay, bicarab huinay. Абураб берценай, бицараб гьоэнай. aburab bercenay, bicarab hoenay. ۱۳. ابۇراب بېرښێناي، بۇښاراب هۇئێناي. 14. Абурабги гьабурабги берцин бихьаги. aburabgi haburabgi bercin biFagi. Абурабги бурабги берцен бихьаги. aburabgi burabgi bercen biFagi. ۱۴. ابۇرابڬێ هابۇرابڬێ بېرښێن بێڮاڬێ. 15. Абурай яс – чияр яс. aburay yas - xiyar yas. Абурай яс – чиял яс. aburay yas - xiyal yas. ۱۵. ابۇراي ياس - چێيار ياس. 16. Абурайго ячана, ячарайго йиччана. aburaygo yaxana, yaxaraygo yiXana. Абурайго ячана, ячарайго йиччана. aburaygo yaxana, yaxaraygo yiXana. ۱۶. ابۇرايڬۈ ياچانا، ياچارايڬۈ يـێڿانا. 17. Абурассе гурейила йикIуней, ячарассейила (ячани – дур, ани – чияр). aburaSe gureyila yijuney, yaxaraSeyila (yaxani - dur, ani - xiyar). Абурассе гурейила йикIиней, ячарассейила (ячани – дур, ани – чиял). aburaSe gureyila yijiney, yaxaraSeyila (yaxani - dur, ani - xiyal). ۱۷. ابۇراصې ڬۇرېيێلا يێگۇنېي، ياچاراصېيێلا (ياچانێ - دۇر، انێ - چێيار). 18. АбухIанипацца хIама биччачIони, ХIанукацца оц биччалареб. abu\ani<aCa \ama biXazoni, \anukaCa oc biXalareb. АбухIанипацца хIама биччачIони, ХIанукацца оц биччаняреб. abu\ani<aCa \ama biXazoni, \anukaCa oc biXanyareb. ۱۸. ابۇحانافێڛا حاما بێڿاڃۈنێ، حانۇكاڛا ئۈښ بێڿالارېب. 19. Аваданлъи гьечIеб гIумру – чIагого жужахI. awadan;i hezeb fumru - zagogo DuDa\. Авадали гьечIеб гIурму – чIагого джуджахI. awadali hezeb furmu - zagogo HuHa\. ۱۹. اوادانڸێ هېڃېب عۇمرۇ - ڃاڬۈڬۈ جۇجاح. 20. Аваданлъиялълъ гIумру ххалат гьабулеб, ццидацца къокъ гьабулеб. awadan;iya' fumru {alat habuleb, CidaCa qoq habuleb. Авадалиялълъ гIурму ххалат бунеб, ццидацца къокъ бунеб. awadaliya' furmu {alat buneb, CidaCa qoq buneb. ۲۰. اوادانڸێياڷ عۇمرۇ خالات هابۇلېب، ڛێداڛا قۈق هابۇاېب. 21. Авал бигъаниги, аххир роцIцIине бегьулеб. awal biGanigi, a{ir roVine behuleb. Авал бигъаниги, аххир роцIцIде бегьинеб. awal biGanigi, a{ir roVde behineb. ۲۱. اوال بێغانێڬێ، اخێر رۈڝێنې بېهۇلېب. 22. Авал гьечIеб аххирги букIунареб, аххир гьечIеб авалги букIунареб. awal hezeb a{irgi bujunareb, a{ir hezeb awalgi bujunareb. Авал гьечIеб аххирги букIиняреб, аххир гьечIеб авалги букIиняреб. awal hezeb a{irgi bujinyareb, a{ir hezeb awalgi bujinyareb. ۲۲. اوال هېڃېب اخێرڬێ بۇگۇنارېب، اخێر هېڃېب اوالڬێ بۇگۇنارېب. 26. Авлахъалда гIи тIагIани, тIехIаб гъвалицца бетIерлъи гьабулеб. awla]alda fi Tafani, Te\ab GwaliCa beTer;i habuleb. Авлахъалълъа гIи вагIани, эхIаб гъвалицца бел'эли бунеб. awla]a'a fi wafani, e\ab GwaliCa bel~eli buneb. ۲۶. اولاڅالدا عێ طاعانێ، طېحاب غوالێڛا بېطېرڸێ هابۇلېب. 27. Гьакил ракI гIадинай, лалтIамалълъул цIцIалкIу гIадинай. hakil raj fadinay, lalTama'ul Valju fadinay. Гьиркил ракI гIадиняй, лалтIамалълъул цIцIалкIо гIадиняй. hirkil raj fadinyay, lalTama'ul Valjo fadinyay. ۲۷. هاكێل راگ عادێناي، لالطاماڷۇل ڞالگۇ عادێناي. 28. Агъаз гьечIев чияссул угъдул кьватI-кьватIун унел. aGaR hezew xiyaSul uGdul pwaT-pwaTun unel. Тӏалаб гьечIев чияссул агъаби кьвагь-кьвагьун энел. Talab hezew xiyaSul aGabi pwah-pwahun enel. ۲۸. اغاز هېڃېو چێياصۇل ئۇغدۇل ڨواط- ڨواطۇن ئۇنېل. 29. Агъаз гьечIесс черхх чIвалеб, чехь квешасс рукъ чIвалеб. aGaR hezeS xer{ zwaleb, xeF kwe/aS ruq zwaleb. Тӏалаб гьечIесс черхх чIванеб, чехь кошасс рукъ чIванеб. Talab hezeS xer{ zwaneb, xeF ko/aS ruq zwaneb. ۲۹. اغاز هېڃېص چېرخ ڃوالېب، چېڮ كوېشاص رۇق ڃوالېب. 30. Агьлулъун гьечIев чи бетIерлъунги тоге, гьунар гьечIеб чу рекIун, чабхъадги унге. ahlu;un hezew xi beTer;ungi toge, hunar hezeb xu rejun, xab]adgi unge. Агьлулун гьечIев чи бел'элунги тоги, гьунар гьечIеб чу рокIон, чабхъадги онги. ahlulun hezew xi bel~elungi togi, hunar hezeb xu rojon, xab]adgi ongi. ۳۰. اهلۇڸۇن هېڃېو چێ بېطېرڸۇنڬێ تۈڬې، هۇنار هېڃېب چۇ رېگۇن، چابڅادڬێ ئۇنڬې. 31. АгIаги махIаги гьечIого дахIа бижулареб (ракги лълъимги гьечIого тIегь бижулареб). afagi ma\agi hezogo da\a biDulareb (rakgi 'imgi hezogo Teh biDulareb). АгIаги махIаги гьечIого дахIа бижиняреб (ракги лълъинги гьечIого тIегь бижиняреб). afagi ma\agi hezogo da\a biDinyareb (rakgi 'ingi hezogo Teh biDinyareb). ۳۱. اعاڬێ ماحاڬێ هېڃۈڬۈ داحا بێجۇلارېب (راكڬێ ڷێمڬێ هېڃۈڬۈ طېه بێجۇلارېب). 32. Адаб буголъи – тарбия буголъи. adab bugo;i - tarbiya bugo;i. Адаб буголи – тарбия буголи. adab bugoli - tarbiya bugoli. ۳۲. اداب بۇڬۈڸێ - تاربێيا بۇڬۈڸێ. 33. Адаб гьечIессул адабги ккоге, жаниб лъоларессда рагIиги бицунге. adab hezeSul adabgi Koge, Danib ;olareSda rafigi bicunge. Адаб гьечIессул адабги ккоги, жаниб гьенарессда рагIиги бицуги. adab hezeSul adabgi Kogi, Danib henareSda rafigi bicugi. ۳۳. اداب هېڃېصۇل ادابڬێ ڭۈڬې، جانێب ڸۈلارېصدا راعێڬێ بێښۇنڬې 34. Адаб гьумер бихьун гуребила, чи вихьунила гьабизе кколеб. adab humer biFun gurebila, xi wiFunila habiRe Koleb. Адаб гьомер бихьун гуребила, чи вихьунила буде ккенеб. adab homer biFun gurebila, xi wiFunila bude Keneb. ۳۴. اداب، هۇمېر بێڮۇن ڬۇرېبێلا، چێ وێڮۇنێلا هابێزې ڭۈلېب. 35. Адабазул эбел – калам дагьлъийила, хьулазул эбел – ссабруйила. adaba#ul ebel - kalam dah;iyila, FulaRul ebel - Sabruyila. Адабазул эбел – калам дагьлийила, хьулазул эбел – ссабруйила. adaba#ul ebel - kalam dahliyila, FulaRul ebel - Sabruyila. ۳۵. ادابازۇل ئېبېل - كالام داهڸێيێلا، ڮۇلازۇل ئېبېل - صابرۇيـێلا. 36. Адинго дуниялги букIинареб батила, ХIубикьго Назаровги вукIинарев ватила. Назаров вукIун вуго Гъуниб мухъалда вукIарав хъачIав бетIер. ХъачIаб билълъен (низам) тIасса ине хIасратал гIадамазда гьоркьор гьал рагIаби кицилъун тIиритIун ун руго. adingo duniyal bujinareb batila, \ubipgo naRarowgi wujinarew watila. naRarow wujun wugo Gunib mu]alda wujaraw ]azaw beTer. ]azab bi'en (niRam) TaSa ine \asratal fadamaRda horpor hal rafabi kici;un TiriTun un rugo. Адинго дунялги букIиняреб батла, ХIубикьго Назаровги вукIинярев ватла. Назаров вукIун вуго Гъуниб нухъалълъа вукIарав хъачIав бел'эр. ХъачIаб белълъен (низам) асса энде хIасратал адамазда гьоркьор гьал рагIаби кицилун тIиритIун омо руго. adingo dunyal bujinyareb batla, \ubipgo naRarowgi wujinyarew watla. naRarow wujun wugo Gunib nu]a'a wujaraw ]azaw bel~er. ]azab be'en (niRam) aSa ende \asratal adamaRda horpor hal rafabi kicilun TiriTun omo rugo. ۳۶. ادێنڬۈ دۇنێيالڬێ بۇگێنارېب باتێلا، حۇبێڨڬۈ نازاراوڬێ وۇگێنارېو واتێلا نازاراو وۇگۇن وۇڬۈ غۇنێب مۇڅالدا وۇگاراو څاڃاو بېطېر. څاڃاب نێزام طاصا ئێنې حاسراتال عادامازدا هۈرڨۈر هال راعابێ كێښێڸۇن طێرێطۇن ئۇن رۇڬۈ. 37. АдухIилалълъе бокьун хIамил сариси буго, ХIадисилалълъе бокьун болъонил гъвалдар буго. adu\ila'e bopun \amil sarisi bugo, \adisila'e bopun bo;onil Gwaldar bugo. АдухIилалълъе бокьун хIамил сариси буго, ХIадисилалълъе бокьун болгьонил гъвалдар буго. adu\ila'e bopun \amil sarisi bugo, \adisila'e bopun bolhonil Gwaldar bugo. ۳۷. ادۇحێلاڷې بۈڨۇن حامێل سارێسێ بۇڬۈ، حادێسێلاڷې بۈڨۇن بۈڸۈنێل غوالدار. 38. Азарго лъимер бугониги, цоябги хвезе бокьулареб, цохIо бугеб лъимер хвараб меххалълъ гIадин, бакьулIа мугъги бекулареб. aRargo ;imer bugonigi, coyabgi [weRe bopulareb, co\o bugeb ;imer [warab me{a' fadin, bapu`a muGgi bekulareb. Азарго гьимер бугониги, цоябги хӏоде бокьиняреб, цохIо бугеб гьимер хӏвараб меххалълъ гIадин, бакьолълъа могъги бекиняреб. aRargo himer bugonigi, coyabgi \ode bopinyareb, co\o bugeb himer \warab me{a' fadin, bapo'a moGgi bekinyareb. ۳۸. ازارڬۈ ڸێمېر بۇڬۈنێڬێ، ښۈيابڬێ ځوېزې بۈڨۇلارېب، ښۈحۈ بۇڬېب ڸێمېر ځواراب مېخاڷ عادێن، باڨۇڶا مۇغڬێ بېكۇلارېب. 39. Азарго галул нух цо галудассан байбихьулеб. aRargo galul nu[ co galudaSan baybiFuleb. Азарго галул нугь цо галудассан байбихьинеб. aRargo galul nuh co galudaSan baybiFineb. ۳۹. ازارڬۈ ڬالۇل نۇځ ښۈ ڬالۇداصان بايبێڮۇلېب. 40. Азарго оц бугев цо релълъмаххалде ккаравила. aRargo oc bugew co re'ma{alde Karawila. Азарго оц бугев цо релълъмаххалълъе ккаравила. aRargo oc bugew co re'ma{a'e Karawila. ۴۰. ازارڬۈ ئۈښ بۇڬېو ښۈ رېڷماخالدې ڭاراوێلا. 41. Азаргоясс гьабураб, цоясс биххулеб. aRargoyaS haburab, coyaS bi{uleb. Азаргоясс бураб, цоясс биххинеб. aRargoyaS burab, coyaS bi{ineb. ۴۱. ازارڬۈياص هابۇراب ښۈياص بێخۇلېب. 42. Азаргоясс хур бекьун батани, азаралда цоабилессе гьеб бекьизе азарго нухалълъ бигьалъулебила. Азаргоясс кечI хъван батани, азаралда цоабилессе гьеб хъвазе азарго нухалълъ захIмалъулебила. aRargoyaS [ur bepun batani, aRaralda coabileSe heb bepiRe aRargo na[a' biha;ulebila. aRargoyaS kez ]wan batani, aRaralda coabileSe heb ]waRe aRargo nu[a' Razma;ulebila. Азаргоясс хӏур бекьун батани, азаралълъа цоабилессе гьеб бекьде азарго нугьалълъ бигьалинебила. Азаргоясс кечI хъвамо батани, азаралълъа цоабилессе гьеб хъваде азарго нугьалълъ захIмалинебила. aRargoyaS \ur bepun batani, aRara'a coabileSe heb bepde aRargo naha' bihalinebila. aRargoyaS kez ]wamo batani, aRara'a coabileSe heb ]wade aRargo nuha' Razmalinebila. ۴۲. ازارڬۈياص ځۇر بېڨۇن باتانێ، ازارالدا ښۈئابێلېصې هېب بېڨێزې ازارڬۈ نۇځاڷ بێهاڸۇلېبێلا. ازارڬۈياص كېڃ څوان باتانێ، ازارالدا ښۈئابێلېصې هېب څوازې ازارڬۈ نۇځاڷ زاحماڸۇلېبێلا. 43. Азарида гьоркьоб цо нухалълъниги гIакъилги мекъи кколевила. aRarida horpob co nu[a'nigi faqilgi meqi Kolewila. Азарида гьоркьоб цо нугьалълъниги гIакъилги мекъи ккеневила. aRarida horpob co nuha'nigi faqilgi meqi Kenewila. ۴۳. ازارێدا هۈرڨۈب ښۈ نۇځاڷنێڬێ عاقێلڬێ مېقێ ڭۈلېوێلا. 44. АзарцIцIул гьоцIцIоян абуниги, кIал гьуинлъулареб. aRarVul hoVoyan abunigi, jal huin;ulareb. АзарцIцIол гьоцIцIоян абуниги, кIал гьоэлиняреб. aRarVol hoVoyan abunigi, jal hoelinyareb. ۴۴. ازارڞۇل هۈڞۈيان ابۇنێڬێ، گال هۇئێنڸۇلارېب. 45. Аздагьо къинлъани аздагьо гьабула, болъон къинлъани болъон гьабула. aRdaho qin;ani aRdaho habula, bo;on qin;ani bo;on habula. Аждагьа къелуни аждагьа буня, болгьон къелуни болгьон буня. aDdaha qeluni aRdaha bunya, bolhon qeluni bolhon bunya. ۴۵. ازداهۈ قێنڸانێ ازداهۈ هابۇلا، بۈڸۈن قێنڸانێ بۈڸۈن هابۇلا. 46. Азу – Базулълъуй, Базу – чиялълъуй. aRu - baRu'uy, baRu - xiya'uy. Азу – Базулълъуй, Базу – чиялълъуй. aRu - baRu'uy, baRu - xiya'uy. ۴۶. ازۇ - بازۇڷۇي، بازۇ - چێياڷۇي. 47. Айгъир босулелълъул лъалессда гьикъе, чIчIужу ячунелълъул ракIалда гьикъе. ayGir bosule'ul ;aleSda hiqe, ZuDu yaxune'ul rajalda hiqe. Айгъир босинелълъул гьанессда гьикъе, чIчIужу ячинелълъул ракIалълъа гьикъе. ayGir bosine'ul haneSda hiqe, ZuDu yaxine'ul raja'a hiqe. ۴۷. ايغێر بۈسۇلېڷۇل ڸالېصدا هێقې، ڄۇجۇ ياچۇنېڷۇل راگالدې هێقې. 48. Айгъир гIалаялълъ гьабулеб, багьадур рагъалълъ гьавулев. ayGir falaya' habuleb, bahadur raGa' hawulew. Айгъир гIалаялълъ бунеб, багьадур рагъалълъ вунев. ayGir falaya' buneb, bahadur raGa' wunew. ۴۸. ايغێر عالاياڷ هابۇلېب، باهادۇر راغاڷ هاوۇلېو. 49. Алазан рагIалда бицараб Ициг гохIихъ батараб. alaRan rafalda bicarab icig go\i] batarab. Алазан рагIала бицараб Ициг гохIихъ батараб. alaRan rafala bicarab icig go\i] batarab. ۴۹. الازان راعالدا بێښاراب ئێښێڬ ڬۈحێڅ باتاراب. 50. Алжан-жужахIалълъул бицун щай дуе, Бисмиллагь бахъизе жеги лъаларев. alDan-DuDa\a'ul bicun ?ay duye, bismilah ba]iRe Degi ;alarew. Алжан-джуджахIалълъул бицун ссундуе дой, Бисмиллагь бахъде жеги гьанярев. alDan-HuHa\a'ul bicun Sunduye doy, bismilah ba]de Degi hanyarew. ۵۰. الجان- جۇجاحاڷۇل بێښۇن ۺاي دۇيې، بسم الله باڅێزې جېڬێ ڸالارېو. 51. Алжан къварилъун къватIире рачIарал хIурулгIинзаби, зодор гIемерлъун гIодоре рачIарал малаикзаби. alDan qwari;un qwaTire razaral \urulfinRabi, Rodor femer;un fodore razaral malaikRabi. Алжан къварилун къватIире рачIарал хIурулгIинзаби, зодор гIемелун гIодоре рачIарал малаикзаби. alDan qwarilun qwaTire razaral \urulfinRabi, Rodor femelun fodore razaral malaikRabi. ۵۱. الجان قوارێڸۇن قواطێرې راڃارال حۇرۇلعێنزابێ، زۈدۈر عېمېرڸۇن عۈدۈرې راڃارال مالائێكزابێ. 52. Алжан кьун, жужахI босарав. alDan pun, DuDa\ bosaraw. Алжан кьумо, джуджахI босарав. alDan pumo, HuHa\ bosaraw. ۵۲. الجان ڨۇن جۇجاح بۈساراو. 53. Алжан тIадалда ццереги кколелила бессдал лъимал, жужахI тIадалда ццереги кколелила. Кициялълъул магIна буго, бессдал эбелалълъе алжан бессдал лъималазе гьабураб хъулухъалълъе гIоло щвезе бугилан, жужахIалълъуеги гьей бессдал лъималазе гьабураб квешлъиялълъе гIоло реххизе йигилан абураб. alDan Tadalda Ceregi Kolelila beSdal ;imal, DuDa\ Tadalda Ceregi Kolelila. kiciya'ul mafna bugo, beSdal ebela'e alDan beSdal ;imalaRe haburab ]ulu]a'e folo ?weRe bugilan, DuDa\a'uyegi hey beSdal ;imalaRe haburab kwe/;iya'e folo re{iRe yigilan aburab. Алжан адалълъа ццереги ккенелила бесстӏал гьимал, джуджахI адалълъа ццереги ккенелила. Кициялълъул магIна буго, бесстӏал эбелалълъе алжан бесстӏал гьималазе бураб хъулухъалълъе гIоло щоде бугилан, джуджахIалълъуеги гьей бесстӏал гьималазе бураб квешлиялълъе гIоло реххде йигилан абураб. alDan ada'a Ceregi Kenelila beSTal himal, HuHa\ ada'a Ceregi Kenelila. kiciya'ul mafna bugo, beSTal ebela'e alDan beSTal himalaRe burab ]ulu]a'e folo ?ode bugilan, HuHa\a'uyegi hey beSTal himalaRe burab kwe/liya'e folo re{de yigilan aburab. ۵۳. الجان طادالدا ڛېرېڬێ ڭۈلېلێلا بېصدال ڸێمال، جۇجاح طادالدا ڛېرېڬێ ڭۈلېلێلا. كێښێياڷۇل ماعنا بۇڬۈ، بېصدال ئېبېلاڷې الجان بېصدال ڸێمالازې هابۇراب څۇلۇڅاڷې عۈلۈ ۺوېزې بۇڬێلان، جۇجاحاڷۇيـېڬێ هېي بېصدال ڸێمالازې هابۇراب كوېشڸێياڷې عۈلۈ رېخێزې يێڬێلان ابۇراب. 54. Алжан улбузул хIатIазда гъоркьила букIунеб. alDan ulbuRul \aTaRda Gorpila bujuneb. Алжан улбузул хIатIазда гъоркьила букIинеб. alDan ulbuRul \aTaRda Gorpila bujineb. ۵۴. الجان ئۇلبۇزۇل حاطازدا غۈرڨێلا بۇگۇنېب. 55. Алжан щвечIони, жужахIгIаги хIакъабила. alDan ?wezoni, DaDa\fagi \aqabila. Алжан щочIони, джуджахIгIаги хIакъабила. alDan ?ozoni, HaHa\fagi \aqabila. ۵۵. الجان ۺوېڃۈنێ جۇجاحڬێ حاقابێلا. 56. Алжаналде хьул лъуни, ссиратI букIинги кIочон тоге. alDanalde Ful ;uni, SiraT bujingi joxon toge. Алжаналълъе хьул гьуни, ссиратI букIинги кIочон тоге. alDana'e Ful huni, SiraT bujingi joxon toge. ۵۶. الجانالدې ڮۇل ڸۇنێ صێراط گۈچۈن تۈڬې. 57. Алжанги хIеккараб гьологи – кIиябго цадахъ букIунареб. alDangi \eKarab hologi - jiyabgo cada] bujunareb. Алжанги хIелккараб гьологи – кIиябго цадахъ букIиняреб. alDangi \elKarab hologi - jiyabgo cada] bujinyareb. ۵۷. الجانڬێ حېڭاراب هۈلۈڬێ - گێيابڬۈ ښاداڅ بۇگۇنارېب. 58. Алжаналда данделъизе хъван батаги. alDanalda dande;iRe ]wan batagi. Алжаналълъа данделде хъвамо батаги. alDana'a dandelde ]wamo batagi. ۵۸. الجانالدا داندېڸێزې څوان باتاڬێ. 59. Алжаналълъе кIул какила, какие кIул ракI бацIцIалъийила. alDana'e jul kakila, kakiye jul raj baVa;iyila. Алжаналълъе кIул какила, какие кIул ракI бацIцIалийила. alDana'e jul kakila, kakiye jul raj baValiyila. ۵۹. الجاناڷې گۇل كاكێلا، كاكێيې گۇل راگ باڞاڸێيێلا. 60. Алжаналълъубе билълъунарого цIцIанила хIамил гIундул ххалалъарал, нахъе билълъунарого цIцIанила рачIчI къокълъараб. alDana'ube bi'unarogo Vanila \amil fundul {ala;aral, na]e bi'unarogo Vanila raZ qoq;arab. Алжаналълъубе белълъенарого цIцIанила хIамил гIундул ххалалурал, нахъе белълъенарого цIцIанила рачIчI къокълураб. alDana'ube be'enarogo Vanila \amil fundul {alalural, na]e be'enarogo Vanila raZ qoqlurab. ۶۰. الجاناڷۇبې بێڷۇنارۈڬۈ ڞانێلا حامێل عۇندۇل خالاڸارال، ناڅې بێڷۇنارۈڬۈ ڞانێلا راڄ قۈقڸاراب. 61. Алжаналълъув таниги, къадарав чиясс къадараб гIамал толареб. alDana'uw tanigi, qadaraw xiyaS qadarab famal tolareb. Алжаналълъув таниги, къадарав чиясс къадараб гIамал тенареб. alDana'uw tanigi, qadaraw xiyaS qadarab famal tenareb. ۶۱. الجاناڷۇو تانێڬێ، قاداراو چێياص قاداراب عامال تۈلارېب. 62. Алжаналълъувги цадахъ вукIине вокьиларев. alDana'uwgi cada] wujine wopilarew. Алжаналълъувги цадахъ вукIде вокьинярев. alDana'uwgi cada] wujde wopinyarew. ۶۲. الجاناڷۇوڬێ ښاداڅ وۇگێنې وۈڨێلارېو. 63. Алжаналълъул гьури – лъимадул хIухьел. alDana'ul huri - ;imadul \uFel. Алжаналълъул гьури – гьимадол хIохьел. alDana'ul huri - himadol \oFel. ۶۳. الجاناڷۇل هۇرێ - ڸێمادۇل حۇڮېل. 64. Алжаналълъул нуцIцIида «Ссабру», – ян хъван гьечIила, хъван бугила «сс-а-б-р-у», – ян ххалат гьабун. alDana'ul nuVida « Sabru », - yan ]wan hezila, ]wan bugila « S-a-b-r-u », - yan {alat habun. Алжаналълъул нуцIцIида «Ссабру», – ян хъвамо гьечIила, хъвамо бугила «сс-а-б-р-у», – ян ххалат бумо. alDana'ul nuVida « Sabru », - yan ]wamo hezila, ]wamo bugila « S-a-b-r-u », - yan {alat bumo. ۶۴. الجاناڷۇل نۇڞێدا صابرۇ - يان څوان هېڃێلا، څوان بۇڬێلا صـــــابـــــرۇ - يان خالات هابۇن. 65. Алжаналълъурги – цадахъ, жужахIалълъурги – цадахъ. alDana'urgi - cada], DuDa\a'urgi - cada]. Алжаналълъурги – цадахъ, джуджахIалълъурги – цадахъ. alDana'urgi - cada], HuHa\a'urgi - cada]. الجاناڷۇرڬێ ښاداڅ، جۇجاحاڷۇرڬێ ښاداڅ. 66. «Алипалълъ» «би» ккун, «биялълъ» «ти» ккун. Гьадин абула, гьасс дов ккун, досс цогияв ккун, жидее ххайир балагьулел, тIекъаб рахъ бергьинабун, «баба-дада» гьабулел цо тайпа гIадамазул бугеб меххалълъ. «ali<a'» «bi» Kun, «biya'» «ti» Kun. hadin abula, haS dow Kun, doS cogiyaw Kun, Dideye {ayir balahulel, Teqab ra] berhinabun, «baba-dada» habulel co tay<a fadamaRul bugeb me{a'. «Алипалълъ» «би» ккумо, «биялълъ» «ти» ккумо. Гьадин абиня, гьасс дав ккумо, дасс цогияв ккумо, жодее ххайир балагьинел, тIекъаб рахъ белдебумо, «баба-дада» бунел цо тайпа адамазул бугеб меххалълъ. «ali<a'» «bi» Kumo, «biya'» «ti» Kumo. hadin abinya, haS daw Kumo, daS cogiyaw Kumo, Dodeye {ayir balahinel, Teqab ra] beldebumo, «baba-dada» bunel co tay<a adamaRul bugeb me{a'. ۶۶. الێفاڷ بێ ڭۇن، بێياڷ تێ ڭۇن. هادێن ابۇلا، هاص دۈو ڭۇن، دۈص ښۈڬێياو ڭۇن، جێدېيې خايێر بالاهۇلېل، طېقاب راڅ بېرهێنابۇن، بابا- دادا هابۇلېل ښۈ تايفا عادامازۇل بۇڬېب مېخاڷ. 67. Алипалълъ таниги, тиялълъ йосила, Тела магIарулав, щвела лъарагIав. ali<a' tanigi, tiya' yosila, tela mafarulaw, ?wela ;arafaw. Алипалълъ таниги, тиялълъ йосла, Тела маарулав, щвела гьарагIав. ali<a' tanigi, tiya' yosla, tela maarulaw, ?wela harafaw. ۶۷. الێفاڷ تانێڬێ، تێياڷ يۈسێلا، تېلا ماعارۇلاو، ۺوېلا ڸاراعاو. 68. Аллагь вокьулессе гIадамалги рокьулел. allah wopuleSe fadamalgi ropulel. Аллагь вокьинессе адамалги рокьинел. allah wopineSe adamalgi ropinel. ۶۸. الله وۈڨۇلېصې عادامالڬێ رۈڨۇلېل. 69. Аллагь – дихъан, илбис – духъан. allah - di]an, ilbis - du]an. Аллагь – дихъан, илбис – духъан. allah - di]an, ilbis - du]an. ۶۹. الله دێڅان، ئێلبێس دۇڅان. 70. Аллагь ккурав Аллагьассги ккола. allah Kuraw allahaSgi Kola. Аллагь ккурав Аллагьассги кконя. allah Kuraw allahaSgi Konya. ۷۰. الله ڭۇراو اللهاصڬێ ڭۈلا. 71. Аллагь кIалалълъухъ гуревила гIенеккулев, ракIалълъухъила. allah jala'u] gurewila feneKulew, raja'u]ila. Аллагь кIалалълъухъ гуревила гIенеккинев, ракIалълъухъила. allah jala'u] gurewila feneKinew, raja'u]ila. ۷۱. الله گالاڷۇڅ ڬۇرېوێلا عېنېڭۇلېو، راگاڷۇڅێلا. 72. Аллагь кIочараб бечелъиги кьогегийила, чи гурхIараб хъарцинлъиги бихьугегийила. (Мун кIочон тезегIан гIемерги кьогейила, Аллагь, дие боцIцIи, гIадамал дида гурхIизегIан дагьабги кьогейила). allah joxarab bexe;igi pogegiyila, xi gur\arab ]arcin;igi biFugegiyila. (mun joxon teRefan femergi pogeyila, allah, diye boVi, fadamal dida gur\iRefan dahabgi pogeyila). Аллагь кIочараб бечелиги кьогейгийила, чи гурхIараб хъарцилиги бихьугейгийила. (Мун кIочон тедегIан гIемерги кьогейила, Аллагь, де боцIцIи, адамал дида гурхIдегIан дагьабги кьогейила). allah joxarab bexeligi pogeygiyila, xi gur\arab ]arciligi biFugeygiyila. (mun joxon tedefan femergi pogeyila, allah, de boVi, adamal dida gur\defan dahabgi pogeyila). ۷۲. الله گۈچاراب بېچېڸێڬێ ڨۈڬېڬێيێلا، چێ ڬۇرحاراب څارښێنڸێڬێ بێڮۇڬېڬێيێلا. (مۇن گۈچۈن تېزېعان عېمېرڬێ ڨۈڬېيێلا، الله، دێيې بۈڞێ، عادامال دێدا ڬۇرحێزېعان داهابڬێ ڨۈڬېيێلا). 73. Аллагь разияб гIамал гурей, гIадамал разияб пиша гурей. allah raRiyab famal gurey, fadamal raRiyab <i/a gurey. Аллагь разияб гIамал гурей, адамал разияб пиша гурей. allah raRiyab famal gurey, adamal raRiyab <i/a gurey. ۷۳. الله رازێياب عامال ڬۇرېي، عادامال رازێياب فێشا ڬۇرېي. 74. Аллагь разияб гIамал кьеги. allah raRiyab famal pegi. Аллагь разияб гIамал кьейги. allah raRiyab famal peygi. ۷۴. الله رازێياب عامال ڨېڬێ. 75. Аллагь реххссоларессдаги хварав чияссдаги гьоркьоб батIалъи гьечIебила. allah re{SolareSdagi [waraw xiyaSdagi horpob baTa;i hezebila. Аллагь реххссенярессдаги хӏварав чияссдаги гьоркьоб балали гьечIебила. allah re{SenyareSdagi \waraw xiyaSdagi horpob balali hezebila. ۷۵. الله رېځصۈلارېصداڬێ ځواراو چێياصداڬێ هۈرڨۈب باطاڸێ هېڃېبێلا. 76. Аллагь реххссолеб – кIал, хIарамаб боцIцIи цIеххолеб – ракI. allah re{Soleb - jal, \aramab boVi ve{oleb - raj. Аллагь реххссенеб – кIал, хIарамаб боцIцIи цIуххунеб – ракI. allah re{Seneb - jal, \aramab boVi vu{uneb - raj. ۷۶. الله رېځصۈلېب - گال، حاراماب بۈڞێ ڝېخۈلېب - راگ. 77. Аллагьасс бегIерараб жо зазила, гIадамасс бегIерараб жо гIучIила. allahaS beferarab Do RaRila, fadamaS beferarab Do fuzila. Аллагьасс бегIерараб жо зазила, адамасс бегIерараб жо гIучIила. allahaS beferarab Do RaRila, adamaS beferarab Do fuzila. ۷۷. اللهاص بېعېراراب جۈ زازێلا، عاداماص بېرېراراب جۈ عۇڃێلا. 78. Аллагьасс витIун ккезавеги. allahaS wiTun KeRawegi. Аллагьасс витIун ккедевуйги. allahaS wiTun Kedewuygi. ۷۸. اللهاص وێطۇن ڭېزاوېڬێ. 79. Аллагьасс жинди-жиндие хъвараб гурони, чияссда бихьулареб. allahaS Dindi-Dindiye ]warab guroni, xiyaSda biFulareb. Аллагьасс женде-жендее хъвараб гурони, чияссда бихьиняреб. allahaS Dende-Dendeye ]warab guroni, xiyaSda biFinyareb. ۷۹. اللهاص جێندێ- جێندێيې څواراب ڬۇرۈنێ، چێياصدا بێڮۇلارېب. 80. Аллагьасс хъвай цо жо бугила, вехьассги хIисаб гьабизе ккелаанила. Лъебел кIкIалахъан вачIунев вукIарав вехьассул гIи тIун бачIараб гIансиялълъ гъурун буго. Кинабго лIугьа-бахъин Аллагьассдаги базабун, гIадамаз гIиял бетIергьанассда зигара балеб букIун буго. Гьессги данде гьадал рагIаби абун руго. allahaS ]way co Do bugila, weFaSgi \isab habiRe Kelaanila. ;ebel Jala]an wazunew wujaraw weFaSgi fi Tun bazarab fansiya' Gurun bugo. kinabgo `uha-ba]in allahaSdagi baRabun, fadamaR fiyal beTerhanaSda Rigara baleb bujun bugo. heSgi dande hadal rafabi abun rugo. Аллагьасс хъвай цо жо бугила, вехьассги хIисаб буде ккелаанила. Гьебел кIкIалахъан вачIинев вукIарав вехьассул гIи тIумо бачIараб гIансаялълъ гъурун буго. Кинябго лълъугьа-бахъин Аллагьассдаги бадебумо, адамаз гIиял белегьанассда зигара банеб букIун буго. Гьессги данде гьадал рагIаби абун руго. allahaS ]way co Do bugila, weFaSgi \isab bude Kelaanila. hebel Jala]an wazinew wujaraw weFaSgi fi Tumo bazarab fansaya' Gurun bugo. kinyabgo `uha-ba]in allahaSdagi badebumo, adamaR fiyal belehanaSda Rigara baneb bujun bugo. heSgi dande hadal rafabi abun rugo. ۸۰. اللاهاص څواي ښۈ جۈ بۇڬێلا، وېڮاصڬێ حێساب هابێزې ڭېلائانێلا. ڸېبېل ڭالاڅان واڃۇنېو وۇگاراو وېڮاصۇل عێ طۇن باڃاراب عانسێياڷ غۇرۇن بۇڬۈ. كێنابڬۈ ڶۇها- باڅێن اللهاصداڬێ بازابۇن، عاداماز عێيال بېطېرهاناصدا زێڬارا بالېب بۇگۇن بۇڬۈ. هېصڬێ داندې هادال راعابێ ابۇن رۇڬۈ. 81. Аллагьасс хъван батани, нилI цIцIаказул тукада данделъилилан абурабила царацца бацIида. allahaS ]wan batani, ni` VakaRul tukada dande;ililan aburabila caraCa bavida. Аллагьасс хъвамо батани, нилълъ цIцIаказул тукада данделилан абурабила царацца бацIида. allahaS ]wamo batani, ni' VakaRul tukada dandelilan aburabila caraCa bavida. ۸۱. اللهاص څوان باتانێ، نێڶ ڞاكازۇل تۇكادا داندېڸێلێلان ابۇرابێلا ښاراڛا باڝێدا. Цо чанахъанасс гудур гъун букIанила. Гудрада гьесс моххмоххил кесекги бухьун букIанила. Гьелда тIаде цер кканила, гьелдани хъвачIила. Царацца ххиял гьабунила - щибин лъалеб, цоги батIияб хIайванги тIад чIчIун, гудур чвархъизе бегьилин, гьеб меххалълъ моххмоххил кесекги жиндие щвезе бегьилилан. Цо заманаялдассан баккун бачIанила бацI. БачIинахъего гьеб моххмоххида ххурхханила. Чвархъараб гудрацца бацIги ккунила, добегIан боржун моххмоххги анила. КигIан къеркьаниги, бацIида гудракьа бохх борчIизабизе кIвечIила. ЛълъикI асскIобегIанги бачIун, нахъе цIцIодорлъизе бихьараб батагиян, царацца бацIида зигара банила. ГIиссин ккун моххмоххги кванан, царацца бацIилгун къо-мехх лълъикI гьабулеб букIанила. БацIицца гьаранила дагьабги меххалълъ гара-чIварун жинда асскIоб чIчIайилан. БацIил гьариги къабул гьабун, дунял рукIкIинегIан цер гьебгун ххабар-кIалалда букIанила. Аххирги, «квешав чи лъаларо, чараб гьой лъаларо!» – ян пикруги гьабун, цер нахъе унеб букIанила. БацIицца гьелда гьикъанила киринхха ххадурги нилI данделъилел. – Гьеб дуде гIадаб къо дидеги бачIани, – ян абунила царацца, – Аллагьасс хъван батани, нилI цIцIаказул тукада данделъила! co xana]anaS gudur Gun bujanila. gudrada heS mo{mo{il kesek buFun bujanila. helda Tade cer Kanila, heldani ]wazila. caraCa {iyal habunila - ?ibin ;aleb, cogi baTiyab \aywangi Tad Zun, gudur xwar]iRe behilin, heb me{a' mo{mo{il kesekgi Dindiye ?weRe behililan. co RamanaldaSan baKun bazanila bav. bazina]ego heb mo{mo{ida {ur{anila. xwar]arab gudraCa bavgi Kunila, dobefan borDun mo{mo{gi anila. kifan qerpanigi, bavida gudrapa bo{ borziRabiRe jwezila. 'ij aSjobefangi bazun, na]e Vodor;iRe biFarab batagiyan, caraCa bavida Rigara banila. fiSin Kun mo{mo{gi kwanan, caraCa bavilgun qo-me{ 'ij habuleb bujanila. baviCa haranila dahabgi me{a' gara-zwarun Dinda aSjob Zayilan. bavil harigi qabul habun, dunyal ruJinefan cer hebgun {abar-jalalda bujanila. a{irgi, «kwe/aw xi ;alaro, xarab hoy ;alaro!» - yan <ikrugi habun, cer na]e uneb bujanila. baviCa helda hiqanila kirin{a {adurgi ni` dande;ilel. - heb dude fadab qo didegi bazani, - yan abunila caraCa, - allahaS ]wan batani, ni` VakaRul tukada dande;ila! Цо чанахъанасс гудур гъумо букIанила. Гудрада гьесс моххмоххил кесекги бухьун букIанила. Гьелълъа аде цер кканила, гьелълъани хъвачIила. Царацца ххиял бунила - щибин гьанеб, цоги баладаб хIайванги ад чIчIомо, гудур чвархъде бегьлин, гьеб меххалълъ моххмоххил кесекги жендее щоде бегьлилан. Цо заманаялълъассан баккун бачIанила бацI. БачIиняхъего гьеб моххмоххида ххурхханила. Чвархъараб гудрацца бацIги ккунила, добегIан боржун моххмоххги анила. КагIан къеркьаниги, бацIида гудракьа бохх борчIдебуде кIвечIила. ЛълъикI гъунибегIанги бачIун, нахъе цIцIодолде бихьараб батагиян, царацца бацIида зигара банила. ГIиссин ккумо моххмоххги комо, царацца бацIилгин къо-мехх лълъикI бунеб букIанила. БацIицца гьаранила дагьабги меххалълъ гара-чIварун женда гъуниб чIчIайилан. БацIил гьариги къабул бумо, дунял рукIкIдегIан цер гьебгин ххабар-кIалалълъа букIанила. Аххирги, «квешав чи гьаняро, чараб гьой гьаняро!» – ян пикруги бумо, цер нахъе энеб букIанила. БацIицца гьелълъа гьикъанила киринхха ххадурги нилълъ данделинел. – Гьеб дуде гIадаб къо дидеги багьани, – ян абунила царацца, – Аллагьасс хъвамо батани, нилълъ цIцIаказул тукада данделиня! co xana]anaS gudur Gumo bujanila. gudrada heS mo{mo{il kesek buFun bujanila. he'a ade cer Kanila, he'ani ]wazila. caraCa {iyal bunila - ?ibin haneb, cogi baladab \aywangi ad Zomo gudur xwar]de behlin, heb me{a' mo{mo{il kesekgi Dendeye ?ode behlilan. co Ramana'aSan baKun bazanila bav. bazinya]ego heb mo{mo{ida {ur{anila. xwar]arab gudraCa bavgi Kunila, dobefan borDun mo{mo{gi anila. kafan qerpanigi, bavida gudrapa bo{ borzdebude jwezila. 'ij Gunibefangi bazun, na]e Vodolde biFarab batagiyan, caraCa bavida Rigara banila. fiSin Kumo mo{mo{gi komo, caraCa bavilgin qo-me{ 'ij buneb bujanila. baviCa haranila dahabgi me{a' gara-zwarun Denda Gunib Zayilan. bavil harigi qabul bumo, dunyal ruJdefan cer hebgin {abar-jala'a bujanila. a{irgi, «ko/aw xi hanyaro, xarab hoy hanyaro!» - yan <ikrigi bumo, cer na]e eneb bujanila. baviCa he'a hiqanila kirin{a {adurgi ni' dandelinel. - heb dude fadab qo didegi behani, - yan abunila caraCa, - allahaS ]wamo batani, ni' VakaRul tukada dandelinya! ښۈ چاناڅاناص ڬۇدۇر غۇن بۇگانێلا. كۇدرادا هېص مۈخمۈخێل كېسېكڬێ بۇڮۇن بۇگانێلا. هېلدا طادي ښېر ڭانێلا، اما هېلدا څواڃێلا. ښاراڛا خێيال هابۇنێلا - ۺێبێن ڸالېب، ښۈڬێ باطێياب حايوان ڄۇن، ڬۇدۇر چوارڅێزې بېهێلێن، هېب مېخاڷ مۈخمۈخێل كېسېكڬێ جێندێيې ۺوېزې بېهێلێلان. ښۈ زامانايالداصان باڭۇن باڃانێلا باڝ. باڃێناڅېڬۈ هېب مۈخمۈخێدا خۇرخانێلا. چوارڅاراب كۇدراڛا باڝڬێ ڭۇنێلا، دۈبېعان بۈرجۇن مۈخمۈخڬێ انێلان. كێعان قېرڨانێڬێ، باڝێدا كۇدراڨا بۈخ بۈرڃێزابێزې گوېڃێلا. ڷێگ اصگۈبېعانڬێ باڃۇن، ناڅې ڞۈدۈرڸێزې بێڮاراب باتاڬێيان، ښاراڛا باڝێدا زێڬارا بانێلا. عێصێن ڭۇن مۈخمۈخڬێ كوانان، ښاراڛا باڝێلڬۇن قۈ- مېخ ڷێگ هابۇلېب بۇگانێلا. باڝێڛا هارانێلا داهابڬێ مېخاڷ ڬارا- ڃوارۇن جێندا اصگۈب ڄايێلان. باڝێل هارێڬێ قابۇل هابۇن، دۇنيال رۇڴێنېعان ښېر هېبڬۇن خابار- گالالدا بۇگانێلا. اخێرڬێ، "كوېشاو چێ ڸالارۈ، چاراب هۈي ڸالارۈ" - يان فێكرۇڬێ هابۇن، ښېر ناڅې ئۇنېب بۇگانێلا. باڝێڛا هېلدا هێقانێلا كێرێنخا خادۇرڬێ نێڶ داندېڸێلېل. هېب دۇدې عاداب قۈڬێ دێدې باڃانێ، - يان ابۇنێلا ښاراڛا، - اللهاص څوان باتانێ، نێڶ ڞاكازۇل تۇكادا داندېڸێلا. 82. Аллагьасс хъварабила Хъандулалда бихьулеб. allahaS ]warabila ]andulalda biFuleb. Аллагьасс хъварабила Хъандулалълъа бихьинеб. allahaS ]warabila ]andula'a biFineb. ۸۲. اللهاص څوار ابێلا څاندۇلالدا بێڮۇلېب. 83. Аллагьасс цIунаги тIинчIай къоролалълъул нуслъун ккеялдасса. allahaS vunagi Tinzay qorola'ul nus;un KeyaldaSa. Аллагьасс цIунаги энчIай къоролалълъул нуслун ккеялълъасса. allahaS vunagi enzay qorola'ul nuslun Keya'aSa. ۸۳. اللهاص ڝۇناڬێ طێنڃاي قۈرۈلاڷۇل نۇسڸۇن ڭېيالداصا. 84. Аллагьасс цIунаги чIчIинкIилассдасса. allahaS vunagi ZinjilaSdaSa. Аллагьасс цIунаги чIчIинкIилассдасса. allahaS vunagi ZinjilaSdaSa. ۸۴. اللهاص ڝۇناڬێ ڄێنگێلاصداصا. 85. Аллагьасс цIунаги цIадабе квер бегьизе. allahaS vunagi vadabe kwer behi#e. Аллагьасс цIунаги цIадабе квер бегьде. allahaS vunagi vadabe kwer behde. ۸۵. اللهاص ڝۇناڬێ ڝادابې كوېر بېهێزې. 86. Аллагьасс цIунагийила рукъалълъул цIцIогьорассдасса. allahaS vunagiyila ruqa'ul VohoraSdaSa. Аллагьасс цIунагийила рукъалълъул цIцIогьорассдасса. allahaS vunagiyila ruqa'ul VohoraSdaSa. ۸۶. اللهاص ڝۇناڬێيێلا رۇقاڷۇل ڞۈهۈراصداصا. 87. Аллагьассали нилI цIакъ гIакъилал рижун ругоанила, гIакъилго рукIине лъангутIи Аллагьассул гIайиб гурила. allahaSali ni` vaq faqilal riDun rugoanila, faqilgo rujine ;anguTi allahaSul fayib gurila. Аллагьассали нилълъ цIакъ гIакъилал рижун ругоанила, гIакъилго рукIде гьангутIи Аллагьассул гIайиб гурила. allahaSali ni' vaq faqilal riDun rugoanila, faqilgo rujde hanguTi allahaSul fayib gurila. ۸۷. اللهاصالێ نێڶ ڝاق عاقێلال رێجۇن رۇڬۈئانێلا، عاقێلڬۈ رۇگێنې ڸانڬۇطێ اللهاصۇل عايێب ڬۇرێلا. 88. Аллагьасс цIунагийила къоролалълъул сихIирлъиялдасса (къоролай ххадуй гъолареб сихIру букIунаребила). allahaS vunagi qorola'ul si\ir;iyaldaSa (qorolay {aduy Golareb si\ru bujunarebila) Аллагьасс цIунагийила къоролалълъул сихIилиялълъасса (къоролай ххадуй гъенареб сихIили букIиняребила). allahaS vunagi qorola'ul si\iliya'aSa (qorolay {aduy Genareb si\ili bujinyarebila) ۸۸. اللهاص ڝۇناڬێيێلا قۈرۈلاڷۇل سێحێرڸێيالداصا (قۈرۈلاي خادۇي غۈلارېب سێحرۇ بۇگۇنارېبێلا. 89. Аллагьассги боцIцIи бугессе кьолебила. allahaSgi boVi bugeSe polebila. Аллагьассги боцIцIи бугессе кьенебила. allahaSgi boVi bugeSe penebila. ۸۹. اللهاص بۈڞێ بۇڬېصې ڨۈلېبێلا. 90. Аллагьассда ццере киналго ращадал, гIадамазда ццере киналго батIиял. allahaSda Cere kinalgo ra?adal, fadamaRda Cere kinalgo baTiyal. Аллагьассда ццере кинялго ращадал, адамазда ццере кинялго баладал. allahaSda Cere kinyalgo ra?adal, adamaRda Cere kinyalgo baladal. ۹۰. اللهاصدا ڛېرې كێنالڬۈ راۺادال، عادامازدا ڛېرې كێنالڬۈ باطێيال. 91. Аллагьассде таваккал тIаме хIамаги бухьун. allahaSde tawaKal Tame \amagi buFun. Аллагьассде таваккал тIаме хIамаги бухьун. allahaSde tawaKal Tame \amagi buFun. ۹۱. اللهاصدې تاواڭال طامې حاماڬێ بۇڮۇن. 92. Аллагьассе рецц, росдал гIурхъи бахинчIого, гIумру ана. allahaSe reC, rosdal fur]i ba[inzogo, fumru ana. Аллагьассе рецц, росдал гIархъи бахъчIого, гIурму ана. allahaSe reC, rosdal far]i ba]zogo, furmu ana. ۹۲. اللهاصې رېڛ، رۈسدال عۇرڅێ باځێنڃۈڬۈ عۇمرۇ انا. 93. Аллагьассул хIукму гьечIого гъотIодасса тIамахги бортулареб. allahaSul \ukmu hezogo GoTodaSa Tama[gi bortulareb. Аллагьассул хIукму гьечIого гъотIоласса амагьги бортиняреб. allahaSul \ukmu hezogo GoTolaSa amahgi bortinyareb. ۹۳. اللهاصۇل حۇكمۇ هېڃۈڬۈ غۈطۈداصا طاماځڬێ بۈرتۇلارېب. 94. Алмасицца чахъу гIадин. almasiCa xa]u fadin. Алмасицца чахъу гIадин. almasiCa xa]u fadin. ۹۴. الماسێڛا چاڅۇ عادێن. 95. Алълъул добе гIедегIи, дир доба гьечIеб къваригIел. Рагъул заманалълъ дваргъго-дваргъан цIакъ гIедегIун рагъалде унеб маххбуссалда вукIарав цIакъ кIал бегIерав Хьинисса ХIажихIумицца абун руго гьал рагIаби. Жакъа кицилъун лIугьарал гьел рагIаби хIалтIизарула, гъира гьечIого, бокьуларого кирениги ритIун унел гIадамаз. a'ul dobe fedefi, dir doba hezeb qwarifel. raGul Ramana' dwarGgo-dwarGan vaq fedefun raGalde uneb ma{buSalda wujaraw vaq jal beferaw FiniSa \aDi\umiCa abun rugo hal rafabi. Daqa kici;un `uharal hel rafabi \alTiRarula, Gira hezogo, bopularogo kirenigi riTun unel fadamaR. Алълъул добе гIедегIи, дир доба гьечIеб къварагIел. Рагъул заманалълъ дваргъго-дваргъан цIакъ гIедегIун рагъалълъе энеб маххбуссалълъа вукIарав цIакъ кIал бегIерав Хьинисса ХIажимухIумадицца абун руго гьал рагIаби. Якъад кицилун лълъугьарал гьел рагIаби хIалтIдеруня, гъира гьечIого, бокьинярого керениги ритIун энел адамаз. a'ul dobe fedefi, dir doba hezeb qwarifel. raGul Ramana' dwarGgo-dwarGan vaq fedefun raGa'e eneb ma{buSa'a wujaraw vaq jal beferaw FiniSa \aDimu\umadiCa abun rugo hal rafabi. yaqad kicilun 'uharal hel rafabi \alTderunya, Gira hezogo, bopinyarogo kerenigi riTun enel adamaR. ۹۵. اڷۇل دۈبې عېدېعێ، دێر دۈبا هېڃېب قوارێعېل. راغۇل زاماناڷ دوارغڬۈ- دوارغان ڝاق عېدېعۇن راغالدې ئۇنېب ماخبۇصالدا وۇگاراو ڝاق گال بېعېراو ڮێنێصا حاجێحۇمێڛا ابۇن رۇڬۈ هال راعابێ. جاقا كێݭێڸۇن ڶۇهارال هېل راعابێ حالطێزارۇلا غێرا هېڃۈڬۈ، بۈڨۇلارۈڬۈ كێرېنێڬێ رێطۇن ئۇنېل عاداماز. 96. Ана «буссач», буссана «хьвархьвач». ana «buSax», buSana «FwarFax». Ана «буссач», буссана «хьвархьвач». ana «buSax», buSana «FwarFax». ۹۶. انا "بۇصاچ"، بۇصانا "ڮوارڮواچ". 97. Анадесен бачун ячарай лълъади, мочол ххинкIал тIагIун, йиччазе ккарай. anadesen baxun yaxaray 'adi, moxol {injal Tafun, yiXaRe Karay. Анадесен бачун ячарай лълъади, мочол ххинкIал вагIун, йиччазе ккарай. anadesen baxun yaxaray 'adi, moxol {injal wafun, yiXaRe Karay. ۹۷. انادېسېن باچۇن ياچاراي ڷادێ، مۈچۈل خێنگال طاعۇن يێڿازې ڭاراي. 98. Анжиралъад къинаро ЧIчIегIергIор дагьлъунилан. anDira;ad qinaro Zeferfor dah;unilan. Анжиралгьад къенаро ЧIчIегIергIор дагьлунилан. anDiralhad qenaro Zeferfor dahlunilan. ۹۸. انجێراڸاد قێنارۈ ڄېعېرعۈر داهڸۇنێلان. 99. «Аниб берцинаб – доба сурукъаб те, доба берцинаб – аниб сурукъаб ккве», – ян малълъарабила эбелалълъ россассе уней ясалда. «anib bercinab - doba suruqab te, doba bercinab - anib suruqab Kwe» - yan ma'arabila ebela' roSaSe uney yasalda. «Аниб берценаб – доба сурукъаб те, доба берценаб – аниб сурукъаб ккое», – ян малълъарабила эбелалълъ россассе эней ясалълъа. «anib bercenab - doba suruqab te, doba bercenab - anib suruqab Koye» - yan ma'arabila ebela' roSaSe eney yasa'a. ۹۹. « انێب بېرښێناب - دۈبا سۇرۇقاب تې، دۈبا بېرښێناب - انێب سۇرۇقاب ڭوې » ، يان ماڷارابێلا ئېبېلاڷ رۈصاصې ئۇنېي ياسالدا. 100. Аниб гьабичIеб доба батулареб. anib habizeb doba batulareb. Аниб бучIеб доба батиняреб. anib buzeb doba batinyareb. ۱۰۰. انێب هابێڃېب دۈبا باتۇلارېب. 101. Анив дегIен, дова цIцIе. aniw defen, dowa Ve. Анив дегIен, дова цIцIе. aniw defen, dowa Ve. ۱۰۱. انێو دېعېن، دۈبا ڞې. 102. Анив кIодо гьавурав, доваги кIодо гьавула. aniw jodo hawuraw, dowagi jodo hawula. Анив кIодо вурав, доваги кIодо вуня. aniw jodo wuraw, dowagi jodo wunya. ۱۰۲. انێو گۈدۈ هاوۇراو، دۈواڬێ گۈدۈ هاوۇلا. 103. Анив яман, дова яхши вукIунарев. aniw yaman, dowa ya{/i wujunarew. Анив яман, дова яхши вукIинярев. aniw yaman, dowa ya{/i wujinyarew. ۱۰۳. انێو يامان، دۈوا ياځشێ وۇگۇنارېو. 104. Аниссан бохх бегьичIони, боххссан ратIа бегьулареб (РатIа тIамуледухъ вачIунге, бохх тIамуледухъ вачIа). aniSan bo{ behizoni, bo{San raTa behulareb (raTa Tamuledu] wazunge, bo{ Tamuledu] waza). Аниссан бохх бегьчIони, боххссан рал'а бегьиняреб (Рал'а тIаминедухъ вегьуги, бохх тIаминедухъ вачIа). aniSan bo{ behzoni, bo{San ral~a behinyareb (ral~a Taminedu] wehugi, bo{ Taminedu] waza). ۱۰۴. انێصان بۈخ بېهێڃۈنێ، بۈخصان راطا بېهۇلارېب (راطا طامۇلېدۇڅ واڃۇنڬې، بۈخ طامۇلېدۇڅ واڃا). 105. Анищ камураб жо букIунареб. ani? kamurab Do bujunareb. Анищ камураб жо букIиняреб. ani? kamurab Do bujinyareb. ۱۰۵. انێۺ كامۇراب جۈ بۇگۇنارېب. 106. Анищаз хур бекьарав. ani?aR [ur beparaw. Анищаз хIур бекьарав. ani?aR \ur beparaw. ۱۰۶. انێۺاز ځۇر بېڨاراو. 107. Анищаз хур бекьулареб. ani?aR [ur bepulareb. Анищаз хIур бекьиняреб. ani?aR \ur bepinyareb. ۱۰۷. انێۺاز ځۇر بېڨۇلارېب. 108. Анищазул хур бекьана – воххичIо, ххиялазул сиял рана – ссурана. ani?aRul [ur bepana - wo{izo, {iyalaRul siyal rana - Surana Анищазул хIур бекьана – воххчIо, ххиялазул сиял рана – ссурана. ani?aRul \ur bepana - wo{zo, {iyalaRul siyal rana - Surana ۱۰۸. انێۺازۇل ځۇر بېڨانا - وۈخێڃۈ، خێيالازۇل سێيال رانا - صۇرانا 109. Анищазул хур бекьана – бижичIо, ххиялазул чу рекIана – билълъинчIо. ani?aRul [ur bepana - biDizo, {iyalaRul xu rejana - bi'inzo. Анищазул хIур бекьана – бижчIо, ххиялазул чу ракIана – белълъенчIо. ani?aRul \ur bepana - biDzo, {iyalaRul xu rajana - be'enzo. ۱۰۹. انێۺازۇل ځۇر بېڨانا - بێجێڃۈ، خێيالازۇل چۇ رېگانا - بێڷێنڃۈ. 110. Анищазул хур бекьани, хIамикIучIал рачIунел (рижулел). ani?aRul [ur bepani, \amijuzal razunel (riDulel). Анищазул хIур бекьани, хIамикIучIал рачIинел (рижинел). ani?aRul \ur bepani, \amijuzal razinel (riDinel). ۱۱۰. انێۺازۇل ځۇر بېڨانێ، حامێگۇڃال راڃۇنېل (رێجۇلېل). 111. Анищазул хур бекьун, мискин бечелъуларев. ani?aRul [ur bepun, miskin bexe;ularew. Анищазул хIур бекьун, мискIин бечелинярев. ani?aRul \ur bepun, misjin bexelinyarew. ۱۱۱. انێۺازۇل ځۇر بېڨۇن، مێسكێن بېچېڸۇلارېو. 112. Анищазул чода рекIани, мурадалде щоларев (Анищазул чу кьолони, чIчIалде щоларев). ani?aRul xoda rejani, muradalde ?olarew (ani?aRul xu poloni, Zalde ?olarew). Анищазул чола ракIани, мурадалълъе щонярев (Анищазул чу кьолони, чIчIале щонярев). ani?aRul xola rajani, murada'e ?onyrew (ani?aRul xu poloni, Zale ?onyarew). ۱۱۲. انێۺازۇل چۈدا رېگانێ، مۇرادالدې ۺۈلارېو (انێۺازۇل چۇ ڨۈلۈنێ، ڄالدې ۺۈلارېو). 113. Анищал – чияссул, хIукму – Аллагьассул. ani?al - xiyaSul, \ukmu - allahaSul. Анищал – чияссул, хIукму – Аллагьассул. ani?al - xiyaSul, \ukmu - allahaSul. ۱۱۳. انێۺال - چێياصۇل، حۇكمۇ - اللهاصۇل. 114. Анищалде щун, щивго хвечIевила. ani?alde ?un, ?iwgo [wezewila. Анищалълъе щомо, щивго хӀочIевила. ani?a'e ?omo, ?iwgo \ozewila. ۱۱۴. انێۺالدې ۺۇن ۺێوڬۈ ځوېڃېوێلا. 115. Анищалълъе лIугIел гьечIеб, рокьуе аххир гьечIеб. ani?a'e `ufel hezeb, ropuye a{ir hezeb. Анищалълъе лълъугIел гьечIеб, рокьуе аххир гьечIеб. ani?a'e 'ufel hezeb, ropuye a{ir hezeb. ۱۱۵. انێۺاڷې ڶۇعېل هېڃېب، رۈڨۇيې اخێر هېڃېب. 116. Анкь араб лъалалде лъагIел унеб, лъагIел араб лъалалде гIумру унеб. anp arab ;alalde ;afel uneb, ;afel arab ;alalde fumru uneb. Анкь араб гьалалълъе гьагIел энеб, гьагIел араб гьалалълъе гIурму энеб. anp arab hala'e hafel eneb, hafel arab hala'e furmu eneb. ۱۱۶. انڨ اراب ڸالالدې ڸاعېل ئۇنېب، ڸاعېل اراب ڸالالدې عۇمرۇ ئۇنېب. 117. Анкьго вас вугев инссудасса бечедав чи гьечIевила. anpgo was wugew inSudaSa bexedaw xi hezewila. Анкьго вас вугев энссодасса бечедав чи гьечIевила. anpgo was wugew enSodaSa bexedaw xi hezewila. ۱۱۷. انڨڬۈ واس وۇڬېو ئێنصۇداصا بېچېداو چێ هېڃېوێلا. 118. Анкьго вас вугев инссуццаги абурабила жиндир цониги вас гьечIилан. anpgo was wugew inSuCagi aburabila Dindir conigi was hezilan. Анкьго вас вугев энссоццаги абурабила жендер цониги вас гьечIилан. anpgo was wugew enSoCagi aburabila Dender conigi was hezilan. ۱۱۸. انڨڬۈ واس وۇڬېو ئێنصۇڛاڬێ ابۇرابێلا جێندێر ښۈنێڬێ واس هېڃێلان. 119. Анкьго вехь тараб гIи бацIицца чIварабила. anpgo weF tarab fi baviCa zwarabila. Анкьго вехь тараб гIи бацIицца чIварабила. anpgo weF tarab fi baviCa zwarabila. ۱۱۹. انڨڬۈ وېڮ تاراب عێ باڝێڛا ڃوارابێلا. 120. Анкьго нухалълъ гурони могьолIе реххичIеб ракьа гIуруцца босун анилан абурабила инххоссесс. anpgo nu[a' guroni moho`e re{izeb rapa furuCa bosun anilan aburabila in{oSeS. Анкьго нугьалълъ гурони могьолълъе реххчIеб ракьа гIуруцца босун анилан абурабила инххоссесс. anpgo nuha' guroni moho'e re{zeb rapa furuCa bosun anilan aburabila in{oSeS. ۱۲۰. انڨڬۈ نۇځاڷ ڬۇرۈنێ مۈهۈڶې رېخێڃېب راڨا عۇرۇڛا بۈسۇن انێلان ابۇرابێلا ئێنخۈصېص. 121. Анкьил рокьи, макьилI рагъ дида лъалеб жо гуро. anpil ropi, mipi` raG dida ;aleb Do guro. Анкьил рокьи, микьилълъ рагъ дида гьанеб жо гуро. anpil ropi, mipi' raG dida haneb Do guro. ۱۲۱. انڨێل رۈڨێ، مێڨێڶ راغ دێدا ڸالېب جۈ ڬۇرۈ. Цо хIал гьечIеб гьудуллъи даимлъулеб мулк гуро. co \al hezeb hudul;i daim;uleb mulk guro. Цо хIал гьечIеб гьудули даимлинеб мулк гуро. co \al hezeb huduli daimlineb mulk guro. ښۈ حال هېڃېب هۇدۇلڸێ دائێمڸۇلېب مۇلك ڬۇرۈ. 122. Анкьиде буцIцIана, моцIцIиде биххана. anpide buVana, moVide bi{ana. Анкьиде буцIцIана, моцIцIиде биххана. anpide buVana, moVide bi{ana. ۱۲۲. انڨێدې بۇڞانا، مۈڞێدې بێخانا. 123. Анкьицца виччарав цо къоялълъ вакъвалев. anpiCa wiXaraw co qoya' waqwalew. Анкьицца виччарав цо къоялълъ вакъванев. anpiCa wiXaraw co qoya' waqwanew. ۱۲۳. انڨێڛا وێڿاراو ښۈ قۈياڷ واقوالېو. 124. Анкьицца гIалалъуналдасса цо къоялълъ бартилъунго лълъикIила. anpiCa fala;unaldaSa co qoya' barti;ungo 'ijila. Анкьицца гIалалуналълъасса цо къоялълъ бартилунго лълъикIила. anpiCa falaluna'aSa co qoya' bartilungo 'ijila. ۱۲۴. انڨ ێڛا عالاڸۇنالداصا ښۈ قۈياڷ بارتێڸۇنڬۈ ڷێگێلا. 125. Анкьицца кьижулев, моцIцIицца вегулев. anpiCa piDulew, moViCa wegulew. Анкьицца кьижинев, моцIцIицца вегинев. anpiCa piDinew, moViCa weginew. ۱۲۵. انڨێڛا ڨێجۇلېو، مۈڞێڛا وېڬۇلېو. 126. Анссадерил – гени, гендерил – цIцIибил, буцIулдерил – гьоцIцIо, гьоцIцIдерил – ясал. anSaderil - geni, genderil - Vibil, buvulderil - hoVo, hoVderil - yasal. Анссадерил – гени, гендерил – цIцIибил, буцIулдерил – гьоцIцIо, гьоцIцIдерил – ясал. anSaderil - geni, genderil - Vibil, buvulderil - hoVo, hoVderil - yasal. ۱۲۶. انصلدېرێل - ڬېنێ، ڬېندېرێل ڞێبێل، بۇڝۇلدېرێل هۈڞۈ، هۈڞدېرێل - ياسال. 127. АнцIго ругониги къолое гурел, къого ругониги ссахIие гурел. anvgo rugonigi qoloye gurel, qogo rugonigi Sa\iye gurel. АнцIго ругониги къилие гурел, къого ругониги ссахIие гурел. anvgo rugonigi qiliye gurel, qogo rugonigi Sa\iye gurel. ۱۲۷. انڝڬۈ رۇڬۈنێڬێ قۈلۈيې ڬۇرېل، قۈڬۈ رۇڬۈنێڬێ صاحێيې ڬۇرېل. 128. АнцIго чияссдагIан гIакълу гьечIев чи анцIил бетIерлъун толарев, росдадагIан гIакълу гьечIев чи росдал бетIерлъун толарев. anvgo xiyaSdafan faqlu hezew xi anvil beTer;un tolarew, rosdadafan faqlu hezew xi rosdal beTer;un tolarew. АнцIго чияссдагIан гIакълу гьечIев чи анцIил бел'элун тенарев, росдадагIан гIакълу гьечIев чи росдал бел'элун тенарев. anvgo xiyaSdafan faqlu hezew xi anvil bel~elun tenarew, rosdadafan faqlu hezew xi rosdal bel~elun tenarew. ۱۲۸. انڝڬۈ چێياصداعان عاقلۇ هېڃېو چێ انڝێل بېطېرڸۇن تۈلارېو، رۈسداداعان عاقلۇ هېڃېو چێ رۈسدال بېطېرڸۇن تۈلارېو. 129. АнцIгоги гIемер гуребила, цоги дагьаб гуребила. anvgogi femer gurebila, cogi dahab gurebila. АнцIгоги гIемер гуребила, цоги дагьаб гуребила. anvgogi femer gurebila, cogi dahab gurebila. ۱۲۹. انڝڬۈڬێ عېمېر ڬۇرېبێلا، ښۈڬێ داهاب ڬۇرېبێلا. 130. АнцIилI реххссоларел, нусилI ратуларел. anvi` re{Solarel, nusi` ratularel. АнцIилI реххссенарел, нусилълъ ратинярел. anvi' re{Senarel, nusi' ratinyarel. ۱۳۰. انڝێڶ رېخصۈلارېل، نۇسێڶ راتۇلارېل. 131. АнцIилIе восичIев, нусилI рикIкIинчIев. anvi`e wosizew, nusi` riJinzew. АнцIилълъе восчIев, нусилълъ рикIкIчIев. anvi'e woszew, nusi' riJzew. ۱۳۱. انڝێڶې وۈسێڃېو، نۇسێڶ رێڴێنڃېو. 132. АнцIцIцIул борце, цин къотIе. anvVul borce, cin qoTe. АнцIцIцIол борце, цен къотIе. anvVol borce, cen qoTe. ۱۳۲. انڝڞۇل بۈرښې، ښێن قۈطې. 133. АнцIцIцIул борце, цин къотIеян абулебила щайтIаналълъги. anvVul borce, cin qoTeyan abulebila ?ayTana'gi. АнцIцIцIол борце, цен къотIеян абинебила щайтIаналълъги. anvVol borce, cen qoTeyan abinebila ?ayTana'gi. ۱۳۳. انڝڞۇل بۈرښې، ښێن قۈطېيان ابۇلېبێلا شايطاناڷـڬێ. 134. Анщинахъе нух лълъие битIулеб, бекьанщинахъе хур лълъие бачIунеб? an?ina]e nu[ 'iye biTuleb, bepan?ina]e [ur 'iye bazuneb& Анщинахъе нугь лълъее битIинеб, бекьанщинахъе хӏур лълъее бачIинеб? an?ina]e nuh 'eye biTineb, bepan?ina]e \ur 'eye bazineb& ۱۳۴. انۺێناڅې نۇځ ڷێيې بێطۇلېب، بېڨانۺێناڅې ځۇر ڷێيې باڃۇنېب؟ 135. Апарагассул рукъ – росу рагIалда, хоб – хабзалазул рагIалда. a<aragaSul ruq - rosu rafalda, [ob - [abRalaRul rafalda. Апарагассул рукъ – росо рагIала, хӏоб – хӏобазул рагIала. a<aragaSul ruq - roso rafala, \ob - \obaRul rafala. ۱۳۵. افاراڬاصۇل رۇق - رۈسۇ راعالدا، ځۈب - ځابزالازۇل راعالدا. 136. Апараглъиялда ханлъун вукIинегIан, нилIерго бакIалда лагълъун вукIинго лълъикI. a<arag;iyalda {an;un wujinefan, ni`ergo bajalda laG;un wujingo 'ij. Апараглиялълъа ханлун вукIдегIан, нелълъерго бакIалълъа лагълун вукIунго лълъикI. a<aragliya'a {anlun wujdefan, ne'ergo baja'a laGlun wujungo 'ij. ۱۳۶. افاراڬڸێيالدا ځانڸۇن وۇگێنېعان، نێڶېرڬۈ باگالدا لاغڸۇن وۇگێنڬۈ ڷێگ. 137. Араб авал боххарай, ячIараб авал гIодарай. arab awal bo{aray, yazarab awal fodaray. Араб авал боххарай, ячIараб авал гIодарай. arab awal bo{aray, yazarab awal fodaray. ۱۳۷. اراب اوال بۈخاراي، ياڃاراب اوال عۈداراي. 138. Араб батаниги, тараб щолареб. arab batanigi, tarab ?olareb. Араб батаниги, тараб щоняреб. arab batanigi, tarab ?onyareb. ۱۳۸. اراب باتانێڬێ، تاراب ۺۈلارېب. 139. Араб батуларебила, тараб щоларебила. arab batularebila, tarab ?olarebila. Араб батиняребила, тараб щоняребила. arab batinyarebila, tarab ?onyarebila. ۱۳۹. اراب باتۇلارېبێلا، تاراب ۺۈلارېبێلا. 140. Араб жо нахъ буссунареб. arab Do na] buSunareb. Араб жо нахъ буссиняреб. arab Do na] buSinyareb. ۱۴۰. اراب جۈ ناڅ بۇصۇنارېب. 141. Араб къо буссунареб, къокъав ххалалъуларев. arab qo buSunareb, qoqaw {ala;ularew. Араб къо буссиняреб, къокъав ххалалинярев. arab qo buSinyareb, qoqaw {alalinyarew. ۱۴۱. اراب قۈ بۇصۇنارېب، قۈقاو خالاڸۇلارېو. 142. Араб кIоченчIессда бачIунебги лъазе бегьулеб. arab joxenzeSda bazunebgi ;aRe behuleb. Араб кIоченчIессда бачIинебги гьаде бегьинеб. arab joxenzeSda bazinebgi hade behineb. ۱۴۲. اراب گۈچېنڃېصدا باڃۇنېبڬێ ڸازې بېهۇلېب. 143. Араб те, щвараб ккве. arab te, ?warab Kwe. Араб те, щвараб ккое. arab te, ?warab Koye. ۱۴۳، اراب تې، ۺواراب ڭوې. 144. Араб-хвараб хвезе те, ххинаб-цIияб тIаде цIцIай. arab-[warab [weRe te, {inab-viyab Tade Vay. Араб-хIвараб хIоде те, ххенаб-цIияб аде цIцIае. arab-\warab \ode te, {enab-viyab ade Vaye. ۱۴۴. اراب - ځواراب تې، ځێناب - ڝێياب طادې ڞاي. 145. Араб-хваралълъе битIизабиялдасса нагIана кьезе бигьаябила. arab-[wara'e biTiRabiyaldaSa nafan peRe bihayabila. Араб-хӏваралълъе битIдебуялълъасса нагIана кьеде бигьаябила. arab-\wara'e biTdebiya'aSa nafan pede bihayabila. ۱۴۵. اراب - ځواراڷې بێطێزابێيالداصا ناعانا ڨېزې بێهايابێلا. 146. Арав вачIунгеги, лIутарав ворчIугеги. araw wazungegi, `utaraw worzugegi. Арав вегьугеги, лълъутарав ворчIугеги. araw wehugegi, 'utaraw worzugegi. ۱۴۶. اراو واڃۇنڬېڬێ، ڶۇتاراو وۈرڃۇڬېڬێ. 147. Арав дун Гьолокье, гьекъараб дицца, бахараб гIадалIе, гIадаллъарав дун. araw dun holope, heqarab diCa, ba[arab fada`e, fadal;araw dun. Арав дун Гьолокье, гьакъараб дицца, бахъараб гIадалълъе, гIантлурав дун. araw dun holope, haqarab diCa, ba]arab fada'e, fantluraw dun. ۱۴۷. اراو دۇن هۈلۈڨې، هېقاراب دێڛا، باځاراب عاداڶې، عادالڸاراو دۇن. 148. Аралда нилIецца туманкI речIчIани, бачIунесселълъ нилIеда гIарада речIчIулеб. aralda ni`eCa tumanj reZani, bazuneSe' ni`eda farada reZuleb. Аралълъа нелълъецца туманкI рачIчIани, бачIинесселълъ нелълъеда гIарада речIчIинеб. ara'a ne'eCa tumanj raZani, bazineSe' ne'eda farada reZineb. ۱۴۸. ارالدا نێڶېڛا تۇمانگ رېڄانێ، باڃۇنېصېڷ نێڶېدا عارادا رېڄۇلېب. 149. Аралда ххадуб ракIги хогейила, гIакълуялълъ къабул гьабулареб жоялдаги божугейила. aralda {adub rajgi [ogeyila, faqluya' qabul habulareb Doyaldagi boDugeyila. Аралълъа ххадуб ракIги хӏогейила, гIакълуялълъ къабул буняреб жоялълъаги божугейила. ara'a {adub rajgi \ogeyila, faqluya' qabul bunyareb Doya'agi boDugeyila. Цо чияссухъе гьитIинаб, цIакъ берцинаб хIинчIчI кквезе щун букIарабила. Гьеб гьардарабила, жинцца дуда кIиго кIудияб гIакълуги малълъилин, жиб биччан тейилан. Валлагьин, малъгIанассеб гьалдасса жиндие кIиго кIудияб гIакълуго лълъикIилан ракIалдеги ккун, биччан танила гьесс хIинчIчI. ГъотIол гIаркьалидаги рещтIун, гьелълъ абунила, гIабдалила, щайила жиб биччан тараб? Жиндир мукъуралда жаниб гIанкIудал хоногIанассеб жавгьар бугила. ЦIакъ рекIекълъун лIугьанила гьев чи. Гьеб меххалълъ хIинчIчIалълъ абунила, араб жоялда ххадуб ракI хогейилан. Гьедин батани, жиндие кIиабилеб гIакълуги кьеян абурабила чиясс. ХоногIанассеб гьечIеб жиндир мукъуралда жаниб гIанкIудал хоногIанассеб жавгьар гьинадаян гьикъанила хIанчIчIицца. Валлагь, гьинарилан абунила чиясс. Гьелейинхха дуе кIиабилеб гIакълу. ГIакълуялълъ къабул гьабулареб жоялда божугеянги абун, хIинчIчI боржун анила. co xiyaSu]e hiTinab, vaq bercinab \inZ KweRe ?un bujarabila. heb hardarabila, DinCa duda jigo judiyab faqlugi ma'ilin, Dib biXan teyilan. walahin, ma;fanaSeb haldaSa Dindiye jigo judiyab faqlugo 'ijilan rajaldegi Kun, biXan tanila heS \inZ. GoTol farpalidagi re?Tun, he' abunila, fabdalila, ?ayila Dib biXan tarab& Dindir muquralda Danib fanjudal [onofanaSeb Dawhar bugila. vaq rejeq;un `uhanila hew xi. heb me{a' \inZa' abunila, arab Doyalda {adub raj [ogeyila. hedin batani, Dindiye jiabileb faqlugi peyan aburabila xiyaS. [onofanaSeb hezeb Dindir muquralda Danib fanjudal [onofanaSeb Dawhar hinadayan hiqanila \anZiCa. wallah, hinarilan abunila xiyaS. heleyila duye jiabileb faqlu. faqluya' qabul habulareb Doyalda boDugeyangi abun, \inZ borDun anila. Цо чияссухъе гьитIиняб, цIакъ берценаб хIинчIчI ккоде щомо букIарабила. Гьеб гьардарабила, женцца дуда кIиго кIудаб гIакълуги малълълин, жиб биччан тейилан. Валлагьин, малгIанассеб гьалълъасса женде кIиго кIудаб гIакълуго лълъикIилан ракIалълъеги ккомо, биччан танила гьесс хIинчIчI. ГъотIол гIаркьалидаги рещтIун, гьелълъ абунила, абдалила, щимойила жиб биччан тараб? Жендер мукъуралълъа жаниб гIанкIодал хӏоногIанассеб жавгьар бугила. ЦIакъ рокIекълун лълъугьанила гьев чи. Гьеб меххалълъ хIинчIчIалълъ абунила, араб жоялълъа ххадуб ракI хӏогейилан. Гьедин батани, жендее кIиабилеб гIакълуги кьеян абурабила чиясс. ХӏоногIанассеб гьечIеб жендер мукъуралълъа жаниб гIанкIодал хӏоногIанассеб жавгьар гьинадаян гьикъанила хIинчIчIицца. Валлагь, гьинарилан абунила чиясс. Гьелейинхха дой кIиабилеб гIакълу. ГIакълуялълъ къабул буняреб жоялълъа божугеянги абун, хIинчIчI боржун анила. co xiyaSu]e hiTinyab, vaq bercenab \inZ Kode ?omo bujarabila. heb hardarabila, DenCa duda jigo judab faqlugi ma'lin, Dib biXan teyilan. walahin, malfanaSeb ha'aSa Dende jigo judab faqlugo 'ijilan raja'egi Komo, biXan tanila heS \inZ. GoTol farpalidagi re?Tun, he' abunila, abdalila, ?imoyila Dib biXan tarab& Dender muqura'a Danib fanjodal \onofanaSeb Dawhar bugila. vaq rojeqlun 'uhanila hew xi. heb me{a' \inZa' abunila, arab Doya'a {adub raj [ogiyila. hedin batani, Dende jiabileb faqlugi peyan aburabila xiyaS. \onofanaSeb hezeb Dender muqura'a Danib fanjodal \onofanaSeb Dawhar hinadayan hiqanila \inZiCa. wallah, hinarilan abunila xiyaS. heleyin{a doy jiabileb faqlu. faqluya' qabul bunyareb Doya'a boDugeyangi abun, \inZ borDun anila. ۱۴۹. ارالدا خادۇب راگڬێ ځۈڬېيێلا، عاقلۇياڷ قابۇل هابۇلارېب جۈيالداڬێ بۈجۇڬېيێلا. ښۈ چێياصۇڅې هێطێناب، ڝاق بېرښێناب حێنڄ ڭوېزې ۺۇن بۇگارابێلا. هېب هاردارابێلا، جێنڛا دۇدا گێڬۈ عاقلۇڬێ ماڷێلێن، جێب بێڿان تېيێلان. والاهێن، ماڸعاناصېب هالداصا جێندێيې گێڬۈ عاقلۇڬۈ ڷێگێلان راگالدېڬێ ڭۇن، بێڿان تانێلا هېص حێنڄ. غۈطۈل عارڨالێداڬێ رېۺطۇن، هېڷ ابۇنێلا، عابدالێلا، ۺايێلا جێب بێڿان تاراب؟ جێندێر مۇقۇرالدا جانێب عانگۇدال ځۈنۈعاناصېب جاوهار بۇڬێلا. ڝاق رېگېقڸۇن ڶۇهانێلا هېو چێ. هېب مېخاڷ حێنڄاڷ ابۇنێلا، اراب جۈيالدا خادۇب راگ ځۈڬېيێلان. هېدێن باتانێ جێندێيې گێئابێلېب عاقلۇڬێ ڨېيان ابۇرابێلا چێياص. ځۈنۈعاناصېب هېڃېب جێندێر مۇقۇرالدا جانێب عانگۇدال ځۈنۈعاناصېب جاوهار هێنادايان هێقانێلا حانڄێڛا. والاه، هێنارێلان ابۇنێلا چێياص. هېلېيێنخا دۇيې گێئابێلېب عاقلۇ. عاقلۇياڷ قابۇل هابۇلارېب جۈيالدا بۈجۇڬېينڬێ ابۇن، حێنڄ بۈرجۇن انێلا. 150. Аралда ххадув гIандулев вехь, таралда ххадуб хьандулеб бацI. aralda {aduw fandulew weF, taralda {adub Fanduleb bav. Гьадин абула тоххлъун кодосса борчIун араб жоялда ххадув ххачадулев вугев бетIергьанчияссдассан дагьабги жо къваригIун гъовго чи вачIараб меххалълъ. hadin abula to{;un kodoSa borzun arab Doyalda {aduw {axadulew wugew beTerhanxiyaSdaSan dahabgi Do qwarifun Gowgo xi wazarab me{a'. Аралълъа ххадув гIандинев вехь, таралълъа ххадуб хьандинеб бацI. ara'a {aduw fandinew weF, tara'a {adub Fandineb bav. Гьадин абиня тоххлун кодосса борчIун араб жоялълъа ххадув ххачадинев вугев белегьанчияссдассан дагьабги жо къварагIун гъовго чи вегьараб меххалълъ. hadin abinya to{lun kodoSa borzun arab Doya'a {aduw {axadinew wugew belehanxiyaSdaSan dahabgi Do qwarafun Gowgo xi weharab me{a'. ۱۵۰. ارالدا خادۇو عاندۇلېو وېڮ، تارالدا خادۇب ڮاندۈلېب باڝ. هادێن ابۇلا، تۈخڸۇن كۈدۈصا بۈرڃۇن اراب جۈيالدا خادۇو خاچادۇلېو وۇڬېو بېطېرهانچێياصداصان داهابڬێ جۈ قوارێعۇن غۈوڬۈ چێ واڃاراب مېخاڷ. 151. Аралда ххадув гIандулев – бетIергьан, босичIого ххутIаралда рекIекълъун – цIцIогьор. aralda {aduw fandulew - beTerhan, bosizogo {uTaralda rejeq;un - Vohor. Аралълъа ххадув гIандинев – белегьан, босчIого ххутIаралълъа рокIекълун – цIцIогьор. ara'a {aduw fandinew - belehan, boszogo {uTara'a rojeqlun - Vohor. ۱۵۱. ارالدا خادۇو عاندۇلېو - بېطېرهان، بۈسێڃۈڬۈ خۇطارالدا رېگېقڸۇن - ڞۈهۈر. 152. Аралълъул бицунге, бугелълъул бице, рукIаразул бицунге, ругезул бице. ara'ul bicunge, buge'ul bice, rujaraRul bicunge, rugeRul bice. Жакъа жал цогидаздасса тIокIал гьечIел, дагьал нахъагицин ххутIарал цо-цо гIадамал рукIуна, жидерго асс-къоялълъул бицун, пулел-кьабулел, умумузул бечелъиялълъул бицун, рецц-бакъ къваригIарал. Цо-цоял рукIуна, жидецца ццереккун гьарурал гьумер хъахIал хIалтIабиги гIочIода чIван, чIухIдарулел. Гьединал гIадамазда кициялълъ малълъулеб буго – «Аралълъул бицунге, бугелълъул бице», «Соналълъул бицунге, жакъаялълъул бице», «Магъахъ балагьун, кьурде цер», – ан. Daqa Dal cogidaRdaSa Tojal hezel, dahal na]agicin {uTaral co-co fadamal rujuna, Didergo aS-qoya'ul bicun, <ulel-pabulel, umumuRul bexe;iya'ul bicun, reC-baq qwarifaral. co-coyal rujuna, DideCa CereKun harural humer ]a\al \alTabigi fozoda zwan, zu\darulel. hedinal fadamaRda kiciya' ma'uleb bugo - «ara'ul bicunge, buge'ul bice», «sona'ul bicunge, Daqaya'ul bice», «maGa] balahun purde cer» - an. Аралълъул бицуги, бугелълъул бице, рукIаразул бицуги, ругезул бице. ara'ul bicunge, buge'ul bice, rujaraRul bicunge, rugeRul bice. Якъад жал цогидаздасса окIал гьечIел, дагьал нахъагицин ххутIарал цо-цо адамал рукIиня, жодерго асс-къоялълъул бицун, пунел-кьапӏинел, умумузул бечелиялълъул бицун, рецц-бакъ къварагIарал. Цо-цоял рукIиня, жодецца ццереккун рурал гьомер хъахIал хIалтIабиги гIочIола чIвамо, чIухIдаринел. Гьединал адамазда кициялълъ малълъинеб буго – «Аралълъул бицуги, бугелълъул бице», «Соналълъул бицуги, якъадалълъул бице», «Магъахъ балагьун, кьурда цер», – ан. yaqad Dal cogidaRdaSa ojal hezel, dahal na]agicin {uTaral co-co adamal rujinya, Dodergo aS-qoya'ul bicun, <unel-paPinel, umumuRul bexeliya'ul bicun, reC-baq qwarafaral. co-coyal rujinya, DodeCa CereKun rural homer ]a\al \alTabigi fozola zwamo, zu\darinel. hedinal adamaRda kiciya' ma'ineb bugo - «ara'ul bicugi, buge'ul bice», «sona'ul bicugi, yaqada'ul bice», «maGa] balahun purda cer» - an. ۱۵۲. اراڷۇل بێښۇنڬې، بۇڬېڷۇل بێښې، رۇگارازۇل بێښۇنڬې، رۇڬېزۇل بێښې. جاقا جال ښۈڬێدازداصا طۈگال هېڃېل، داهال ناڅاڬێښێن خۇطارال ښۈ- ښۈ عادامال رۇگۇنا، جێدېرڬۈ اص- قۈياڷۇل بێښۇن، فۇلېل - ڨابۇلېل، ئۇمۇمۇزۇل بېچېڸێياڷۇل بێښۇن، رېڛ- باق قوارێعارال. ښۈ- ښۈيال رۇگۇنا، جێدېڛا ڛېرېڭۇن هارۇرال هۇمېر څاحال حالطابێڬێ عۈڃۈدا ڃوان، ڃۇحدارۇلېل. هېدێنال عادامازدا كێښێياڷ ماڷۇلېب بۇڬۈ - "اراڷۇل بێښۇنڬې، بۇڬېڷۇل بێښې"، "سۈناڷۇل بێښۇنڬې، جاقاياڷۇل بێښې" وا "ماغاڅ بالاهۇن، ڨۇردې ښېر"، - ان. 153. Арасс таниги, тарасс кколеб. araS tanigi, taraS Koleb. Арасс таниги, тарасс кконеб. araS tanigi, taraS Koneb. ۱۵۳. اراص تانێڬێ، تاراص ڭۈلېب. 154. Арзали гIумруги – цо, хонотай таниги – цо. arRali fumrugi - co, [onotay tanigi - co. Арзали гIурмуги – цо, хӏонотай таниги – цо. arRali furmugi - co, \onotay tanigi - co. ۱۵۴. ارزالێ عۇمرۇڬێ - ښۈ، ځۈنۈتاي - ښۈ. 155. Арпа-чай бахунелълъул МухIумагIали гIадин. ar<a-xay ba[une'ul mu\umafali fadin. Арпа-чай бахъинелълъул МухIумадгIали гIадин. ar<a-xay ba]ine'ul mu\umadfali fadin. ۱۵۵. ارفاچاي باځۇنېڷۇل مۇحۇماعالێ. Гьаб кициялълъ МухIумагIалида данде ккола хIинкъиялълъ яги жиндирго вихха-ххочараб ххассияталълъ ццебе батараб жо бихьичIев чи. I885-I887 соназда букIараб Хъарсалълъул рагъде унеб меххалълъ, магIарулаз Арпачай гIор бигьаго бахун букIун буго. БитI ккечIого тIурун рачIунеб меххалълъ, МухIумагIалида гьеб гIор жидеццаго бахарабищалиго лъан гьечIо. ХIинкъи гьечIеб бакIалде щвейгун, МухIумагIалицца гьалмагъзабазда абун буго - «Доб Арпачай нахъеялълъул батичIо гури!» – ян. hab kiciya' mu\umafalida dande Kola \inqiya' yagi Dindirgo wi{a-{oxarab {aSiyata' Cebe batarab Do biFizew xi. 1885-1887 sonaRda bujarab ]arsa'ul raGde uneb me{a', mafarulaR ar<axay for bihago ba[un bujun bugo. biT Kezogo Turun razuneb me{a', mu\umafalida heb for DideCa ba[arabi?ali ;an hezo. \inqi hezeb bajalde ?weygun, mu\umafaliCa halmaGRabaRda abun bugo - «dob ar<axay na]eya'ul batizo guri!» - yan. Гьаб кициялълъ МухIумадгIалида данде ккена хIинкъиялълъ яги жендерго вихха-ххочараб ххассияталълъ ццебе батараб жо бихьчIев чи. I885-I887 соназда букIараб Хъарсалълъул рагъде энеб меххалълъ, маарулаз Арпачай гIор бигьаго бахъун букIун буго. БитI ккечIого тIурун рачIинеб меххалълъ, МухIумадгIалида гьеб гIор жодеццаго бахъарабщиялиго гьамо гьечIо. ХIинкъи гьечIеб бакIалълъе щвейгин, МухIумадгIалицца гьалмагъзабазда абун буго - «Даб Арпачай нахъеялълъул батчIо гури!» – ян. hab kiciya' mu\umadfalida dande Kena \inqiya' yagi Dendergo wi{a-{oxarab {aSiyata' Cebe batarab Do biFzew xi. 1885-1887 sonaRda bujarab ]arsa'ul raGde eneb me{a', maarulaR ar<axay for bihago ba]un bujun bugo. biT Kezogo Turun razineb me{a', mu\umadfalida heb for DodeCa ba]arab?iyali hamo hezo. \inqi hezeb baja'e ?weygin, mu\umadfaliCa halmaGRabaRda abun bugo - «dob ar<axay na]eya'ul batzo guri!» - yan. هاب كێښێياڷ مۇحۇماعالێدا داندې ڭۈلا حێنقێياڷ ياڬێ جێندێرڬۈ وێخا-خۈچاراب خاصێياتاڷ ڛېبې باتاراب جۈ بێڮێڃېو چێ. ۱۸۸۵ - ۱۸۸۷ سۈنازدا بۇگاراب څارساڷۇل راغدې ئۇنېب مېخاڷ، ماعارۇلاز ارفاچاي عۈر ئېركېنڬۈ باځۇن بۇگۇن بۇڬۈ. بێط ڭېڃۈڬۈ طۇرۇن راڃۇنېب مېخاڷ، مۇحۇماعالێدا هېب عۈر جێدېڛاڬۈ باځارابێۺالێڬۈ ڸان هېڃۈ. حێنقێ هېڃېب باگالدې ۺوېيڬۇن، مۇحۇماعالێڛا هالماغزابازدا ابۇن بۇڬۈ - "دۈب ارفاچاي ناڅېياڷۇل باتێڃۈ ڬۇرێ!" - يان. 156. АсскIоб бугеб чилаялдасса рикIкIада бугеб чит берцинаб. aSjob bugeb xilayaldaSa riJada bugeb xit bercinab. Гъуниб бугеб чилаялълъасса рикIкIада бугеб чит берценаб. Gunib bugeb xilaya'aSa riJada bugeb xit bercenab. ۱۵۶. اصگۈب بۇڬېب چێلايالداصا رێڴادا بۇڬېب چێت بېرښێناب. 157. АсскIор хIаллъаразе хIурмат дагьаб. aSjor \al;araRe \urmat dahab. Гъунир хIалгьаразе хIурмат дагьаб. aSjor \alharaRe \urmat dahab. ۱۵۷. اصگۈر حالڸاراز حۇرمات داهاب. 158. АтIолассул бурутI гIумруялълъго бурутIлъун ххутIарабила. aTolaSul buruT fumruya'go buruT;un {uTarabila. АтIолассул бул'ур гIурмуялълъго бул'урлун ххутIарабила. aTolaSul bul~ur furmuya'go bul~urlun {uTarabila. ۱۵۸. اطۈلاصۇل بۇرۇط عۇمرۇياڷڬۈ بۇرۇطڸۇن خۇطارابێلا. 159. Ах кваниги цого хIакъ, кIоркIоно кваниги цого хIакъ. a[ kwanigi cogo \aq, jorjono kwanigi cogo \aq. Агь кваниги цого хIакъ, кIуркIуна кваниги цого хIакъ. ah kwanigi cogo \aq, jurjuna kwanigi cogo \aq. ۱۵۹. اځ كوانێڬێ ښۈڬۈ حاق، گۈرگۈنۈ كوانێڬێ ښۈڬۈ حاق. 160. Ах сайигъат гьабурав инссуе васасс цIцIолбол кIоркIоно кьечIебила. a[ sayiGat haburaw inSuye wasaS Volbol jorjono pezebila. Агь сайигъат бурав энссое васасс цIцIолбол кIуркIуна кьечIебила. ah sayiGat buraw enSoye wasaS Volbol jurjuna pezebila. ۱۶۰. اځ سايـێغات هابۇراو ئێنصۇيې واساص ڞۈلبۈل گۈرگۈنۈ ڨېڃېبێلا. 161. Ах щун ханзаби тIагIаги, хур щун нуцаби лIугIаги. a[ ?un {anRabi Tafagi, [ur ?un nacabi `ufagi. Агь щомо ханзаби вагIаги, хӏур щомо нуцаби лълъугIаги. ah ?omo {anRabi wafagi, \ur ?omo nacabi 'ufagi. ۱۶۱. اځ ۺۇن ځانزابێ طاعاڬێ، ځۇر ۺۇن نۇښابێ ڶۇعاڬێ. 162. Ахикье гIемер а, гьудулассухъе дагьав а. a[ipe femer a, hudulaSu]e dahaw a. Агьикье гIемер а, гьудулассухъе дагьав а. ahipe femer a, hudulaSu]e dahaw a. ۱۶۲. اځێڨې عېمېر ا، هۇدۇلاصۇڅې داهاو ا. 163. Аххир гьечIеб майдан букIунареб. a{ir hezeb maydan bujunareb. Аххир гьечIеб майдан букIиняреб. a{ir hezeb maydan bujinyareb. ۱۶۳. اخێر هېڃېب مايدان بۇگۇنارېب. 164. Аххир гьечIеб ххабар бицунев, ххайир гьечIеб рагIи бицунев. a{ir hezeb {abar bicunew, {ayir hezeb rafi bicunew. Аххир гьечIеб ххабар бицинев, ххайир гьечIеб рагIи бицинев. a{ir hezeb {abar bicinew, {ayir hezeb rafi bicinew. ۱۶۴. اخێر هېڃېب خابار بێښۇنېو، خايێر هېڃېب راعێ بێښۇنېو. 165. Аххир гьечIеб хIалтIи – рачIчI гьечIеб хIама. a{ir hezeb \alTi - raZ hezeb \ama. Аххир гьечIеб хIалтIи – рачIчI гьечIеб хIама. a{ir hezeb \alTi - raZ hezeb \ama. ۱۶۵. اخێر هېڃېب حالطێ - راڄ هېڃېب حاما. 166. Аххир-къадги лълъим рахънибе ккола. a{ir-qadgi 'im ra]nibe Kola. Аххир-къадги лълъин рахънибе ккена. a{ir-qadgi 'in ra]nibe Kena. ۱۶۶. اخێر- قادڬێ ڷێم راڅنێبې ڭۈلا. 167. Аххир лълъикIаб ккаги. a{ir 'ijab Kagi. Аххир лълъикIаб ккаги. a{ir 'ijab Kagi. ۱۶۷. اخێر ڷێگاب ڭـاڬێ. 168. Аххираталде щун щив вуссарав. a{iratalde ?un ?iw wuSaraw. Аххираталълъе щомо щиви вуссарав. a{irata'e ?omo ?iwi wuSaraw. ۱۶۸. اخێراتالدې ۺۇن ۺێو وۇصاراو. 169. Аххтайилан мунги чIчIани, таххтайилан дунги чIчIани, росдал нухал лълъица къачIалел? a{tayilan mungi Zani, ta{tayilan dungi Zani, rosdal nu[al 'iCa qazalel& Аххтайилан мунги чIчIани, таххтайилан дунги чIчIани, росдал нугьал лълъица къачIалел? a{tayilan mungi Zani, ta{tayilan dungi Zani, rosdal nuhal 'iCa qazalel& ۱۶۹. اختايـێلان مۇنڬێ ڄانێ، تاختايـێلان دۇنڬێ ڄانێ، رۈسدال نۇځال ڷـێڛا قاڃالېل؟ 170. Ахъбердилав гIадав бахIарчиги вахъинчIевила, гьессулгIан рекIараб ххвалченги букIинчIебила. a]berdilaw fadaw ba\arxigi wa]inzewila, heSulfan rejarab {walxengi bijinzila. Ахъбердилав гIадав бахIарчиги вахъчIевила, гьессулгIан ракIараб ххолченги букIчIебила. a]berdilaw fadaw ba\arxigi wa]zewila, heSulfan rajarab {olxengi bijzebila. ۱۷۰. اڅبېردێلاو عاداو باحارچێڬێ واڅێنڃېوێلا، هېصۇلعان رېگاراب خوالچېن بۇگێنڃېبێلا. 171. АхIани, гьоболлъухъ тушманги вачIуна, гьудул ахIичIониги вачIине ккола. a\ani, hobol;u] tu/mangi wazina, hudul a\izonigi wazine Kola. АхIани, гьоболухъ тушманги вегьиня, гьудул ахIчIониги вегьде ккена. a\ani, hobolu] tu/mangi wehinya, hudul a\zonigi wehde Kena. ۱۷۱. احانێ، هۈبۈلڸۇڅ تۇشمانڬێ واڃۇنا، هۇدۇل احێڃۈنێڬێ واڃێنې ڭۈلا. 172. АхIанщинаб бакIалдеги ине кколарев, вачIаян абуралълъуве вачIинеги кколарев. a\an?inab bajaldegi ine Kolarew, wazayan abura'uwe wazinegi Kolarew. АхIанщинаб бакIалълъеги энде ккенарев, вачIаян абуралълъуве вегьдеги ккенарев. a\an?inab baja'egi ende Kenarew, wazayan abura'uwe wehdegi Kenarew. ۱۷۲. احانۺێناب باگالدېڬێ ئێنې ڭۈلارېو، واڃايان ابۇراڷۇوې واڃێنې ڭۈلارېو. 173. АхIараб бакIалде инчIони, я барщунилан кколеб, я хIинкъунилан кколеб. a\arab bajalde inzoni, ya bar?unilan Koleb, ya \inqunilan Koleb. АхIараб бакIалълъе энчIони, я барщлилан ккенеб, я хIинкълилан ккенеб. a\arab baja'e enzoni, ya bar?lilan Keneb, ya \inqlilan Keneb. ۱۷۳. احاراب باگالدې ئێنڃۈنێ، يا بارۺۇنێلان ڭۈلېب، يا حێنقۇنێلان ڭۈلېب. 174. АхIарассдасса вачIарав бигьаявила, гIаданги вачIинчIони, цIакъго бигьаябила. a\araSdaSa wazaraw bihayawila, fadangi wazinzoni, vaqgo bihayabila. АхIарассдасса вегьарав бигьаявила, аданги вегьчIони, цIакъго бигьаябила. a\araSdaSa weharaw bihayawila, adangi wehzoni, vaqgo bihayabila. ۱۷۴. احاراصداصا واڃاراو بێهاياوێلا، عادانڬێ واڃێنڃۈنێ، ڝاقڬۈ بێهايابێلا. 175. АхIи басра гьабуге, гьудул къварид гьавуге. a\i basra habuge, hudul qwarid hawuge. АхIи басра буги, гьудул къварид вуги. a\i basra bugi, hudul qwarid wugi. ۱۷۵. احێ باسرا هابۇڬې، هۇدۇل قوارێد هاوۇڬې. 176. АхIизе нилIеда тIадаб, вачIунгутIизе гьоболассда тIадаб (АхIи – нилIер иш, вачIин-вачIунгутIи – гьоболассул иш). a\iRe - ni`eda Tadab, wazunguTiRe hobolaSda Tadab. (a\i - ni`er i/, wazin-wazunguTi - hobolaSul i/). АхIде нелълъеда адаб, вегьунгутIде гьоболассда адаб (АхIи – нелълъер иш, вегьин-вегьунгутIи – гьоболассул иш). a\de - ne'eda adab, wehunguTde hobolaSda adab. (a\i - ne'er i/, wehin-wehunguTi - hobolaSul i/). ۱۷۶. احێزې نێڶېدا طاداب، واڃۇنڬۇطێزې هۈبۈلاصدا طاداب. (احێ - نێڶېر ئێش، واڃێن- واڃۇنڬۇطێ - هۈبۈلاصۇل ئێش). 177. АхIи-хIур гIемераб бечелъиялдасса буцIцIун чIчIараб мискинлъиго лълъикIаб. a\i-\ur femerab bexe;iyaldaSa buVan Zarab miskin;igo 'ijab. АхIи-хIур гIемераб бечелиялълъасса буцIцIун чIчIараб мискӏилиго лълъикIаб. a\i-\ur femerab bexeliya'aSa buVan Zarab misjiligo 'ijab. ۱۷۷. احێ- حۇر عېمېراب بېچېڸێيالداصا بۇڞۇن ڄاراب مێسكێنڸێڬۈ ڷێگاب. 178. АхIи-хIур гIемералълъуб хIассил (ккен) лълъикIаб кколаро. a\i-\ur femera'ub \aSil (Ken) 'ijab Kolaro. АхIи-хIур гIемералълъуб хIассил (ккен) лълъикIаб ккенаро. a\i-\ur femera'ub \aSil (Ken) 'ijab Kenaro. ۱۷۸. احێ- حۇر عېمېراڷۇب حاصێل ڷێگاب ڭۈلارۈ. 179. АхIичIеб бакIалде гьоболлъухъги унге, дуда малълъичIеб хIалтIиги гьабуге. a\izeb bajalde hobol;u]gi unge, duda ma'izeb \alTigi habuge. АхIчIеб бакIалълъе гьоболухъги онги, дуда малълъчIеб хIалтIиги буги. a\zeb baja'e hobolu]gi ongi, duda ma'zeb \alTigi bugi. ۱۷۹. احێڃېب باگالدې هۈبۈلڸۇڅڬێ ئۇنڬې، دۇدا ماڷێڃېب حالطێڬێ هابۇڬې. 180. АхIичIого бачIараб гьойдуе ракьа чухIичIого реххулеб. a\izogo bazarab hoyduye rapa xu\izogo re{uleb. АхIчIого бегьараб гьойдое ракьа чухIчIого реххинеб. a\zogo beharab hoydoye rapa xu\zogo re{ineb. ۱۸۰. احێڃۈڬۈ باڃاراب هۈيدۇيې راڨا چۇحێڃۈڬۈ. 181. АхIичIого вачIарассе бухIичIого кьолебила. a\izogo wazaraSe bu\izogo polebila. АхIчIого вегьарассе бухIчIого кьенебила. a\zogo weharaSe bu\zogo penebila. ۱۸۱. احێڃۈڬۈ واڃاراصې بۇحێڃۈڬۈ ڨۈلېبێلا. 182. АхIичIого вачIунев хъамичIого унарев. a\izogo wazunew ]amizogo unarew. АхIчIого вегьинев хъамчIого энарев. a\zogo wehinew ]amzogo enarew. ۱۸۲. احێڃۈڬۈ واڃۇنېو څامێڃۈڬۈ ئۇنارېو. 183. АхIичIого вачIунев, чIамичIого кваналев. a\izogo wazunew, zamizogo kwanalew. АхIчIого вегьинев, чIамчIого кунанев. a\zogo wehinew, zamzogo kunanew. ۱۸۳. احێڃۈڬۈ واڃێنېو، ڃامێڃۈڬۈ كوانالېو. 184. АхIичIого чияр хIарччдеги унге, бухIилаго квенги кванаге. a\izogo xiyar \arXdegi unge, bu\ilago kwengi kwanage. АхIчIого чиял тӏабкӏилеги онги, бухIлаго квенги конги. a\zogo xiyal Tabjilegi ongi, bu\lago kwengi kongi. ۱۸۴. احێڃۈڬۈ چێيار حارڿدېڬێ ئۇنڬې، بۇحێلاڬۈ كوېنڬێ كواناڬې. 185. АхIмакъ анищаз бечелъулев. a\maq ani?aR bexe;ulew. АхIмакъ анищаз бечелинев. a\maq ani?aR bexelinew. ۱۸۵. احماق انێۺاز بېچېڸۇلېو. 186. АхIмакъассда гIакълу бугIичIони бичIчIулареб. a\maqaSda faqlu bufizoni biZulareb. АхIмакъассда гIакълу бугIчIони бичIчIиняреб. a\maqaSda faqlu bufzoni biZinyareb. ۱۸۶. احماقاصدا عاقلۇ بۇعێڃۈنێ بێڄۇلارېب. 187. АхIулеб рагIани, кечI лъалеб, бицунеб рагIани, маргьу лъалеб. a\uleb rafani kez ;aleb, bicuneb rafani marha ;aleb. АхIинеб рагIани, кечI гьанеб, бицинеб рагIани, малгьо гьанеб. a\ineb rafani kez haneb, bicineb rafani malho haneb. ۱۸۷. احۇلېب راعانێ، كېڃ ڸالېب، بێښۇنېب راعانێ، مارهۇ ڸالېب. 188. АхIун биччаге, ваххчун кванаге. a\un biXage, wa{xun kwanage. АхIун биччаги, ваххчун кунаги. a\un biXagi, wa{xun kunagi. ۱۸۸. احۇن بێڿاڬې، واخچۇن كواناڬې. 189. АхIун вачун бачавехь таххбакIида толарев. a\un waxun baxaweF ta{bajida tolarew. АхIун вачун бачавехь таххбакIила тенарев. a\un waxun baxaweF ta{bajila tenarew. ۱۸۹. احۇن واچۇن باچاوېڮ تاخباگێدا تۈلارېو. 190. АхIун хIанчIчIалълъ гурев, гъун гъудулI гурев. a\un \anZa' gurew, Gun Gudu` gurew. АхIун хIанчIчIалълъ гурев, гъумо гъудулълъ гурев. a\un \anZa' gurew, Gumo Gudu' gurew. ۱۹۰. احۇن حانڄاڷ ڬۇرېو، غۇن غۇدۇڶ ڬۇرېو. 191. АхIун – цIцIанде, цIцIункIун – лълъеде. a\un - Vande, Vunjun - 'ede. АхIун – цIцIанде, цIцIункIун – лълъеде. a\un - Vande, Vunjun - 'ede. ۱۹۱. احۇن - ڞاندې، ڞۇنگۇن - ڷـېدې.

ڝێياب عاجام цIияб гIажам ЦIияб гIажам ڝێياب عاجام گ - кI گو - кIв ڴ - кIкI ڴو - кIкIв ڬ - г ڬو - гв ڮ - хь ڮو - хьв ل - л ڸ - лъ ڷ - лълъ ڷو - лълъв ڶ - лI م - м ن - н ه - гь هو - гьв و - в ي - й ئ - ъ ێ - и ې - е ۇ - у ۈ - о س - с ص - сс صو - ссв ش - ш ۺ - щ ۺو - щв ښ - ц ڛ - цц ڝ - цI ڞ - цIцI ڞو - цIцIв ط - тI طو - тIв ع - гI غ - гъ غو - гъв ف - п ڣ - пI ق - къ قو - къв ڨ - кь ڨو - кьв ك - к كو - кв ڭ - кк ڭو - ккв ا - а ب - б ت - т تو - тв ج - ж جو - жв ڃ - чI ڃو - чIв ڄ - чIчI ڄو - чIчIв چ - ч چو - чв ڿ - чч ڿو - ччв ح - хI حو - хIв ځ - х ځو - хв خ - хх خو - ххв څ - хъ څو - хъв د - д دو - дв ر - р ز - з زو - зв Гьамза - ئ хъваялълъул къагIидаби. 1 - РагIул байбихьуда: - ТIоццебессеб хIарп а - ا , масала, алжан - الجان ахбазан - اځبازان - и, у, о, э(ъе) хIарпазде ццебе ئ хъвала, масала, иту (ъиту) - ئێتۇ ургъел (ъургъел) - ئۇرغېل оххцер (ъоххцер) - ئۈخښېر эркенлъи (ъеркенлъи) - ئېركېنڸێ 2 - БакьулI кIиго гьаркьилал хIарпал (а, и, у) нахъ-ццебе хъван рукIани, масала, гьабилаан, гьезда гьоркьоб гьамза хъвазе буго - гьабилаан (гьабилаъан) - هابێلائان беэнаб (беъенаб) - بېئېناب - Аххиралда кIиго гьаркьилал хIарпазда гьоркьоб гьамза хъвала, масала, - рии (риъи) - رێئێ 2 - Й ي хIарп хъваялълъул къагIида. - Кирил алипалълъ хъвалаго нилIецца, масала, юргъан хъвала, гIажамалда хъвалаго буго يۇرغان йургъан , элълъул магIна ккола, тIоццерессел хIарпал я, ё, ю рагIул байбихьуда рукIани, хъвазе ккола йо - يۈ , йу - يۇ , йа - يا . Масала, ёххарай (йоххарай) - يۈخاراي екеризе (йекеризе) - يېكېرێزې ячизе (йачизе) - ياچێزې - БакьулIги нахъаги кIиго гьаркьилаб хIарп (я, ё, ю) нахъ-ццебе букIани гьоркьоб й хъвазе ккола, масала, Ццее (цейе) - ڛېيې диеги (дийеги) - دێيېڬێ дуеги (дуйеги) - دۇيېڬێ - Гьаркьикъал хIарпазда нахъ я(йа) хIарп букIани, масала, дунял (дунйал ), хъвазе ккола دۇنيال Дунял (дунйал) - دۇنيال 3 - ГIараб мацIцIалълъул рагIабиги хъвазе буго рагIулеб куцалда, масала, Низам ( نظام ) хъвазе буго نێزام Рамазан ( رمضان ) хъвазе буго رامازان كۇدالێصا گۇدێياو حاسان ښۈ ڸاعالێدا جانێب ئۇنقڞۇل ځێسۇلېب دۇنيال، جێندێر عاقلۇ كامێلاو هېلداصا ڃۇحێلارۈ. سۈردۈ باڃۇن قۈ باڃۇن ئۇنېب بۇڬۈ زامانا، جێندێر فێكرێ ڞێڴاراو غافلاتالدا ڄېلارۈ. رێئێدال بێجاراب خېر ڨێندال صاوۇد بۇحۇلا، ښۈ حالالدا دۇنێيال ڷێيېڬۈ خۇطێلارۈ. ڝۇنتۈن خادۇب شاهرێمۈڞ مۇقصانڸۇمۈ طاعۇنا، دائێمڬۈ نێعماتازۇڶ بێچاص مۇنڬێ تېلارۈ. هال عادامازدا هۈرڨۈب ڃۇحێ فاخرۇ هابۇڬې، اخێر چێداي حاقێرڸێ بێڮێڃۈڬۈ تۈلارۈ. مۇئمێناب اهلۇياڷې دۇڛا ڷێگڸێ هابېيا، گێيابڬۈڬێ رۇقاڷۇل دۇي فايدا كامێلارۈ. دۇر امرۇ ڮوادۇلاڬۈ ڷێگڸێ عېمېر هابېيا، هاب دۇنيالاڷۇل قۈيال ښۈ حالالدا ڄۈلارۈ. چۈرخۈل كۇتاك بۇگاڬۈ طاعات عېمېر هابېيا، گواحالڸۇن طاعات تاراو ناڅا رازێڸێلارۈ. عۇجالدا شۇيابڬۈ كاك كامێزېڬۈ بێڿاڬې، كواطۇن باراب كاكاڷۇل فايداڬۈ باخۇنارۈ. ڛېبې خادۇب راتێبات مۇقصانڸێزې بێڿاڬې، كاكێل مۇقصانڸێ باڞدې دۈل هېڃۈڬۈ عۈلارۈ. ئێشراق ئێستێخار تۈمۈ رادال ڨێجێ هابۇڬې، الجاناڷۇل بۇطا شۇن شۇكرۇ طاصا ئێنارۈ. ښۈڬێدابڬێ عێبادات حالگۇن عېمېر هابېيا، دۇر عامال ڞالېب قۈياڷ رۈخېل طاصا ئێنارۈ. هۇدۇل هالماغ وۇڬێلان رېگېڶ بۇڬېب بێښۇنڬې، ښۈ راگ باقواراب قۈياڷ باڸڬۈ جۈڬۈ تېلارۈ. هاونێ كوېش ڄېلارێلان عاداماصدا بۈجۇڬې، ښۈ ماكرۇياڷۇل قواڃا قوالاڨا كامێلارۈ. داربێشاصۇل صۇراتاڷ مۇن ڬۇڭێزې وۇگۇنڬې، دۇيې حێلا هابێزې كێنڬۈ ئۇرغێ تېلارۈ. مېتېرێصا هابۇلېب قاصدا ئۇرغۇن هابېيا، فێكرێيالدا هابۇنێ ناڅا فاشمانڸێلارۈ. بێښارالدا بۈجۇمۈ عامالاڷۇڶ خېخڸۇڬې، صابۇرالدا هابۇراب كێنڬۈ مېقێ ڭېلارۈ. دۇنڬێ مێسكێن كۇدالێ گاڸاڃۈڬۈ ڄۈلارۈ، فێكرێيالدا گاڸازې هاواياڷـڬێ تۈلارۈ. ۺێب ۺێبنێڬێ راعێياڷ عادامازڬێ تۈلارۈ، قابۇلاب تاوبۇڬێ ڨۇن اللّه دۇڛا ڮێڮاڬێ.

Хьаргабиб мухъалда ругел росаби. Хьаргабиб мухъ %argabib mu] ڮارڬابێب رۈسۇ Хьаргабиб мухъ %argabib mu] ڮارڬابێب رۈسۇ Хьаргабиб таххросу %argabib ta{rosu ڮارڬابێب رۈسۇ ГIаймакиб росу faymakib rosu عايماكێب رۈسۇ Хьаргабиб росу %argabib rosu ڮارڬابێب رۈسۇ Дарада-Мурада росдал бо darada-murada rosdal bo داراد - مۇرادا رۈسدال بۈ Мурада росу murada rosu مۇرادا رۈسۇ Дарада росу darada rosu دارادا رۈسۇ Горгониб росу gorgonib rosu ڬۈرڬۈنێب رۈسۇ КIикIуниб росдал бо jijunib rosdal bo گێگۇنێب رۈسدال بۈ КIикIуниб росу jijunib rosu گێگۇنێب رۈسۇ ИпутIа росу i_uTa rosu ئێفۇطا رۈسۇ ГIахъушалиб росу fa]u^alib rosu عاڅۇشالێب رۈسۇ Къудукь росу qudup rosu قۇدۇڨ رۈسۇ Курмиб росу kurmib rosu كۇرمێب رۈسۇ МагIлиб росу maflib rosu ماعلێب رۈسۇ Могьохъ росдал бо moho] rosdal bo مۈهۈڅ رۈسدال بۈ Могьохъ росу moho] rosu مۈهۈڅ رۈسۇ ХIоццоб росу \oCob rosu حۈڛۈب رۈسۇ Хъвартихьуниб росдал бо ]warti%unib rosdal bo څوارتێڮۇنێب رۈسدال بۈ Хъвартихьуниб росу ]warti%unib rosu څوارتێڮۇنێب رۈسۇ Тунзиб росу tun#ib rosu تۇنزێب رۈسۇ Хъварада росу ]warada rosu څوارادا رۈسۇ ЧIалда росу zalda rosu ڃالدا رۈسۇ

Магӏарул (авар) маргьаби Хъартги Чӏилбикӏги ЙикIанила, йикIинчIила цо херай. Хералълъул лъабго васги вукIанила. КIиявго кIудияв вацц лъай-гIакълу бугел, гIадамал лIугьинессел жал рукIанила, гьитIинав ЧIилбикI ботIрода тIехIги барав, тIингъида нацIцIги барав, ватарасс вуххулев, ватарасс тункулев вукIанила. Рилълъанила цо къоялълъ лъабавго вацц рохьоре хьоп къотIизе. Жидерго гьабулеб хIалтIиги гьабун, нахъ руссун рокъоре рачIунаго, къосанила азда нух. Ссверданила ал рохьор, ссверданила, тIерхьун бакъги анила, маркIачIул рукIкIенги речIчIанила, кинго нух бахъизе кIвечIила азда. Абунила ваццаз ЧIилбикIида, гъотIоде вахун балагьийин, кIкIуй баккулеб бакIго бихьуларищали. Бищунго борххатаб гъотIодеги вахун, ункъабго рахъалде бер тIамунила ЧIилбикIицца, бур-бурун лахI чIчIегIерлъун, битIун рохь бакьулIа баккун бачIунеб бихьанила ассда кIкIуй. КIкIуйдул хIисаб гьабун вилълъанила лъабавго вацц, гIемерал рилълъанила, дагьал рилълъанила, щванила цо рукъалде тIаде, лIугьанила жанире, бакун кIудияб цIа бугила, цIеда ццее гIодой йикIун хъартги йигила, доре-гъоре боххдулги риччан, хъартил лъабго ясги йигила. Хъош-машги гьабун, ракъун ратилиланги абун, квен лъунила хъартицца азда ццебе. ХIинкъун кIалдиб босизецин кIвечIила кIудиял ваццазда. ЧIилбикIицца гьумер нечезе гьабичIила, ваццазе гIологи квананила ав. Кванан-гьекъон, рахъараб меххалълъ босенги тIамун, жиндирго ясалги регизарунила хъартицца, цоги бусада лъабавго ваццги вегизавунила, гъассда жийгоги еганила. ЛълъикI сордо араб меххалълъ лъабавго вас хъвезе, алмасги лълъухьун, ахIанила хъартицца: кьижарав щив, ворчIарав щив? Къижаравги дунин, ворчIаравги дунин абунила ЧIилбикIицца. Щай мун кьижуларев ЧIилбикI, дуе къваригIараб щиб абун гьикъанила хъартицца. Гьаб ригьалълъ абунила ЧIилбикIицца, цIураххинкIал гьарулаанила дие эбелалълъ, гьел ракIалде щун, кIоларого бугин дида кьижизе. ЦIидассан цIаги бакун, цIураххинкIалги гьарун, кваназавунила хъартицца ав. ЛълъикIалан мехх борчIизеги тун, лълъихь-лълъахъан алмасги лълъухьун, абунила хъартицца кIиабизеги: кьижарав щив - ворчIарав щив? Кьижаравги дунин, ворчIаравги дунин, абунила ЧIилбикIицца. Щай кьижуларев ЧIилбикI, гьанжеги дуе къваригIараб щиб? абун гьикъанила хъартицца. Гьаб гIужалълъ бахъухъ кваназабулаанин дида эбелалълъ, гьелде хьуллъун, щоларого бугин дида макьуйин абунила гьесс. Яхъун бахъухъги гьабун, кваназавунила хъартицца гьев ва реганила гьанжеги. ЛълъикI гьоркьоб меххги биччан, гьанжени ав кьижанилан ккараб меххалълъ, ахIанила хъартицца лъабабизе – Кьижарав щив? ворчIарав щив? Кьижаравги дунин, ворчIаравги дунин абунила ЧIилбикIицца. Я гъарин ЧIилбикI, къадни кьижичIониги бегъилин, къасси гIагийищ мун кьижуларев? Метер хурие ине дунги гIедегIун йигин, кьижун вукIайин себанила ассде хъарт. Кинин дун кьижулев, гьаб ригьалълъ гIурухъа цIцIалкIицца босун, лълъим гьекъезабулаанин дида эбелалълъ. Гьеб гьекъечIого, бер къанщизе кIоларилан абунила ЧIилбикIицца. Йилълъанила хъарт, цIцIалкIуги босун, гIурухъе. Гъой къватIие лIугьингин, гъолълъул лъабайго яс живгоги ваццалги регун рукIараб бусада регизарунила ЧIилбикIицца, дозул бусада жалгоги реганила. Гьеб гьабулев ЧIилбикI вукIаго щванила хъарт гIурухъе, ччун бахъанила алълъ цIцIалкIу, чваххун анила лълъим, ччун бахъанила, чваххун анила. ГIурулIе цIцIалкIуги реххун, къварилъун, нахъ юссанила хъарт гьаюгьинан. Рокъойги лIугьун, абунила алълъ: «Кьижарав щив, ворчIарав щив. Минкъан вахъинчIого, тIепун чIчIанила ЧIилбикI. Васал хъолелилан, хъун рехханила хъарталълъ жиндирго ясал. Жибго хъур-хъури бахъанила лъабалълъулго. ХъахIлъи бараб мехалълъ, хурие ине къачIанила хъарт. КекебагIар, (гьеб букIун буго хъартил кIудияй ясалда цIцIар) абунила алълъ хурие уней йигин дун, дир яс, гьал лъималазул хIетI-бетIерги белъун, къадиялде дида ххадуй ячIайин мун, нужгоги ракъун рукIунгейин. – «ЯчIина эбел», илан абунила ЧIилбикIицца, КекебагIарида гьаракьги релълъинабун. Анила хъарт хурие. Къадеялде рокъоре ваццалги ритIун, ясазул хIетI-бетIерги белъун. КекебагIарил ретIелги ретIун, вилълъанила ЧIилбикI хъартида ххадув хуриве. Ав вихьигун жиндирго ясилан ккун, ахIданила хъарт: «Бакъ щун юхIизе гурин, гьури чIван чIучIине гурин, ххеххго рокъое юсса, дир яс». Хурул рагIалда ясазул хIетI-бетIерги лъураб хьагги лъун, нахъ вуссун вилълъун рикIкIадассан валагьун чIчIанила ЧIилбикI хъартил щиб лIугьунаяли бихьизе. Лъилъун цIцIер гIадин хургин, хIалхьун гIодой йикIанила гьанже хъарт, лъималазул гьанацца гIорцIцIизе. ЦIураххинкIазеги бахъухъиеги дуцца гьабураб гьанже дицца дуеги гьабилин, ЧIилбикIан – абулаго, бегьанила хъартицца хьагинибе квер, бахъун бачIанила КекебагIарил бетIер. Руруданила хъарт, гIер-гIеданила, етIаранила, эххеде кIанцIанила, гIодой речIчIанила, къиркъизе цабиги гьарулаго, лъакI мерхьун ЧIилбикIида ххадуй йортанила. Йортанила ай, лIутанила дов, йортанила ай, лIутанила дов, рахъдал кьо ассги баханила, етIарулаго рокъое хъартги юссанила. Вилълъанила, щванила ЧIилбикI рокъове. Ххалкъалдаго лъанила, пачахIассда рагIанила асс хъартие гьабураб. АсскIовеги ахIун, абунила пачахIасс ассда, нусго чияссда тIад базе бегьулеб цо цIцIаха рагIулин хъартил. Гьелълъул гьеб бикъун вачIани, гьелда релълъараб дицца дуеги гьабилин. «ГьебгIан бигьалъаги дие квине ххинкIал!» – илан абунила ЧIилбикIицца. Вилълъанила гьанже ав ххалатаб ххечги босун хъартил цIцIаха бикъизе. БакъинегIан рокъов вахчунги вукIун, къасси хъарт кьижизе егераб меххалълъ рукъалълъул тIохги борлълъун, цIцIахдада егарай хъартида ххеч хIунссанила асс. ЦIцIахаго квешезе чIчIун бугин дие, ясал хваралдасса алда ругел чIчIутIузул гIемерлъиго щиб – абунила хъартицца. ХIунссанила нахъеги, къварилъанила хъарт, бичассхIа, бетIергьанчи хвад, ахIанже къватIиб речIчIилин ахIданила ай. ТIатIалаго хIунсс-хIунссулаго, азарго жоги хьамун, ссур-ссуризабун, рехханила хъартицца цIцIаха къватIибе. Ццим чучараб меххалълъ, къватIие ячIанила хъарт, цIцIаха жанибе босизе, гьечIила цIцIаха. Балагьанила ццее: мугъзада добги чIван, унев вугила ЧIилбикI. Йортанила ай, лIутанила дов, йортанила ай, лIутанила дов, рахъдал кьо ассги баханила, рурудулаго нахъе хъартги юссанила. Рехханила ЧIилбикIицца пачахIассда ццебе цIцIаха. Абунила пачахIасс гьаб бикъизе кIварав дуда щибго гьабизе кIвелин, гьейго хъартил нусго чияссе квен гьабизе гIолеб цо хьаг рагIулин, цIцIахдада асскIоб цIакъ рекъелин эб, гьеб бикъун вачIайин мун. ГIурул гьарчазул таргьаги цIезабун, вилълъанила ЧIилбикI хъартил хьаг бикъизе. КъассилъизегIан ваххчунги вукIун, къасси квен-тIеххалде хъарт юссараб меххалълъ тIохдеги вахун валагьанила тIалайдухъа гъоркье. ЦIеда лъун гьалдолеб хьагги бугила, ццее гIодой йикIун хъартги йигила. Доре-гъоре боххдулги риччан, гIодулей йигила ай, хварал ясал ракIалде щун. РечIчIанила ЧIилбикIицца тIасса гъоркье гьорчо, рухI-рухIанила хъартил махIаби тIирабаз. Ццидахханила хъарт, асс нахъеги чехь-чехьго бухIанила алълъул. БичассхIа ххадуб кванилан абунила алълъ, ахIанже къватIиб речIчIилин, хьаг-хьагго кьаллъун бугин дие ясал хваралдасса! Таргьаго чIехьон танила ЧIилбикIицца: ххутIарайги гьалаглъанила хъарт. Ссур-ссуриялда къватIибе реххун бачIанила хьаг... Дагьай гIодой юссараб меххалълъ къватIие якканила хъарт хьаг нахъе босизе. ГьечIила хьаг. Балагьанила ццее гъежда хьаггин, ххазабулеб бугила ЧIилбикIицца. Йортанила хъарт, лIутанила ав, йортанила ай, лIутанила ав, рахъдал кьо бахун авги ворчIанила, ххачадулаго, нахъе хъартги юссанила. Маян абун рехханила пачахIассда ццебе хьаг. Абунила пачахIасс ассда: «Гьейго хъартил лълъарал меседилаб цо цIцIе рагIулин, ссахI рахьдал радалисса; ссахI бакъанида кьолеб. Гьеб цIцIе бикъун вачIайин. Гьелдасса нахъе мун дицца цIакъ кIодо гьавилин» ЧIалгIунги букIанила ЧIилбикIида, кин бугониги, гьаб нухалълъги вилълъанила пачахIассул хъатир гьабун. Вилълъанила, щванила ЧIилбикI, къасси бокьалълъул тIохдеги вахун хIунссанила цIцIеда, меэданила цIцIе. Ссундасса боххараб, къулгьу, дир ясал хваралдасса нахъе ээди гIемерлъун бугин дуран семанила хъарт цIцIеде. ХIунссанила асс нахъеги, ээданила, кIанцIанила цIцIе, бичассхIа, хъурмацца чIвад, лълъарал ккун къватIиб речIчIилин, кьижизего теларищ дуцца дунан ахIданила хъарт. ХIунсс-хIунссанила ЧIилбикIицца тIатIалаго: меэданила нахъеги цIцIе. Дванкан речIчIанила цIцIе къватIибе. Ццим чучараб меххалълъ къватIие якканила хъарт цIцIе жанибе гъезе. ГьечIила цIцIе, ЧIалбикIиццагIаги гуродай араб абун, балагьанила ццее. Горбода добги реххун, жибго хIур бахъинабун унев вугила ЧIилбикI. Йортанила хъарт, лIутанила ав, йортанила дой, лIутанила ав, рахъдал кьо ассги баханила, керен буххулаго, нахъе хъартги юссанила. Лълъарал ккун, речIчIанила пачахIассда ццебе цIцIе. Абунила пачахIассда: «Хъартго-хъартилан рагIулин дида, эйго кинай жо йикIунеяли лъазе бокьун бугин дие, чара-гIамал гьечIин, дида асскIое гьей щвезайичIого. Гьеб гьунарги гьабун мун нахъвуссун ххадуб, дирго ясги кьун, кинабго улкаялълъул иххтиярги кьун, дидаго хьолбохъ чIчIезавилин дицца мун!» Инарилан, жойилан кьур-кьудизе лIугьанила ЧIилбикI, рортанила ассде тIаде пачахIассул асскIоссел. Цоясс тунканила, цоясс кьабунила, нагIана кьунила, гIайиб гьабунила. ПачахIассги пачахIассул ясалълъеги гIоло нусцIцIул хвеларищан абунила. ЯхI-махI батун, хъассулаго гъванщагин, вилълъанила ЧIилбикI рокъове. Квасул мегежги бухьанила асс, эхIединалго михъалги, щиб-щибниги бахун, жиндирго жинсги хисизабунила, басрияб багь-багьараб туртилълъги жемун херав къул-къуларав гьардохъанлъун вахъун, вилълъанила, гьанже ав, щванила хъартил нуцIцIихъе. ГIодулей йигила ай, хварал ясазухъ магIу гьабулей йигила. Дагьаб чед кье, кири батила, абунила ЧIилбикIицца, нуцIцIихъги чIчIун. НуцIцIил кIалтIе ячIанила хъарт, ххал гьабун, балагьун, дагьай щаклъарай гIадин лIугьун, абунила алълъ: ЧIилбикI гIаги гуревищ мун, ракIалълъ бицунеб бугин мун лълъикIлъиялълъе вачIарав чи гурилан. ГIоданила ЧIилбикI. ЧIчIегIераб къо чIчIагийин ЧIилбикIидаги гьессул рижул-рижиялдагиян абунила, гьессдалъун гурищ дида гьаб къо бихьулеб бугеб, дир эменги чIванин гьесс, эбелги чIванин, кинабго боцIцIудасса ватIаги гьавунин, дунгоги гьардухъ виччанин, гьаб хIалалдеги ккезавунин. Жиндиего ЧIилбикIицца гьабураб ракIалде щун хъартги гIоданила, зигарданила, ассдеххун ургъел бикьанила, ассие ссадакъаги кьун, абунила хъартицца хханжу базе гъамасс къваригIун бугин дие, гьеб гьабизе маххщелго рекъоларищ дур абун. Щай рекъолареб, цIакъ рекъелин, дидасса лълъикIав устар щив вугевин абунила асс. Цо сагIаталълъ буххун, кьабун гьабунила асс гъамасс. Жаниеги лIугьун, хъегIанила хъарт, бихх-биххун рахъ-рахъалде анила гъамасс. ЛълъикIаб, кIудияб гъамасс гьабе дуцца дие, гьадинаб гъанссил пайда щибин абунила хъартицца. Гьабунила асс цIидассан руцIичIел миккил чIалабазул гъамасс. Жаниеги лIугьун хъегIанила хъарт, хъегIанила, багъаризецин багъаричIила гъамасс, рекъон букIунадаяли бихьизе тIалъел къалищ ан абунила ЧIилбикIицца, къайин абунила хъартицца, кIулалги ралищан абунила асс, раян абунила хъартицца. Щула гъамассги гьабун, абунила гьанже ЧIилбикIицца, – Хъарт! ЧIилбикI гурищ дун! ГIергIеданила хъарт, хъегIданила, цоги-цогияб гьабунила, – биххуларила гъамасс – «гIемер етIаруте, меседу», – ян абунила ЧIилбикIицца, - дурго берцинлъи хвезе гурин, пачахI рекъонгутIизе гурин дуда, довни духъ рокьи ккун холев вугин!» Гьеб хIалалда ай маххссароде кколаго, вилълъанила ЧIилбикI, баччун гъамассгун. Рахъдал кьоде щвараб меххалълъ абунила ЧIилбикIицца: – «Хъарт, рахъдал кьо гурищ бахунеб бугеб, рухIго анила хъартил, дагьалълъ ххутIанила хвезе. Щванила ЧIилбикI, пачахIассда ццеве гъамассги лъун, кIиго таргьа ракьулги цIезабун, борххатаб гъотIодеги вахун, чIчIанила гьанже гьав. ПачахIасс буюрун, ричIун гъамассгун, йиччан танила хъаравулзабаз хъарт, ццеве ватарав пачахI хъунила алълъ, асскIор рукIарал хъунила, хъаравулзаби хъунила. Улкаялдаго кIалъалеб рагIи, щурулеб рагIи, хIапулеб рагIи нахъе рухI чIагояб жо течIого кванила алълъ. Кинго хIал хьечIила алълъул, ЧIилбикI кодове щвечIелълъул. Дое-гъое балагьун ххал гьабулаго, вихьанила алда ЧIилбикI. Ххарун гьотIодеги яхъун, бегьанила алълъ ав гъотIокье цIцIазе квер: речIчIанила ЧIилбикIицца беркIалалълъ кIиябго таргьа, чIало гIадин, гъоркьаги речIчIун, кIихIи чехьги бихъун, хванила хъарт, гIарада кьвагьараб гIадаб, гьаракь бахъанила чехь бихъулаго. Ма, гIегIедулаго хIелкал кIанцIанила хъартил чохьонисса, хIапдолаго гьаби кIанцIанила, гаргадулаго гIадамал лIугьанила, кинабго хъартицца кван щинаб жо бачIанила къватIибе, пачахIассул яс ххутIизегIан. Ссун рехханила ЧIилбикIицца хъартил роххкилищ. КIанцIун къватIие ячIанила яс. Гьеб бакIалда магьариги лъун, ЧIилбикIицца гьейги ячанила, резил къали кьабунила, къохьол зурма пунила, зитIитIаби ахIтIезарунила, жибго хIур бахъинабулел гьелги тун, дунги гьаниве щвана. yijanila, yijinzila co [eray. [era'ul ;abgo wasgi wujanila. jiyawgo judiyaw waC ;ay-faqlu bugel, fadamal `uhineSel Dal rujanila, hiTinaw zilbij boTroda Te\gi baraw, TinGida naVgi baraw, wataraS wu{ulew, wataraS tunkulew wujanila. ri'anila co qoya' ;abawgo waC roFore Fo< qoTiRe. Didergo habuleb \alTigi habun, na] ruSun roqore razunago, qosanila aRda nu[. Swerdanila al roFor, Swerdanila, TerFun baqgi anila, marjazul ruJengi reZanila, kingo nu[ ba]iRe jwezila aRda. abunila waCaR zilbijida, GoTode wa[un balahiyin, Juy baKuleb bajgo biFulari?ali. bi?ungo bor{atab GoTodegi wa[un, unqabgo ra]alde ber Tamunila zilbijiCa, bur-burun la\ Zefer;un, biTun roF bapu`a baKun bazuneb biFanila aSda Juy. Juydul \isab habun wi'anila ;abawgo waC, femeral ri'anila ;abawgo waC, femeral ri'anila, dahal ri'anila, ?wanila co ruqalde Tade, `uhanila Danire, bakun judiyab va bugila, veda Ceye fodoy yijun ]artgi yigila, dore-Gore bo{dulgi riXan, ]artil ;abgo yasgi yigila. ]o/-ma/gi habun, raqun ratililangi abun, kwen ;unila ]artiCa aRda Cebe. \inqun jaldib bosiRecin jwezila judiyal waCaRda. zilbijiCa humer nexeRe habizila, waCaRe fologi kwananila aw. kwanan-heqon, ra]arab me{a' bosengi Tamun, Dindirgo yasalgi regiRarunila ]artiCa, cogi busada ;abawgo waCgi wegiRawunila, GaSda Diygogi yeganila. 'ij sordo arab me{a' ;abawgo was ]weRe, almasgi 'uFun, a\anila ]artiCa - piDaraw ?iw, worzaraw ?iw& - piDarawdi dunin, worzarawgi dunin - abunila zilbijiCa. - ?ay mun piDularew, duye qwarifarab ?ib - abun hiqanila ]artiCa - hab riha', - abunila zilbijiCa, - vura{injal harulaanila diye ebela', hel rajalde ?un, jolarogo bugin dida piDiRe. vidaSan vagi bakun, vura{injalgi harun, kwanaRawunila ]artiCa aw. :ijalan me{ bor\i#egi tun, :i%-:a%an almasgi :u%un, abunila ]artiCa jiabi#egi, pi$araw &iw - wor\araw &iw? pi$arawgi dunin, worzarawgi dunin, abunila zilbijiCa. &ay pi$ularew zilbij, han$egi duye qwarifarab &ib? abun hiqanila ]artiCa. hab fu$a: ba]u] kwana#abulaanin dida ebela:, helde %ul;un, &olarogo bugin dida mapuyin abunila heS. ya]un ba]u]gi habun, kwana#awunila ]artiCa hew, cingi reganila han$egi. :ij horpob me{gi biXan, han$eni aw pi$anilan Karab me{a:, a\anila ]artiCa ;ab'abi#e – pi$araw &iw? worzaraw &iw? pi$arawgi dunin, worzarawgi dunin abunila zilbijiCa. ya varin zilbij, qadni pi$izonigi behilin, qaSi fagiyi& mun pi$ularew? meter huriye ine dungi fedefun yigin, pi$un wujayin sebanila aSde ]art. kinin dun pi$ulew, hab riha: furu]a ~aljiCa bosun, :im heqe#abulaanin dida ebela:. heb heqezogo, ber qan&i#e jolarilan abunila zilbijiCa. yi:anila ]art, ~aljugi bosun, furu]e. voy qwaTiye /uhingin, vo:ul ;abaygo yas $iwgogi waCalgi regun rujarab busada regi#arunila zilbijiCa, do#ul busada $algogi reganila. heb habulew zilbij wujago &wanila ]art furu]e, Xun ba]anila a: ~alju, xwa{un anila :im, Xun ba]anila, xwa{un anila. furu/e ~aljugi re{un, qwari;un, na] yuSanila ]art hayuhinan. roqoygi /uhun, abunila a: - «pi$araw &iw, worzaraw &iw. minqan wa]inzogo, Te_un Zanila zilbij. wasal ]olelilan, ]un re{anila ]arta: $indirgo yasal. $ibgo ]ur-]uri ba]anila ;aba:ulgo. H]a\;i barab me{a:, [uriye ine qazanila ]art. kekebafar, (heb bujun bugo ]artil judiyay yasalda ~ar) abunila a: [uriye uney yigin dun, dir yas, hal ;imala#ul \eT-beTergi be;un, qadiyalde dida {aduy yazayin mun, nu$gogi raqun rujungeyin. – «yazina ebel», ilan abunila zilbijiCa, kekebafarida harapgi re:inabun. anila ]art [uriye. qadeyalde roqore waCalgi riTun, yasa#ul \eT-beTergi be;un. kekebafaril reTelgi reTun, wi:anila zilbij ]artida {aduw [uriwe. aw wi%igun $indirgo yasilan Kun, a\danila ]art - «baq &un yu\i#e gurin, huri zwan zuzine gurin, {e{go roqoye yuSa, dir yas». [urul rafalda yasa#ul \eT-beTergi ;urab %aggi ;un, na] wuSun wi:un riJadaSan walahun Zanila zilbij ]artil &ib /uhunayali bi%i#e. ;i;un ~er fadin [urgin, \al%un fodoy yijanila han$e ]art, ;imala#ul hanaCa for~i#e. `ura{inja#egi ba]u]iyegi duCa haburab han$e diCa duyegi habilin, zilbijan – abulago, behanila ]artiCa %aginibe kwer, ba]un bazanila kekebafaril beTer. rurudanila ]art, fer-fedanila, yeTaranila, e{ede jan`anila, fodoy reZanila, qirqi#e cabigi harulago, ;aj mer%un zilbijida {aduy yortanila. yortanila ay, /utanila dow, yortanila ay, /utanila dow, ra]dal po aSgi ba[anila, yeTarulago roqoye ]artgi yuSanila. wi:anila, &wanila zilbij roqowe. {alqaldago ;anila, _axa\aSda rafanila aS ]artiye haburab. aSjowegi a\un, abunila _axa\aS aSda, nusgo xiyaSda Tad ba#e behuleb co ~a[a rafulin ]artil. he:ul heb biqun wazani, helda re:arab diCa duyegi habilin. «hebfan biha;agi diye kwine {injal!» – ilan abunila zilbijiCa. wi:anila han$e aw {alatab {exgi bosun ]artil ~a[a biqi#e. baqinefan roqow wa{xungi wujun, qaSi ]art pi$i#e yegarab me{a: ruqa:ul To[gi bor:un, ~a[dada yegaray ]artida {ex \unSanila aS. ~a[ago kwe^e#e Zun bugin diye, yasal [waraldaSa alda rugel ZuTu#ul femer;igo &ib – abunila ]artiCa. \unSanila na]egi, qwari;anila ]art, bixaS\a, beTerhanxi hwad, a\an$e qwaTib reZilin a\danila ay. TaTalago \unS-\unSulago, a#argo $ogi %amun, Sur-Suri#abun, re{anila ]artiCa ~a[a qwaTibe. Cim xuxarab me{a:, qwaTiye yazanila ]art, ~a[a $anibe bosi#e, hezila ~a[a. balahanila Ceye, muv#ada dobgi zwan, unew wugila zilbij. yortanila ay, /utanila dow, yortanila ay, /utanila dow, ra]dal po aSgi ba[anila, rurudulago na]e ]artgi yuSanila. re{anila zilbijiCa _axa\aSda Cebe ~a[a. abunila _axa\aS hab biqi#e jwaraw duda &ibgo habi#e jwelin, heygo ]artil nusgo xiyaSe kwen habi#e foleb co %ag rafulin, ~a[dada aSjob `aq reqelin eb, heb biqun wazayin mun. furul harxa#ul tarhagi `e#abun, wi:anila zilbij ]artil %ag biqi#e. qaSi;i#efan wa{xungi wujun, qaSi kwen-Te{alde ]art yuSarab me{a: Tohdegi wa[un walahanila Talaydu]a vorpe. `eda ;un haldoleb %aggi bugila, Ceye fodoy yijun ]artgi yigila. dore-vore bo{dulgi riXan, foduley yigila ay, [waral yasal rajalde &un. reZanila zilbijiCa TaSa vorpe horxo, ru\-ru\anila ]artil ma\abi Tiraba#. Cida{anila ]art, aS na]egi xe%-xe%go bu\anila a:ul. bixaS\a {adub kwanilan abunila a:, a\an$e qwaTib reZilin, %ag-%aggo pal;un bugin diye yasal [waraldaSa! Tarhago ze%on tanila zilbijiCa, {uTaraygi halag;anila ]art. Sur-Suriyalda qwaTibe re{un bazanila %ag... dahay fodoy yuSarab me{a: qwaTiye yaKanila ]art %ag na]e bosi#e. hezila %ag. balahanila Ceye, ve$da %aggin {azabuleb bugila zilbijiCa. yortanila ]art, /utanila aw, yortanila ay, /utanila aw, ra]dal po ba[un awgi worzanila, {axadulago, na]e ]artgi yuSanila. mayan abun re{anila _axa\aSda Cebe %ag. abunila _axa\aS aSda - «heygo ]artil :aral mesedilab co ~e rafulin, Sa\ ra%dal radaliSa, Sa\ baqanida poleb. heb ~e biqun wazayin. heldaSa na]e mun diCa `aq jodo hawilin». zalfungi bujanila zilbijida, kin bugonigi, hab nu[a:gi wi:anila _axa\aSul ]atir habun. wi:anila, &wanila zilbij, qaSi bopa:ul To[degi wa[un \unSanila ~eda, meedanila ~e. SundaSa bo{arab, qulhu, dir yasal [waraldaSa na]e eedi femer;un bugin duran semanila ]art ~ede. \unSanila aS na]egi, eedanila, jan`anila ~e, bixaS\a, ]urmaCa zwad, :aral Kun qwaTib reZilin, pi$i#ego telari& duCa dunan a\danila ]art. \unS-\unSanila zilbijiCa TaTalago, meedanila na]egi ~e. dwankan reZanila ~e qwaTibe. Cim xuxarab me{a: qwaTiye yakkanila h"art cIcIe zhanibe g"eze. G'echIila cIcIe, ChIalbikIiccagIagi gurodaj arab abun, balag'anila ccee. Gorboda dobgi rekhhun, zhibgo hIur bah"inabun unev vugila ChIilbikI. Jortanila h"art, lIutanila av, jortanila doj, lIutanila av, rah"dal k'o assgi bahanila, keren buhhulago, nah"e h"artgi yussanila. L"l"aral kkun, rechIchIanila pachahIassda ccebe cIcIe. Abunila pachahIassda: «H"artgo-h"artilan ragIulin dida, ejgo kinaj zho jikIuneyali l"aze bok'un bugin die, chara-gIamal g'echIin, dida asskIoe g'ej shchvezajichIogo. G'eb g'unargi g'abun mun nah"vussun hhadub, dirgo yasgi k'un, kinabgo ulkayal"l"ul ihhtiyargi k'un, didago h'olboh" chIchIezavilin dicca mun!» Inarilan, zhojilan k'ur-k'udize lIug'anila ChIilbikI, rortanila assde tIade pachahIassul asskIossel. Coyass tunkanila, coyass k'abunila, nagIana k'unila, gIajib g'abunila. PachahIassgi pachahIassul yasal"l"egi gIolo nuscIcIul hvelarishchan abunila. YahI-mahI batun, h"assulago g"vanshchagin, vil"l"anila ChIilbikI rok"ove. Kvasul megezhgi buh'anila ass, ekhIedinalgo mih"algi, shchib-shchibnigi bahun, zhindirgo zhinsgi hisizabunila, basriyab bag'-bag'arab turtil"l"gi zhemun herav k"ul-k"ularav g'ardoh"anl"un vah"un, vil"l"anila, g'anzhe av, shchvanila h"artil nucIcIih"e. GIodulej jigila aj, hvaral yasazuh" magIu g'abulej jigila. Dag'ab ched k'e, kiri batila, abunila ChIilbikIicca, nucIcIih"gi chIchIun. NucIcIil kIaltIe yachIanila h"art, hhal g'abun, balag'un, dag'aj shchakl"araj gIadin lIug'un, abunila al"l": ChIilbikI gIagi gurevishch mun, rakIal"l" bicuneb bugin mun l"l"ikIl"iyal"l"e vachIarav chi gurilan. GIodanila ChIilbikI. ChIchIegIerab k"o chIchIagijin ChIilbikIidagi g'essul rizhul-rizhiyaldagiyan abunila, g'essdal"un gurishch dida g'ab k"o bih'uleb bugeb, dir emengi chIvanin g'ess, ebelgi chIvanin, kinabgo bocIcIudassa vatIagi g'avunin, dungogi g'arduh" vichchanin, g'ab hIalaldegi kkezavunin. Zhindiego ChIilbikIicca g'aburab rakIalde shchun h"artgi gIodanila, zigardanila, assdekhhun urg"el bik'anila, assie ssadak"agi k'un, abunila h"articca hhanzhu baze g"amass k"varigIun bugin die, g'eb g'abize mahhshchelgo rek"olarishch dur abun. Shchaj rek"olareb, cIak" rek"elin, didassa l"l"ikIav ustar shchiv vugevin abunila ass. Co sagIatal"l" buhhun, k'abun g'abunila ass g"amass. Zhaniegi lIug'un, h"egIanila h"art, bihh-bihhun rah"-rah"alde anila g"amass. L"l"ikIab, kIudiyab g"amass g'abe ducca die, g'adinab g"anssil pajda shchibin abunila h"articca. G'abunila ass cIidassan rucIichIel mikkil chIalabazul g"amass. Zhaniegi lIug'un h"egIanila h"art, h"egIanila, bag"arizecin bag"arichIila g"amass, rek"on bukIunadayali bih'ize tIal"el k"alishch an abunila ChIilbikIicca, k"ajin abunila h"articca, kIulalgi ralishchan abunila ass, rayan abunila h"articca. Shchula g"amassgi g'abun, abunila g'anzhe ChIilbikIicca, – H"art! ChIilbikI gurishch dun! GIergIedanila h"art, h"egIdanila, cogi-cogiyab g'abunila, – bihhularila g"amass – «gIemer etIarute, mesedu», – yan abunila ChIilbikIicca, - durgo bercinl"i hveze gurin, pachahI rek"ongutIize gurin duda, dovni duh" rok'i kkun holev vugin!» G'eb hIalalda aj mahhssarode kkolago, vil"l"anila ChIilbikI, bachchun g"amassgun. Rah"dal k'ode shchvarab mekhhal"l" abunila ChIilbikIicca: – «H"art, rah"dal k'o gurishch bahuneb bugeb, ruhIgo anila h"artil, dag'al"l" hhutIanila hveze. Shchvanila ChIilbikI, pachahIassda cceve g"amassgi l"un, kIigo targ'a rak'ulgi cIezabun, borhhatab g"otIodegi vahun, chIchIanila g'anzhe g'av. PachahIass buyurun, richIun g"amassgun, jichchan tanila h"aravulzabaz h"art, cceve vatarav pachahI h"unila al"l", asskIor rukIaral h"unila, h"aravulzabi h"unila. Ulkayaldago kIal"aleb ragIi, shchuruleb ragIi, hIapuleb ragIi nah"e ruhI chIagoyab zho techIogo kvanila al"l". Kingo hIal h'echIila al"l"ul, ChIilbikI kodove shchvechIel"l"ul. Doe-g"oe balag'un hhal g'abulago, vih'anila alda ChIilbikI. Hharun g'otIodegi yah"un, beg'anila al"l" av g"otIok'e cIcIaze kver: rechIchIanila ChIilbikIicca berkIalal"l" kIiyabgo targ'a, chIalo gIadin, g"ork'agi rechIchIun, kIihIi chekh'gi bih"un, hvanila h"art, gIarada k'vag'arab gIadab, g'arak' bah"anila chekh' bih"ulago. Ma, gIegIedulago hIelkal kIancIanila h"artil choh'onissa, hIapdolago g'abi kIancIanila, gargadulago gIadamal lIug'anila, kinabgo h"articca kvan shchinab zho bachIanila k"vatIibe, pachahIassul yas hhutIizegIan. Ssun rekhhanila ChIilbikIicca h"artil rohhkilishch. KIancIun k"vatIie yachIanila yas. G'eb bakIalda mag'arigi l"un, ChIilbikIicca g'ejgi yachanila, rezil k"ali k'abunila, k"oh'ol zurma punila, zitIitIabi ahItIezarunila, zhibgo hIur bah"inabulel g'elgi tun, dungi g'anive shchvana.